Skip to main content

कुंकू का लावतात

लेखक शुचि यांनी बुधवार, 16/01/2013 20:38 या दिवशी प्रकाशित केले.

रामायण वाचल्यानंतर "रामाची सीता कोण?" असे विचारल्यासारखा हा काथ्या आहे पण काय आहे नं जर विचारलं नाही तर उत्तर कधीच कळणार नाही. तेव्हा विचारतेच.

अमेरीकेत खूपदा या प्रश्नास सामोरे जावे लागते की "हिंदू स्त्रिया, कपाळावर कुंकू का लावतात?"

मी बरेचदा , व्यक्ती आणि तिचा कल पाहून "फॅशन" हे उत्तर देऊन वेळ मारुन नेते. तर काहींना सांगते की "लग्नानंतर लाल कुंकू लावयच" परंपरा आहे. मग पुढचा प्रश्न येतो "पुरुष गंध का लावतात?" आणि मी निरुत्तरशी होते.

पण काही मित्र मैत्रिणी हे जवळचे असतात मग त्यांना सविस्तर सांगते की योगशास्त्राच्या तत्वज्ञानानुसार, शरीरात अनेक अध्यात्मिक चक्रे असतात. पैकी ७ ही मुख्य चक्रे असून , पैकी एक आहे भ्रूमध्य चक्र ज्याला आज्ञा चक्र हेदेखील नाव आहे. या चक्राच्या देवी-देवतेची पूजा म्हणून अनेक जण गंध लावतात.

आता हे उत्तर कितपत बरोबर आहे यावर कोणी जाणकार प्रकाश टाकू शकतील का? या परंपरेमागे, अन्य काही कारण आहे का?

वाचने 79550
प्रतिक्रिया 237

प्रतिक्रिया

बॅटमॅन शुक्रवार, 18/01/2013 15:04

अगं अवांतरच करायचं तर किरकिरतेस कशाला? यामुळेच बैकांना शिव्या घालतात बघ लोक.

केदार-मिसळपाव गुरुवार, 17/01/2013 15:11

कुंकू का लावतात

कारण त्या वेळी इतर वहिन्यान्वर कोणतेही मनोरन्जक कार्यक्रम नसतात म्हणून...

हे आपले सहजच सुचले..तुमच्या आमेरिकन प्रश्णकर्त्यास सान्गा असे... आम्ही असल्या प्रतीसादा ला पी-जे असे म्हणतो...

चेतन माने गुरुवार, 17/01/2013 15:47

पण बर्याचदा असल्या प्रथांची जी कारण सांगितली जातात ती खरच अवास्तव वाटतात !!
एखादीला सहज वाटल असेल बघू कसं दिसतं ते , तिचं बघून बाकीच्याही करायला लागल्या असतील !!!
कारण पहिल कुंकू लावलेल्या बाईला एवढं शास्त्र सांगितले गेला असेल अस वाटत नाही

तिमा गुरुवार, 17/01/2013 17:35

हल्लीच्या भेसळीच्या युगात, कुंकवामधे शिसे असते असे वाचले होते. त्याने पिट्युटरी ग्लँडच काय, सगळ्या शरीराचा बँड वाजू शकतो.

नाना चेंगट गुरुवार, 17/01/2013 19:08

बायकांनी कुंकू लावणे बंद केले पाहिजे.
कुंकू लावण्यामधून तर्कहीनता आणि विज्ञानद्वेष्टेपणा दिसून येतो. :)

विधानाची सत्यता पडताळून दाखवण्याचा आग्रह फाट्यावर मारला जाईल. ;)

शुचि गुरुवार, 17/01/2013 19:16

पहील्यांदा पुरषांनी "बायकांनी यंव बंद करावं अन त्यवं बंद करावं" अशी हुकूमशाही बंद केली पाहीजे ;)

बॅटमॅन गुरुवार, 17/01/2013 23:22

अन पैल्यांदा बायकांनी सोताचे सुद्दलेकण सुदार्ले पायजे, नैतर आंतरजालीय टीकाचार होतात ;)

विकास गुरुवार, 17/01/2013 20:46

जबरा धागा आणि प्रतिक्रीया!

नंदन ने म्हणल्याप्रमाणे अगदी मळवट भरला आहे! प्रतिसादांमधे सगळेच कव्हर झाले (आणि कहर पण झाला) आहे! त्यामुळे अधिक काय लिहायचे! :-)

कुंकू म्हणल्यावर अजून एक आठवावी अशी गोष्ट म्हणजे...

सस्नेह गुरुवार, 17/01/2013 21:11

'पिच्युटरी ग्लँड' वाल्यांसाठी एक शंका..
हिंदू नसलेल्या स्त्रियांना हळदी-कुंकवाच्या कार्यक्रमात गळ्याला कुंकू लावतात. त्यांची पिच्यु गळ्यात असते का ?

