आपण आणि आपले "ठराविक साचे"

पटले तुमचे लिखाण.

अगदी योग्य शब्दात आपण मांडणी केली आहे विचारांची. पुर्वापार चालत आलेल्या रुढीं प्रमाणे स्त्रियांवर आणि तत्सम उपेक्षित घटकांवर ताशेरे ओढणे हे पुरुषप्रधान संस्कृतीचेच लक्षण आहे.आता तरी या दुष्टचक्रातुन पुरुषांनी आणि स्वतला अबला म्हणवुन घेणार्‍या स्त्रियांनी बाहेर पडायलाच हवे. वर्षानुवर्षे उपेक्षिल्या गेलेल्या एखाद्या जातीला ठराविक विशेषणा ने संबोधणे केंव्हाही गैरच्.सरसकट विधाने करताना प्रत्येक व्यक्तीने काळजी घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. सुनित यांच्या मतांशी १००% सहमत ! "अनामिका"

अगदी लै वेळा सहमत काही साच्यांकडे आपण खेळीमेळीच्या नजरेने पाहू शकतो परंतु खेळीमेळीने पहाणे आणि अपमानकारक असे साचे बनवणे यातली सीमारेषा फार फार सूक्ष्म आहे. आपण लिहिता त्याप्रमाणे योग्य शब्दरचनेने सिचुएशन टाळता आली असती... असो... ______________________________ ही आमची अनुदिनी ... http://bhadkamkar.blogspot.com/

"बायकांना गणित जमत नाही", या गोष्टीवरही चर्चा बर्‍याचदा कानावर पडते. आणि माझा विषय साधारण संबंधित असल्यामुळेतर खूपदा जेवताना या गोष्टींवर गप्पा होतात. त्यातही एक आणखी निरीक्षण, लग्न झालेल्या पुरुषांपैकी एकही माणूस बायकांना अमूक एक गोष्ट जमत नाही असं म्हणत नाही, त्यांची मतं उलटीच दिसतात आणि लग्न न केलेले किंवा घरात बहिण नसणारे पुरुष "बायकांना फलाण्या गोष्टी जमत नाहीत" अशी सर्वसाधारण टोचणारी विधानं करतात. पण तेव्हाच अजूनही किती टक्के मुलींना घरातल्या मुलांएवढीच संधी मिळते किंवा ग्रॅज्युएशननंतर पहिल्यांदा लग्नाच्या गोष्टी सुरू होतात याचा विचार कधीही होत नाही. माझा स्वतःचा अनुभव आहे, (नशीब घरातून नाही, पण बाहेरचे) झालं ना एम.एस्सी, "आता कशाला पुढे शिकायला हवंय, योग्य वय उलटून जायच्या आत लग्नाचं काय ते बघ!" असं किती मुलांना ऐकवलं जातं. मी स्वतः हे किंवा अशाच अर्थाचं वाक्य कमीतकमी पाच लोकांकडून ऐकलं आहे, आणि आता स्टॅटीस्टीक्स काढायचं तर त्यातले चार पुरूष होते आणि एक स्त्री, सगळे तेव्हाच साठी पार केलेले होते. त्याचबरोबर मी हे पण ऐकलं आहे, "आधी काय ते शिकून घे, करीयरला सुरूवात कर आणि मगच लग्न कर. दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी करायच्या फंदात पडू नकोस काहीच नीट एंजॉय करता येणार नाही." हे म्हणणार्‍या सगळ्या माझ्या मैत्रीणी, एकूणएक लग्न झालेल्या, माझ्यापेक्षा साधारण चार किंवा थोड्या जास्त वर्षांनी मोठ्या! माझ्या मैत्रिणींनी तेव्हा मला जो काही मोलाचा सल्ला आणि मानसिक आधार दिला तो किती मुलींना मिळतो, घरातून किंवा जवळपासच्या नातेवाईक, मित्रमैत्रीणींकडून? उत्तर खूपच कमी येईल. हे बदलण्यासाठी काय करावं हा मोठा प्रश्न कालच्या "चारचाकी चालवण्याच्या चर्चे"वरून मला पडला आहे.

