हे " शास्त्रीय संगीत" हाय तरी काय राव ? ( भाग १)

आपल्याला ' मधुबनमे राधिका नाचेरे ' हे गीत आवडत असते पण राग " हमीर" मधे आहे हे आपल्याला ठाउक नसते. आपल्याला ' अब तो तेरे बिन जी लेंगे हम "' हे गीत आवडत असते पण राग " अहीर भैरव " मधे आहे हे आपल्याला ठाउक नसते. आपल्याला ' छैया रे छैया ' ( द ट्रेन) ' हे गीत आवडत असते पण राग " मालकंस" मधे आहे हे आपल्याला ठाउक नसते. आपल्याला ' गोरी तोरी बाँकी ' हे गीत आवडत असते पण राग " भैरवी" मधे आहे हे आपल्याला ठाउक नसते. आपल्याला ' साज हो तुम आवाज हुम मै ' हे गीत आवडत असते पण राग " पटदीप " मधे आहे हे आपल्याला ठाउक नसते. आपल्याला ' तू चीज बडी है मस्त मस्त ' ही गीत आवडत असते पण राग " भीममपलास" मधे आहे हे आपल्याला ठाउक नसते. आपल्याला ' कही आर काही पार ' हे गीत आवडत असते पण राग " पिलू" मधे आहे हे आपल्याला ठाउक नसते. आपल्याला ' कई सदियॉसे कई जन्मोसे ' हे गीत आवडत असते पण राग " चारूकेशी " मधे आहे हे आपल्याला ठाउक नसते. आपल्याला ' मेरी मुहबत जवा रहेगी ' ही गीत आवडत असते पण राग " भूप" मधे आहे हे आपल्याला ठाउक नसते. अशा सर्वांसाठी हा लेख आहे. खाणे व गाणे यात काहीसे साम्य आहे. कितीही प्रयोग केले तरी श्रीखंडाला लसणीची फोडणी देऊन चालत नाही व मेथीच्या भाजीत वेलची घातलेली चालत नाही. शास्त्रीय संगीताचे स्टॅन्डर्ड मसाले ठरलेले आहेत. पूर्व सुरीनी सा रूपी लवंग रे रूपी दालचिनी, ग रूपी तमालपत्र, प रूपी बाद्ल ध रूपी दगफफूल व नि रूपी धने असे वेगवेगळया प्रमाणात व वर्ज्यावर्ज्य साधून खाउन पाहिले चार जणाना खायला दिले व जे स्वादिष्ट वाटले त्यांची रेसिपी लिहून ठेवली. त्या रेसिपीलाच " राग " असे म्हणतात. यः रंजयति सः राग: अशी रागाची साधी सोपी व्याख्या पूर्वजानी केली आहे. अर्थात रंजनाची कल्पना काही प्रमाणात व्यक्तिसापेक्ष असल्याने मला खास करून " हंसध्ननि " राग आवडतो असे लता मंशेशकर म्हणतात. त्याचे इंगित असे आहे. राग म्ह्णणजे कामगार कायद्यातील standard code of conduct" सारखे असतात त्यात जरा बदल करून पण मूळ गाभा तसाच ठेवून जे राग तयार होतात त्याना जोड राग तसेच अनवट राग असे म्हणतात. जोड व अनवट हे एकमेकाना पर्यायी शब्द नाहीत हे लक्षात ठेवावे. आता रागातील रंजकता साधण्यासाठी काही अगदी मूलभूत नियम तयार केले आहेत ते वारंवार " रागाच्या मसाल्याची" चव घेऊनच ! ते नियम असे. १. एका सप्तकात मुख्य व विकृत( कोमल व तीव्र ) धरून बारा स्वर असतात. तरीही रागासाठी यातील कोणतेही सातच स्वर कच्चा माल म्हणून निवडले जातात.( अपवाद- पिलू या रागात बाराही स्वर लागतात ) . २. या सात स्वरातील कोणते तरी पाच स्वर कमीतकमी हवेतच आरोहात पाच व अवरोहात पाच ( स्वरांचा चढ उतार ) असे स्वर असले की त्यास औडव औडव राग म्हणतात . सहा सहा स्वर असतील तर षाडव षाडव व सात सात स्वर असतील तर संपूणे संपूर्ण राग असे म्हणतात. ३. आरोहात व अवरोहात दोन सलग ( सलग बारा स्वर स्थाना मधले ) स्वरांपेक्षा जास्त अंतर असू नये. ४. ज्या रागात एकाच स्वराची शुध व कोमल स्वर ही दोन्ही रूपे येतात त्यात आरोहात शुध व अवरोहात कोमल स्वर घेतला पाहिजे ( उदा सारंग रागात ( सावन आये या ना आये हे गीत ) चढताना शुध निषाद व उतरताना कोमल निषाद) .हे नियम पाळून अनेक " मसाले" बारा स्वरांत करता येतात. पण असे गणिती permutation combination केले म्हणजे झाला मसाला तयार असे नाही. तो कुटायची पद्धत बदलली की एकाच कच्या मालाचे दोन राग तयार होतात .( उदा मारवा व पूरिया, भैरव व जोगिया ,भूप व देसकार ) पण ते लगाव , श्रुति, अल्पत्व बहुत्व हे बाकी सविस्तर विचार पुढे करू अतः क्रमशः हा शब्द लिहितो..