विश्वनाथ मेहेंदळे शुक्रवार, 18/01/2013 00:45

दंडवत साहेब !!! उच्चकोटीची कोटी केली आहे.
त्यानिमित्ताने कभूधावि हा शब्द अनेक वर्षांनी आठवला.

अभ्या.. शुक्रवार, 18/01/2013 00:48

अत्यंत उच्च दर्जाचीच कोटी.
असे पाणिनी, असे वैय्याकरणी मिपावर आहेत अन कोन म्हणते मिपावर सुद्दलेकनाना फाट्यावर मारण्यात येते? ;)

राही गुरुवार, 17/01/2013 21:16

उत्तर भारतात कुंकवाला सिंदूर म्हटले जाते.(दोन्हीतले घटक वेगळे असू शकतील) आणि तो भांगात लावण्याची प्रथा आहे. एकवेळ कपाळावर टीका नसला तरी चालेल पण 'माँग में सिंदूर'हवाच.सिंदुरातला मुख्य घटक शेंदूर अर्थात मर्क्युरिक सल्फाइड. असे म्हणतात की बलुचिस्तानातल्या हिंगोल नदीकाठी हा विपुल मिळे.ह्या नदीकाठी हिंगलाज मातेचे देऊळ आहे.पाकिस्तानातली ती एक 'प्रोटेक्टेड साइट' आहे. आपल्याकडच्या क्षत्रियांची,पांचाळ,लोहाणा समाजाची आणि इतर अनेकांची ती कुलदेवता आहे. महाराष्ट्रात तिला हिंगुळजा देवी म्हणतात. फाळणीनंतर ह्या देवीची यात्रा करणे तितकेसे सुकर राहिले नाही त्यामुळे भारतातल्या गुजरात किंवा राजस्थानात एक नवीन देऊळ उभारले गेले आहे. पाकिस्तानातले मूळ देऊळ थरपारकरच्या वाळवंटात म़करान टेकड्यांमध्ये एका गुहेत आहे.

बॅटमॅन गुरुवार, 17/01/2013 23:35

ही माहिती नवीन आहे एकदम!!! धन्यवाद :)

कवितानागेश गुरुवार, 17/01/2013 23:49

जुनंपानं काई सापडलं की ब्याट्यास्वामी खुश!
आधी कुंकू का लावतात ते शोध रे.

कॉलिन्ग वल्ली. जुन्या लेण्यांमध्ये बायकांच्या कपाळावर कुंकू कोरलेले असते का?

५० फक्त गुरुवार, 17/01/2013 23:57

माउतै, तुमचा प्रश्न नीट विचारा जरा, तुम्हाला जुन्या लेण्यांमधल्या चित्रांत असलेल्या बायकांच्या कपाळावर म्हणायचं आहे का जुन्या लेण्यात असलेल्या बायकांच्या कपाळावर, मा.सं.वल्ली उर्फ इं.जो. यांच्या समजुतीत थोडा गोंधळ झाला तर ..... असो.

कवितानागेश शुक्रवार, 18/01/2013 00:06

होउ दे की गोंधळ थोडा... काय ५०काका तुम्हीपण.
अहो, ते लगेच फोटो टाकतील की इथे लेण्यात बघितलेल्या कुंकूवाल्यांचे! :P

प्रचेतस शुक्रवार, 18/01/2013 09:38

हे घ्या.

अजिंठा लेणीत बायकांच्या कपाळावर कुंकवाच्या जागी केसातून ओवलेले दागिने आढळतात.

कार्ले लेणीत मात्र स्त्रियांच्या कपाळावर कुंकवासारखी गोलाकार आणि ठसठशीत खूण कोरलेली दिसते. पण ही शिल्पे महायानकालीन म्हणजे इस. २५० ते ६५० या दरम्यानची आहेत

हे पहा

a a

बॅटमॅन शुक्रवार, 18/01/2013 00:09

शोधू की, है कै अन नै कै :) बाकी देवळांत कोरलेल्या बायांची कपाळे कोरीच दिसतात. अजिंठा धाग्यातील बायांची चित्रे बघ, तीदेखील तशीच आहेत. हे कुंकवाचे बंड गुप्तोत्तर कालीन असण्याचा संभवही बराच आहे.

कवितानागेश शुक्रवार, 18/01/2013 00:43

माझा प्राथमिक अंदाज असा आहे, की कुठल्यातरी कुंकू तयार करणार्‍या कंपनीनी काढलेलं हे फॅड असावं! ;)

सस्नेह शुक्रवार, 18/01/2013 10:15

बाकी देवळांत कोरलेल्या बायांची कपाळे कोरीच दिसतात.
इतक्या शतकांनंतर त्यांचे हातपायसुद्धा जागेवर राहिलेले नाहीत तर कुंकू काय राहाणार कप्पाळ ?