लेख आवडला... पटला

सरसकट विधाने करताना थोडी सावधानता बाळगा

+१

पण कुठल्याही एका गटाला अपमानास्पद वाटेल असे बोलणे/वागणे आपण सोडायला हवे

हे मात्र कठीण आहे हो.. कशाने कोणाला कधी अपमानास्पद वाटेल सांगता येणार नाहि. :) -('मिसळ'लेला) ऋषिकेश

अगदी १००% सहमत. ....बबलु-अमेरिकन

उत्तम वैचारीक स्फुट कुठ्ल्याही रंगाचा गॉगल न चढवता दुनियेकडे पहायला शिकले पाहिजे म्हणजे दुनिया ज्या रंगाची आहे त्या रंगाची दिसेल. - गणा मास्तर भोकरवाडी (बुद्रुक)

तेव्हा मित्रांनो आणि मैत्रिणींनो , तुम्ही थट्टेने सुरू केलेला एखादा विषय पटकन एखाद्याच्या युगानुयुगांच्या अन्यायाच्या जखमेवर बोट ठेवल्यासारखा होऊ शकतो. सरसकट विधाने करताना थोडी सावधानता बाळगा हेच मी तुम्हाला सुचवतो आहे. आपण आपल्यातले फरक जे आहेत ते साजरे करायला हवेतच. किंबहुना , भिन्न लिंगांच्या , जातिधर्माच्या माणसांचा आवाज जितका मुख्य प्रवाहात येईल तितके आपण समृद्धच होऊ. या प्रक्रियेत आपण त्या त्या गटाची वैशिष्ट्ये , गमतीदार गुणधर्म याचा सुद्धा आनंद घेऊच. पण कुठल्याही एका गटाला अपमानास्पद वाटेल असे बोलणे/वागणे आपण सोडायला हवे.

समर्पक समारोप. तरी देखील हे साचे साहित्यात परंपरा टिकवुन आहेत. भाषा, संस्कृती , समाज यांच्यातील संबंध दर्शवणारे त्या त्या काळातील पाउल खुणा आहेत. एखाद्या शारिरिक, सांस्कृतिक, सामाजिक व्यंगावर बोट ठेवताना देखील संवेदनशीलतेमुळे तो दुखरा भाग वेदना देतो. डॉक्टर तपासताना दुखरा भाग तपासतात ते वेदनामय भाग नेमका कुठे आहे ते तपासण्यासाठी. संवेदन व वेदना यांचे मिश्रण हे पुन्हा स्थलकालव्यक्ति सापेक्ष असते. दुखण्याने बेजार झालेला रुग्णाला डॉक्टरांचे तपासणे हे शिक्षा वाटते. क्षणभर डॉक्टर हे आपले शत्रु वाटायला लागतात. मुद्दामुनच ते आपल्याला त्रास देताहेत असे वाटायला लागते. एखाद्याच्या विनोदात एखाद्याच्या वेदना लपलेल्या असतात. त्या परिस्थितीतुन जेव्हा आपण बाहेर येतो त्यावेळी आपण त्या विनोदात सहभागी होउ शकतो . मग आपल्याला वाटते कि आपण उगीचच संवेदनशील होतो. काही लोक आपली दु:ख सारखी कुरवाळत बसतात. ज्याच जळत त्याला कळत असे म्हणत भुतकाळातल्या खपल्या काढत बसतात किंवा काहीतरी कुरापती काढून आपल्या खपल्या इतरांना काढायला प्रवृत्त करतात. मग जखम झाली कि परत दु:खाच्या कोषात. असे चक्र चालूच असते.काही धुर्त लोक त्यांच्या या वेदनशीलतेचा उपयोग करुन सतत त्यांना तुमच्यावर अन्याय होतोय, सूड घ्या असे चेतवत आपली पोळी भाजुन घेत असतात. सरसकट विधाने करताना तारतम्य बाळगावे हे मान्य आहे पण ती सरसकट विधाने आपल्याला सरसकट पणे लागु नाहीत आपण अपवाद आहोत याचे देखील तारतम्य ठेवावे. थट्ट मस्करी ही होतच असते. आपण मात्र इतरांची थट्टा करायची पण आपली थट्टा कुणी केली तर आपल्याला चालत नाही अशी सोयिस्कर भुमिका घेतली त॑र वादंग निर्माण होतात. अनेक वेळी अपमान ,दु:ख, अपयश ह. घ्यावी लागतात. त्यावेळी आपण आपली सहनशक्ती वाढवत असतो किंवा दुसर्‍या अर्थाने संवेदनशीलता कमी करत असतो. साहित्यात जाती वरुन अनेक म्हणी वाक्यप्रचार आहेत ते जसेच्या तसे घेण्याऐवजी त्याचे अन्वयार्थ लक्षात घेतले जातात. त्या काळातील समाजरचनेत त्याचा उगम आहे हे आपण लक्षात घेतो. उदा. भटाला दिली ओसरी भट हात पाय पसरी, चांभार चौकशा , रिकामा न्हावी भिंतीला तुमड्या लावी...... वगैरे वगैर तेव्हा ह घ्यावे हे उत्तम समाजात अनेक प्रकृती आहेत व प्रवृत्ती आहेत. त्याचा धांडोळा घेताना एखादी उफाळुन येते. विचार करायला लावणारा लेख लिहिल्या बद्दल मुक्तसुनीतचे मनापासून आभार. प्रकाश घाटपांडे

