एकदम झकास लेख्,,,आपल्याला लयं आवडला बघा..
और भी आने दो...
(शाळेतअसताना periodic table मधे ८८ वा रेडिअम पाहणारा)
मदनबाण.....
"Hinduism Is Not a Religion,It Is a Way Of Life."
-- Swami Vivekananda
भौतिकशास्त्र आणि त्यांच्या गुंतागुंती प्रकरण जड वाटत असले तरी, लेखाची भाषा सोपी असल्यामुळे
लार्ज हॅड्रॉन कोलायाडर, त्याच्या प्रयोगाचे महत्व,व्यावहारीक फायदा, आणि प्रयोगाचे धोके समजून घेण्यासाठी, एक संदर्भासहित, अभ्यासपूर्ण लेख, सामान्य माणूस म्हणुन आमचे ज्ञान वाढविणारा असाच आहे. अप्रतिम माहितीपूर्ण लेखाबद्दल आपले अभिनंदन !!!
राहुल और भी आने दो !!!
आगाऊ सूचना: जर कुणाला विज्ञानाची (विषेशतः भौतिकशास्त्राची) ऍलजर्जी असेल तर हा लेख वाचून स्वतःचे डोके आपटून घेऊ नये.
स्वगत : हे बरं केलं !!! नाहीतर काही लोक शब्दबंबाळ प्रतिसाद वाचूच नये अशी अवमान करणार सुचना लिहितात आणि गम्मत अशी की, काही त्याचे समर्थनही करतात. अर्थात थोडी हुशारी असली की हे असे होणारच म्हणा :)
श्रीकृष्णाकडून विश्वरूप जाणून घेण्याची इच्छा असणारा अर्जुन आणि LHC साठी तळमळीने झटणारे शास्त्रज्ञ यांच्यात काहीतरी साम्य असले पाहिजे (अर्थात, हे दोघेही त्या मुलभूत कणांपासून बनले आहेत हे एक साम्य आहेच म्हणा).
खर आहे. लेख सुंदरच वाचायला भाग पाडणारा. धन्यवाद राहुल. हा लेख लिहिण्याची प्रेरणा कुठून मिळाली?
प्रकाश घाटपांडे
राहूलशेठ,
इतक्या अभ्यासपूर्ण लेखाबद्दल आपले कौतुक वाटले!
अजूनही असेच उत्तमोत्तम लेखन मिपावर येऊ द्या ही विनंती....
तात्या.
अवांतर - फार काही करू शकत नाही, परंतु "मिपाचा भौतिकशास्त्रज्ञ" ही पदवी मात्र आम्ही आपल्याला आदरपूर्वक बहाल करू इच्छितो! आमची यमी ही मिपाची "अंतराळ-शास्त्रज्ञ" आहे! :)
अवांतर - फार काही करू शकत नाही, परंतु "मिपाचा भौतिकशास्त्रज्ञ" ही पदवी मात्र आम्ही आपल्याला आदरपूर्वक बहाल करू इच्छितो! आमची यमी ही मिपाची "अंतराळ-शास्त्रज्ञ" आहे!
पहिल्या प्रस्तावाला १००% अनुमती.
दुसय्रा वाक्याला ०%!
राहुल, मस्त आहे लेख, छान जमलाय. आणि बिग बँगसाठी महास्फोटापेक्षा महाविस्तार हा शब्दच जास्त योग्य वाटतो, अगदी बिग-बॅंगपेक्षाही जास्त योग्य.
धन्यवाद आम्हा काही लोकांच्या मागणीवरून तुम्ही लिहिलंत.
अदिती
हो, बर्याच लोकांचा (काही शास्त्रज्ञांचाही) असा गैरसमज आहे की बिग बँग म्हणजे मोठा विस्फोट (explosion) होता. पण खरे तर तो विस्तार (expansion) होता.
असो. प्रतिसादाबद्दल सगळ्यांना धन्यवाद; हो, आणी ज्यांनी हा लिहिण्यासाठी आग्रह केला, त्यांनाही!
राहूल
विस्तार आणि विस्फोट या संकल्पनांमध्ये नेमका फरक काय?
आजवर मला वाटत असे की "खूप कमी" कालावधीत विस्तार झाला तर त्याला विस्फोट म्हणतात. "खूप कमी" हा शब्द सापेक्ष असल्यामुळे विस्तार आणि विस्फोट या संकल्पनांमध्ये मला कुठला मूलभूत फरक माहीत नव्हता.
बिगबँगच्या जवळपास मोठ्या प्रमाणात विस्तार थोड्या काळात झाला, नाही का? तुमचे काय मत आहे?