नवर्‍याच्या पैशांवर मजा मारणार्‍या गॄहिणी हा ही एक ठराविक साचा. प्रत्येकाला आपापले साचे दिसून येणे अतिशय महत्त्वाचे.

स्फुट छान आहे.. असे काही विचार मागच्या चर्चेमुळे मनात आले होते. ते इतक्या चांगल्या तर्‍हेने वाचायला मिळाले याचा आनंद झाला. >>काही साच्यांकडे आपण खेळीमेळीच्या नजरेने पाहू शकतो परंतु खेळीमेळीने पहाणे आणि अपमानकारक असे साचे बनवणे यातली सीमारेषा फार फार सूक्ष्म आहे. << खरे आहे. ते त्या चर्चेमुळे समजलेच. >>स्त्रियांना इतर अनेक हक्क आणि सुविधांप्रमाणे , गाडी चालवण्याची सुविधासुद्धा , अलिकडेच मिळाली आहे. स्त्रियांच्या हातून ही सुविधा वापरताना मला चुका होताना दिसतात. प्रसंगी गमतीदार प्रसंग निर्माण होता<< असे होते अनेक वेळा. पण वाहन चालवणे या बाबत हा निकष कसा ठरावा हे कळत नाही. एकाच पिढीतील मुलगा-मुलगी एकदम वाहन शिकतात तरी अनेकदा फरक दिसतो. पण तो फरक विनोदापुरता उल्लेखला गेला तर ठीक असे वाटते. (कारण मुलगे इतर काही बाबतीत मुलींपेक्षा वेगळे वागुन मुलींच्या दृष्टीने विनोद निर्माण करत असतीलच !) पण यावर आता बरीच चर्चा झाली आहे. त्या चर्चेमध्ये 'मुलींना बाहुली खेळायला देणे आणि मुलाला गाडी देणे' यामुळे स्वभावात फरक तयार होत जातात असा कुणी मुद्दा काढला होता. हा एक मोठा मानसशास्त्रीय दृष्टीकोनातून विचार करायला लावणारा प्रश्न आहे. यावर अनेकदा मंथन होत असते. मुली या कोठकोठल्या बाबतीत जात्याच वेगळ्या आहेत आणि कोणत्या बाबतीत त्यांच्या आवडी-निवडी-वागणे समाज अनाहुतपणे त्यांच्यावर लादत असतो आणि तयार करत असतो हा स्वतंत्र चर्चेचा मुद्दा आहे निश्चित. --लिखाळ.