विस्फोटात "ज्वलन" व्हावे लागत नाही - अणुबाँबातील युरेनियम "जळत" नाही. विस्फोटात रासायनिक बदल व्हावा लागत नाही. प्रचंड दाबाखाली असलेला वायूचा सिलिंडर फुटला, तर त्यालाही "विस्फोट" (एक्स्प्लोजन) म्हणतात - नाही का?
मुद्दा बरोबर आहे. तात्विकदृष्ट्या 'विस्फोट' व 'विस्तार' या संकल्पनांमध्ये फारसा फरक नाही. पण बिग बँगच्या संदर्भात 'विस्तार' ही संकल्पना जास्त योग्य ठरते.
'विस्फोट' या संकल्पनेत विस्तार अपेक्षित असला तरी त्यासाठी 'अंतराळ' (space) अस्तित्वात आहे हे गृहीत धरले जाते, मग ते रिकामे असले तरी चालेल. सर्वसाधारण (गैर)समज असा आहे की बिग बँग हा रिकाम्या अंतराळात (empty space) झालेला पदार्थाचा (matter) 'विस्फोट' असून नंतर त्या रिकाम्या जागेचा 'विस्तार' झाला.
मात्र, अंतराळ (space) व काळ (time) या संकल्पनाच मुळी बिग बँगपासून अस्तित्वात आल्या; बिग बँगच्या वेळी अंतराळ (space) हे पूर्णपणे पदार्थाने भरलेले होते; ते रिकामे नव्हते. बिग बँग झाल्यावर फक्त पदार्थाचाच विस्तार झाला नाही तर 'अंतराळ' हे स्वत: काळाबरोबर विस्तार पावले. त्यामुळे या विस्ताराला 'विस्फोट' म्हणणे तितकेसे बरोबर नाही.
माझ्या स्पष्टीकरणात कदाचित दोष असण्याची शक्यता आहे.
'विस्फोट' या संकल्पनेत विस्तार अपेक्षित असला तरी त्यासाठी 'अंतराळ' (space) अस्तित्वात आहे हे गृहीत धरले जाते, मग ते रिकामे असले तरी चालेल. सर्वसाधारण (गैर)समज असा आहे की बिग बँग हा रिकाम्या अंतराळात (empty space) झालेला पदार्थाचा (matter) 'विस्फोट' असून नंतर त्या रिकाम्या जागेचा 'विस्तार' झाला.
मात्र, अंतराळ (space) व काळ (time) या संकल्पनाच मुळी बिग बँगपासून अस्तित्वात आल्या; बिग बँगच्या वेळी अंतराळ (space) हे पूर्णपणे पदार्थाने भरलेले होते; ते रिकामे नव्हते. बिग बँग झाल्यावर फक्त पदार्थाचाच विस्तार झाला नाही तर 'अंतराळ' हे स्वत: काळाबरोबर विस्तार पावले. त्यामुळे या विस्ताराला 'विस्फोट' म्हणणे तितकेसे बरोबर नाही.
सहमत.
शिवाय धनंजय, तुम्ही म्हणता त्याप्रमाणे प्रचंड वेगात विस्तार झाला, त्याला inflation म्हणतात. असं मानलं जातं की सेकंदाच्या अतिशय छोट्या भागासाठी या विस्ताराचा वेग प्रकाशाच्या वेगापेक्षाही जास्त होता. पण तो क्षणिक होता. पण तरीही मला (च्यक्तिगत मत) राहुलचा तर्क योग्य वाटतो. आणि "स्फोटा"तून विध्वंसक अर्थ ध्वनित होतो. त्यामुळेही मला विस्फोटापेक्षा विस्तार हाच शब्द जास्त तार्किक वाटतो.
'बिग बँग' (ही घटना)कुठल्याप्रकारे स्पष्ट करता, यावरही बरेच काही अवलंबून आहे. कारण, 'स्ट्रिंग थियरी'नुसार, बहुमितीच (multiple-dimensions) नव्हेत तर बहुविश्वही (multiple-universe/multiverse) अस्तित्वात असु शकतात. समांतर विश्वांतील (parallel universe) परस्परक्रिया/टक्कर (interaction) हे 'बिग बँग'चे कारण असू शकते, असाही एक सिद्धांत/दावा आहे. त्यामुळे, टक्करीची परिणीती स्फोटात झाली असावी, हाही एक प्रवाद आहेच. अर्थात, याविषयी माझे ज्ञान फारच तोकडे आहे.
राहूल,
लेखाची मांडणी फारच चांगली आहे. आपल्याकडून भौतिक शास्त्राविषयी अजून काही लेख लिहिले जातील, अशी अपेक्षा आहे.
LHC चा एक उद्देश 'स्ट्रिंग थियरी'तील अनुमाने पडताळून पाहणे, हाही आहे. 'ग्रॅव्हिटॉन' (Graviton) 'पाहण्या'चा प्रयत्नही तेथे होणार आहे.
अवांतरः 'स्ट्रिंग थियरी'तील अनुमाने प्रयोगाने सिद्ध करता येत नसल्याने, एका भौतिक शास्त्रज्ञाच्या मते, 'There are physicists and there are string theorists' :).
अवांतरः 'स्ट्रिंग थियरी'तील अनुमाने प्रयोगाने सिद्ध करता येत नसल्याने, एका भौतिक शास्त्रज्ञाच्या मते, 'There are physicists and there are string theorists'
मी असंही ऐकलं आहे, "There are physicists, including astronomers and there are poets!" ;-)
तुम्ही म्हणताय तो विस्तार / महाविस्तार अजुनही अखंडीतपने चालू आहे. तेंव्हा विश्वनिर्मितिच्या सुरुवातिच्या काही क्षणांत जो काही विस्तार झाला त्याला महा विस्फोट म्हननेच योग्य आहे असे मल वाटते. आनी विश्वाचा विस्तार (प्रसरन) ही कल्पना मोठ्या कालखंडसाठी योग्य वाटते.
रवि
अनंत अमुची धेयासक्ती अनंत अन आशा ......
बिग बँग असे न म्हणता बिग एक्स्पॅन्शन असे का नाही म्हणत? एखादी गोष्ट जर एकदम प्रसरण पावली तर त्याला स्फोटच म्हणणार ना. उदा. फुगा, जेव्हा आपण तो फुगवतो तेव्हा प्रसरण म्हणतो, पण टाचणी लावल्यावर बंदीस्त हवा जेव्हा एकदम बाहेर पडते तेव्हा तो स्फोटच नाही का?
आपल्या कालनियमाप्रमाणे जरी काही वर्ष लागली असतील तरी विश्वाच्या घड्याळात काही क्षणच गेलेत या प्रक्रियेत..
काय पटते का?
- नाटक्या...
>>बिग बँग असे न म्हणता बिग एक्स्पॅन्शन असे का नाही म्हणत?
वर म्हटल्याप्रमाणे, 'बिग बँग' ह्या घटनेचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी तुम्ही कुठले सिद्धांत वापरत आहात, ह्यावरही महाविस्तार / महाप्रसरण / महास्फोट ह्या संज्ञा अवलंबून आहेत. जेव्हा 'सिंगुल्यारिटी'चा विचार केला जातो, तेव्हा भौतिकशास्त्राचे बरेचसे नियम मोडुन पडतात (break-down). याला कारण म्हणजे, एकाच वेळी अतिसुक्ष्म आकार(मान) पण अतिप्रचंड वस्तुमान यांचा विचार करण्याची गऱज निर्माण होते.
भौतिकशास्त्रज्ञांना सतावणारा हा सर्वात मोठा प्रश्ण आहे. कारण, एकाच वेळी अतिसुक्ष्म जगासाठीचे नियम म्हणजे पुंज भौतिकी (Quantum Mechanics) आणि अतिविशाल जगासाठीचे नियम सामान्य सापेक्षतावाद (General Relativity)यांचा समन्वय (अजूनतरी) साधता आलेला नाही. त्याविषयी अधिक माहिती पाहता येईल :
http://www.science.psu.edu/alert/frontiers/AshtekarHandout2-2004.pdf
(यात अभय अष्टेकर यांनी मांडलेल्या काही संकल्पनाही वाचता येतील).
'बिग बँग' साठी (खरंतर विश्वाची सुरवात कशी झाली? हे समजून घेण्यासाठी)विविध प्रकारची स्पष्टीकरणं देण्यात आलेली आहेत. त्यातले एक स्पष्टीकरण म्हणजे दोन विश्वांमधील टक्कर हे होय. ते 'स्ट्रिंग थियरी'तील एक अनुमान आहे.