विवेचन (विचारशील)बेसनलाडू

लेख पटला. आवडला. लैंगिक भेदावर आधारीत आणखी काही विनोदी साचे. १. सर्व पुरूष हे नराधम असून सर्व बायका भोळ्या असतात - माझ्या आयुष्यातले वडील, भाउ, नवरा, गुरू, मित्र, सहकारी इत्यादी जे पुरूष आहेत त्यात कोणी नराधम मलातरी आढळलेले नाहीत. माझ्या अनुभवाच्या कक्षेच्या बाहेर नराधम नसतील असं नाही पण तरी ते प्रमाण कितीतरी कमीच. भोळ्या बाया नसतील असं नाही पण तेही प्रमाण तसं कमीच. भोळ्या 'दिसणार्‍या' मात्र खूप माहितीयेत. ;;) २. पुरूषाने कणखरच असायला हवे किंवा असतात. तर बाई ही कमजोर असते/ असायला हवी - अनेकांचे प्रेमभंग पाह्यले आणि त्यातून मुलगी ज्या कणखरपणे बाहेर येऊ शकते त्या कणखरपणे एकाही मुलाला बाहेर येताना पाह्यले नाही. अर्थात हे जर दोघांनी मनापासून प्रेम केले असेल तर. या उदाहरणांपासून ते शेतकरी आत्महत्या करतात आणि मागे त्या सगळ्याचे टक्केटोणपे खात उभी रहाते ती त्याची बायको जिला आत्महत्या करणार्‍याची विधवा असं बिरूद मिळालेलं असतं. या उदाहरणांपर्यंत सोसण्याची आणि जगण्याची ताकद बाईमधेच जास्त असते असं पाह्यलंय. - नी http://saaneedhapa.googlepages.com/home

मुक्तसुनीत जी, तुमचे विचार पटले. >>>>>सरसकट विधाने करताना थोडी सावधानता बाळगा हेच मी तुम्हाला सुचवतो आहे. आपण आपल्यातले फरक जे आहेत ते साजरे करायला हवेतच. किंबहुना , भिन्न लिंगांच्या , जातिधर्माच्या माणसांचा आवाज जितका मुख्य प्रवाहात येईल तितके आपण समृद्धच होऊ. हे विधान तर अगदी आवडले. :)

प्रकाटाआ

मुक्तराव, चांगले विचार मांडले आहेस... एक उदाहरणच घ्यायचे झाले तर अशा प्रकारचीच गोष्ट कळत नकळत आपण लैंगिकतेच्या बाबतीत रूढ संकल्पनेपेक्षा वेगळी निवड असणार्‍या व्यक्तिंच्या बाबतीत करतो आहोत. त्यांची थट्टा उडवणारी विधाने करताना (क्वचित का होईना पण) मिसळपाववरही होताना आपण पहातो. भारतासारख्या देशात अजूनही त्यांचा आवाज क्षीण आहे , अजूनही भारतातले कायदे या बाबतीत अन्यायकारक आहेत. पण माझी खात्री आहे, की या बाबतीत बदल होणार. तो होणे अटळ आहे. कायदे बदलतील , लोकांची या गोष्टींकडे पहाण्याची दृष्टी बदलेल. जे इतर साच्यांच्या बाबतीत झाले तेच याही बाबतीत होईल. ह्या उतार्‍याचा नीट व स्पष्ट शब्दात उलगडा झाला नाही. तू हे समलिंगिंबद्दल बोलतो आहेस का? तसं असेल तर यावर माझं वैयक्तिक मत -- आपण लैंगिकतेच्या बाबतीत रूढ संकल्पनेपेक्षा वेगळी निवड असणार्‍या व्यक्तिंच्या बाबतीत करतो आहोत. रूढ संकल्पना? उलटपक्षी स्त्रियांना पुरुषाचे किंवा पुरुषांना स्त्रियांचे आकर्षण असणे ही रूढ संकल्पना नसून ती नैसर्गिक किंवा मूलभूत संकल्पना आहे! प्रजननही केवळ ह्याचमुळे शक्य होते. समलैंगिकता ही मला अत्यंत अनैसर्गिक व विकृत गोष्ट वाटते! बाकी तू म्हणतोस ते खरं आहे की निदान भारतात तरी अजून बर्‍याच ठिकाणी माझ्यासारख्या अनेकांना हा प्रकार अंमळ चमत्कारिक व विकृत वाटतो आणि या प्रकाराची "आदमी हू, आदमीसे प्यार करता हू...." अशी खिल्लीही उडवली जाते! :) पेजथ्री किंवा उंबरठासारख्या अत्यंत उत्तम चित्रपटांतूनही समलैगिकतेबद्दल सार्थ चीड व्यक्त केलेली आहे असं माझं मत आहे...! मिसळपाव हे संकेतस्थळदेखील काही रुढी, संस्थळचालकांचा फुकटचा लब्धप्रतिष्ठितपणा, भाषेच्या-सभ्यतेच्या अन् संस्कृतीच्या साचेबद्ध समजुती, संकेतस्थळाचे आधारस्तंभ असलेल्या सभासदांनाच परकी वागणूक देणे, इत्यादी गोष्टींना तडा देऊन जन्माला आलेले संकेतस्थळ आहे असे मी या क्षणी सार्थ अभिमानापोटी म्हणू इच्छितो...! :) असो, एका उत्तम स्फुटाबद्दल अभिनंदन... तात्या.

लिखाळ म्हणाला आहे त्याप्रमाणे मागची "स्त्रिया आणि ड्रायव्हिंग"वरील चर्चा वाचताना असेच काही विचार मनात रेंगाळले होते त्याला तुम्ही चपखल शब्दांत मांडले आहे. स्वाती

वयाच्या साठीत नाझींच्या तुरुंगात राहावे लागलेल्या वूडहाउसला कोणीसे विचारले, "तुला जर्मनांचा तिरस्कार वाटत असेल नाही?" त्यावर तो क्षणार्धात उत्तरला, "I never hate in plurals". परंतु, आपल्याकडील किती जणांना हे जमते? आपणांपैकी किती जणं घाऊक विधाने (स्वीपींग स्टेट्मेन्ट) टाळू शकतात? एखाद्या मारवाडी दुकानदाराकडून किंचितसे फसविले गेल्यावर, "हे मारवाडी म्हणजे.....", असे उद्गार साहजिकपणे येतातच! ठराविक साचेबंद विचारांतून बाहेर येणे, घाऊक विधाने टाळणे हे एक तत्व म्हणून सर्वमान्य होण्यासारखे असले, तरी व्यवहारात आणणे तितकेसे सोपे नाही. अर्थात, याचा अर्थ त्यादृष्टीने प्रयत्नच करू नये असाही नाही! उत्तम लेख आणि वर घाटपांडे यांचा सुरेख प्रतिसाद. (घाऊक विधाने टाळण्याच्या प्रयत्नातील) सुनील Doing what you like is freedom. Liking what you do is happiness.

>>खेळीमेळीने पहाणे आणि अपमानकारक असे साचे बनवणे यातली सीमारेषा फार फार सूक्ष्म आहे. याची उदाहरणे जागोजागी आढळतात. आणि असे साचे बनवले जाऊ नयेत किंवा निदान आपला हातभार त्याला लागू नये अशासाठी म्हणून प्रयत्न करताना कुठे कुठे पुरेसे पडणार असे वाटते अशी स्थिती आहे.