तसेच, बिग बँग आधीही विश्व अस्तित्वात होते आणि त्यापासूनच आपण पाहत असलेल्या विश्वाची उत्पती झाली, अशीही एक संकल्पना आहे. आणि त्यात 'सिंगुल्यारिटी' ही संज्ञा मान्य नाही. त्यात 'बिग बाउंस' ची कल्पना मांडलेली आहे. त्याविषयी इथे वाचता येईल.
http://www.science.psu.edu/alert/bojowald6-2007.htm
अवांतरः एका विश्वातून (Parent Universe) दुसरे विश्व (Baby Universe) निर्माण होते आणि नवीन विश्व हे जनक विश्वाशी 'नाळे' (Umbilical cord)ने जोडलेले असते, असेही एक अनुमान 'स्ट्रिंग थियरी' मांडते. त्यामुळे हे सगळं वाचल्यावर 'पिक्चर अभी बाकी है मेरे दोस्त!!', असेच म्हणावे लागेल :)
तुम्ही म्हणता तो मुद्दा पुर्णपणे पटला:
> 'बिग बँग' साठी (खरंतर विश्वाची सुरवात कशी झाली? हे समजून घेण्यासाठी)विविध प्रकारची स्पष्टीकरणं देण्यात आलेली आहेत. त्यातले एक स्पष्टीकरण म्हणजे दोन विश्वांमधील टक्कर हे होय. ते 'स्ट्रिंग थियरी'तील एक अनुमान आहे.
> तसेच, बिग बँग आधीही विश्व अस्तित्वात होते आणि त्यापासूनच आपण पाहत असलेल्या विश्वाची उत्पती झाली, अशीही एक संकल्पना आहे. आणि त्यात 'सिंगुल्यारिटी' ही संज्ञा मान्य नाही. त्यात 'बिग बाउंस' ची कल्पना मांडलेली आहे. त्याविषयी इथे वाचता येईल.
मी या दोन्ही संकल्पना वाचल्या आहेत. या संदर्भात डॉ. मिचीयो काकू यांचे (Physics of the Impossible) पुस्तक बघा. पण माझा आक्षेप (हे म्हणणं खरतर चुकीचं आहे, मी आक्षेप घेणारा कोण?) हा महास्फोट कि महाविस्तार या संज्ञा/शब्दाला आहे. आणि जर "'सिंगुल्यारिटी'चा विचार केला जातो, तेव्हा भौतिकशास्त्राचे बरेचसे नियम मोडुन पडतात", तर मग विस्तार तरी कसला? सिंगुल्यारिटीमुळे जर स्फोट हा शब्द चपखल बसत नसेल तर विस्तार तरी कसा बसेल?
एक मात्र खरे कि या वेळेला 'नेमके' काय झाले होते (आणि या पुर्वी काय झाले? मुळात हे झालेच का?) हे आणि अशे बरेच प्रश्न आतातरी आपल्या आवाक्या बाहेरचे आहेत.
> त्यामुळे हे सगळं वाचल्यावर 'पिक्चर अभी बाकी है मेरे दोस्त!!', असेच म्हणावे लागेल
क्या बोला, सही बोला. हा सिनेमा अगदी 'ट्रेलर' म्हणून जरी बघायला मिळाला तरी मी स्वतःला भाग्यवान समजेन.
- नाटक्या..
अगदी बरोबर.
आपल्या शास्त्रीय संगीतात जशी 'घराणी' असतात, तसेच सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रात प्रत्येक सिद्धांताचे 'घराणे' आहे असे म्हणायला काही हरकत नाही.
>>कारण, एकाच वेळी अतिसुक्ष्म जगासाठीचे नियम म्हणजे पुंज भौतिकी (Quantum Mechanics) आणि अतिविशाल जगासाठीचे नियम सामान्य सापेक्षतावाद (General Relativity)यांचा समन्वय (अजूनतरी) साधता आलेला नाही.
यालाच आपण Unified Theory म्हणू शकतो. हा प्रश्न सोडवण्यासाठी, 'स्ट्रींग थिअरी' हा महत्वाचा उमेदवार आहे; पण हा सिद्धांत (व यासंदर्भातील इतर सिद्धांत उदा. m-theory) अजूनतरी प्रायोगिकरित्या सिद्ध झालेला नाही. LHC मधून जर 'बहुमिती'चे अस्तित्व सिद्ध झाले तर काही प्रमाणात या सिद्धांताला मान्यता मिळेल. या सिद्धांताबद्दलची काही शास्त्रज्ञांची मते येथे पहायला मिळतील.
यासंदर्भात रिचर्ड फाईनमन यांचे एक सुंदर भाष्य आहे: बुद्धिबळ खेळण्यापूर्वी तुम्हाला सर्वप्रथम त्याचे नियम शिकावे लागतील. पण तुम्ही सगळे नियम शिकलात तरी बुद्धिबळाचा खेळ 'समजला' असे होत नाही. ही तर खरी सुरुवात आहे. कारण, आता तुम्ही ते नियम वापरून तुमच्या वेगवेगळ्या योजना आखू शकता... खेळाची खरी मजा लुटू शकता. त्याचप्रमाणे, Unified Theory जरी आपल्याला सापडली, तर आपल्यासाठी ती एक नवी सुरूवात म्हणावी लागेल. कारण एकदा हे नियम समजले की मग बिग बँग, कृष्ण विवरे, तारे, आकाशगंगा हे सगळे कुठून आले त्याचा छ्डा लावता येईल.