स्त्रियांना कायमच दुय्यम वागणूक मोठ्या प्रमाणावर मिळत आलेली आहे. पूर्वी ती उघउअघड असे कारण त्याच बाजूने विचार असणारे बहुसंख्येने असत. गेल्या काही वर्षात मुलींचे एकूण शिक्षणाचे, घराबाहेर/देशाबाहेर शिक्षण/नोकरीला जाण्याचे, विचारांच्या बंदिस्ततेतून बाहेर पडण्याचे प्रमाण वाढते आहे, तसा ह्या स्त्री द्वेष्ट्या विचारांना एकप्रकारचा साळसूद मुलामा देऊन ते विचार येनकेनप्रकारेणं माथी मारण्याचे/गळी उतरवण्याचे प्रयत्न होताना दिसतात. मुलींना शिक्षण देऊन त्यांना स्वत:च्या पायावर उभं रहायला आपण पैसा खर्च करतो आहोत म्हणजे आपण किती महान आणि वेगळे असे विचार असणारे सुशिक्षित बाप आजही संखेने कमी नाहीत! तोच खर्च मुलाच्या बाबतीत करताना असे विचार करता का? नाही! कारण म्हातारपणी सांभाळणार कोण? हा स्वार्थ असतो बर्‍याचवेळा! (आणी विरोधाभास म्हणजे कित्येक उदाहरणे अशी आहेत की एकुलता एक वगैरे म्हणवला जाणारा मुलगा बघत नाही/बघू शकत नाही पण मुलगी आई-वडिलांना विचारते!) मुलीचा जन्म हा बाळाला जन्म देणे, त्याचे संगोपन करणे, संस्कार करणे (हा प्रकार काय असतो कोण जाणे? बापाने पोरांसमोर सिगरेटी ओढायच्या, दारु प्यायची, मित्रांबरोबर टवाळक्या करायच्या आणि मूल मात्र एकदम सुसंस्कारित करण्याचा विडा आईने उचलायचा! मस्त!! ह्याचा परिणाम म्हणून बहुदा स्त्रियांनीही हे सर्व करणे चालू केले असावे, आता करा संस्कार!) बायकांनी सोसायलाच हवे, घरासाठी, बाळासाठी एवढे करायचेच असते वगैरे समजुतीच्या गोड शब्दांनी त्यांना थोपटले की झाले काम! (अरे सोद्या, मग तू कर की वरणभात आणि भरव बाळाला!) कित्येकवेळा आई आणि सासूच्या रुपात मुलींच्या आयुष्यात येणार्‍या स्त्रियाच त्यांचे खच्चीकरण करण्यात पुढे असतात असेही दिसते. घरात सुनेला एक न्याय मुलीला लाडाचा दुसरा आणि बाहेर भाषणे स्त्रीमुक्तीची! (सुधारणा घरापासून सुरु करा हे ह्या बाबतीत सांगावेसे वाटते.) मुले आणि मुली ह्यात नैसर्गिक भेदाभेद असणार आहेत. त्याचे भांडवल होऊ नये हेच योग्य. आता गेल्या काही शतकातल्या दडपशाहीविरुद्ध आजकाल स्त्रियांमधे आवाज उठवण्याची जी काही प्रेरणा निर्माण झाली आहे त्यामुळे दोनेक पिढ्यांसाठी पुरुष त्यात भाजून निघणार, विचारांत बदल करावे लागल्यामुळे अस्वस्थ रहाणार, चिडचिडा होणार कारण उद्रेक कधीही समजूतदार वगैरे नसतो! साचेबद्ध विचार तोडण्यासाठी घणाचे घावच बसावे लागतात. त्याशिवाय साचे तुटणार कसे? तेव्हा समस्त स्त्रीद्वेष्ट्या वर्गाने (ह्यात स्त्रिया आणि पुरुष दोघेही आले) बदलाला मन घट्ट करुन तयार रहावे! (असो. लिहिण्यासारखे बरेच आहे, स्वतंत्र लेख होईल इतके. तूर्तास एवढेच!) चतुरंग