'महाविस्तार': मी लेखाच्या सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे, इंग्रजी शब्दांचे मराठी भाषांतर करण्याचा 'आचरट' प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे बिग बँगला 'महाविस्तार'च म्हटले पाहिजे असा माझा आग्रह नाही. यावर मुशाफिरांनी केलेले भाष्य बरोबर आहे.
बिग बँग हा शब्द फ्रेड हॉयल यांनी पहिल्यांदा वापरला; तोही कुत्सितपणे. कारण त्यांचा त्यावेळी या सिद्धांताला विरोध होता. बिग बँग हा विस्तार होता, या संकल्पनेला प्राधान्य देणारे संदर्भ पुढे देत आहे: Wikipedia Overview, Atlas of the Universe, Science - How Stuff Works?
--
take it easy
खूप सुंदर लेख. एक संदर्भ म्हणून नक्की उपयोगी पडेल असा!
अवांतर:
मागे श्री. नारळीकरांचे "आकाशाशी जडले नाते" वाचले होते. त्यामुळे काही संकल्पना वाचून माहित होत्या. त्यांची वैज्ञानिक दृष्टीकोन सहज-सोप्या भाषेत समजावून सांगायची हातोटी खरंच खूप मस्त! :) तुमचीही सांगायची हातोटी तशीच छान आहे. त्यातून व्यक्त होणारे विज्ञानावरचे प्रेम लगेच नजरेत भरते. असेच लिहित रहा. शुभेच्छा!
बाकी "मिपाचा भौतिकशास्त्रज्ञ" ही पदवी मात्र आम्ही आपल्याला आदरपूर्वक बहाल करू इच्छितो" या तात्यांच्या मताशी आम्ही सहमत आहोत! :)
अतिशय सुंदर आणि माहितीपूर्ण लेख! रंजक शैलीत आणि नर्मविनोदाची पखरण करीत विषय समजावून सांगितलास.
विशेषतः व्यवाहारिक फायदे, सामान्य माणसाच्या दृष्टिकोनातून विश्लेषण हे जास्त महत्त्वाचे वाटले.
चतुरंग
राहूल,
लेख छानच लिहीला आहेस. अभिनंदन! ते सुद्धा तू शास्त्राचा विद्यार्थी नसून.
एक शंका आहे, या स्फोटात प्रचण्ड ऊष्णता निर्माण होणार हे तर नक्कीच. या ऊष्णता विरोधात काय उपाय योजना केली आहे?
कोलायडरमधले जे चुंबक आहेत (प्रोटॉन्सना गती देणारे) ते चुंबक अतिशीत (-२७१ से. तापमान) असतील. यालाच क्रायोजेनिक (cryogenic) तंत्रज्ञान म्हणतात. अशा पद्धतीने उष्णतेवर नियंत्रण ठेवले जाईल.
मी लेखात म्हटल्याप्रमाणे, LHC म्हणजे विश्वातील सगळ्यात थंड जागांपैकी एक जागा आहे.
राहूल.
मायबोलीवरचा वरील लेख उत्तम आहे. माहितीबद्दल धन्यवाद.
अवांतरः बाकी Angels and Demons बद्दलच्या मताशी एकदम सहमत. मला सगळ्यात जास्त आवडलेली ही कादंबरी; कुणाला eBook हवे असेल तर येथून download करता येईल.
राहूल
प्रतिक्रिया
सुंदर लेख
+ १
+१
एकदम झकास
सुप्पर !!!
विश्वरुप
राहूलशेठ, इ
अवांतर -
छान आहे
उत्तम
+१
हो
प्रश्न
माझे मत
'विस्फोट'
महास्फोट / महाविस्तार
कवी आणि भौतिकशास्त्रज्ञ
महा विस्फोट.........महाविस्तार
मग..
महाविस्तार / महाप्रसरण / महास्फोट
तुम्ही
मान्य
अतिशय सुंदर
वा! अगदी माहितीपूर्ण लेख
खूप सुंदर
राहूल,
अती प्रचंड उष्णता . . . . . !
उष्णता
लेख आवडला.
वा लेख
खुप
याच
छान
वाखाणण्यासारखे