विश्वनाथ मेहेंदळे शुक्रवार, 18/01/2013 00:50

लेण्यांमधल्या बायकांच्या कपाळाकडे काय कप्पाळ लक्ष जाणार...
तुम्ही भटे अशीच... भंडाऱ्याच्या खानावळीत गेलात तरी वरणभात आणि मेतकुट हेच शोधणार ;-)

सूड शुक्रवार, 18/01/2013 10:50

ते फक्त शोधत असतील हो. नंतर 'तीर्थात मुंडण आणि कोर्टात भांडण यास लाजायचें नाहीं' या न्यायाने चालत असतील. ;)

अत्रुप्त आत्मा गुरुवार, 17/01/2013 23:57

हळद/कुंकू देविला वहाताना हे मंत्र अनुक्रमे म्हटले जातात
हरिद्रा:स्वर्ण वर्णाभा सर्वसौभाग्य दायिनी।
सर्वालंकार मुख्याही देवित्वं प्रतिगृह्यताम॥

हरिद्रा चूर्ण संयुक्तंम् कुंकूमम् कांतीदायकम्।/(वा-काम दायकम।)
वस्त्रालंकरणं सर्वं देवित्वं प्रतिगृह्यताम॥

वाघुळशास्त्री....अता यांना सुद म्हर्‍हाटीत करा वो...

बॅटमॅन शुक्रवार, 18/01/2013 00:06

अवो अत्रुप्त, हे आल्रेडी साध्या संस्कृतात हाये. कुंकवाची स्तुती केलीये. सोन्याच्या रंगाचे, सौभाग्यदर्शक असे कुंकू सर्व
अलंकारांत मुख्य आहे आणि ते आम्ही त्वां देवीला अर्पितोय असे म्हटलेय.

पैसा शुक्रवार, 18/01/2013 12:17

सोन्याच्या रंगाचे हरिद्राला म्हण्टलाय. काय समजलेत? आणि हरिद्राचा संयोग केलेले कुंकुम असे आहे ते. भाशांतर परत एकदा नीट कर पाहू!

बॅटमॅन शुक्रवार, 18/01/2013 13:11

आआआआअह! कुठे लक्ष होतं मायला कै म्हैती. सॉरी आणि चूक दाखवल्याबद्दल धन्यवाद :)

योगप्रभू शुक्रवार, 18/01/2013 00:17

राही यांची माहिती छान आहे, पण कुंकू आणि सिंदूर यात फरक आहे. शुद्ध कुंकू हे शुद्ध हळद, चुनकळी आणि शुद्ध कापूर यापासून बनवले जाते. ते रंगाने लालभडक असते. सिंदूर किंवा शेंदूर हा रंगाने तांबडा असतो.

पूर्वीपासून देवीपूजन करताना कुंकू आणि सिंदूर अर्पण करण्याचे मंत्र वेगवेगळे आहेत.
प्रथम हळद, मग कुंकू, नंतर काजळ व नंतर सिंदूर वाहिला जातो.

कुंकू लावताना 'हरिद्राचूर्णसंयुक्तं कुंकुमं कामदायकम् / वस्त्रालंकरणं सर्व देवि त्वं प्रतिगृह्यताम्' असा मंत्र आहे.
शेंदूर लावताना ' उदितारुणसंकाशं जपाकुसुमसंन्निभम् / सीमंतभूषणार्थाय सिंदूरं प्रतिगृह्यताम्' असा मंत्र आहे.

राही शुक्रवार, 18/01/2013 00:39

तसे वर म्हटले आहेच. शिवाय घरगुती चिकट कुंकू बनवताना पणजीआजीला पाहिलेले आहे. ती हळद,कापूर,कोळश्याची वस्त्रगाळ पूड थोड्या तेलात एकत्र करून पाट्यावर अगदी मुलायम होईपर्यंत वाटत असे.अगदी गंधासारखे मऊ. हे वाटणे अशासाठी असे की रॉ-मटीरिअल सगळे पूडस्वरूपात असले तरी ते एकजीव व्हावे लागे.तसे ते झाले नाही तर कपाळावर हव्या त्या आकारात(चिरी,टिळा इ.)लावता येत नसे.त्यातली पूड फुसफुशीत होऊन खाली पडे.

शिल्पा ब गुरुवार, 17/01/2013 23:52

आमच्या ऐकीव अन वाचीव माहितीप्रमाणे अनार्य लोक कुंकू लावीत असत ... आर्य बायकांनी ते पाहिलं अन "अय्या, कित्ती छान दिसतंय नै " म्हणून स्वत:हि कुंकू लावायला सुरुवात केली. अन मग त्याची प्रथा अन संस्कृती बनली.

श्रीरंग_जोशी शुक्रवार, 18/01/2013 00:52

या नव्या माहितीने या धाग्याला चार चाँद लागले आहेत.

चार चाँद असा उल्लेख असलेली टिकल्यांच्या कंपनीची जाहिरात पण होती एकेकाळी....

टवाळ कार्टा शुक्रवार, 18/01/2013 02:18

मग शिल्पा काय वापरते...असो हा जोक जुना झाला आता

आणि तु ८ आणि ९ नंबर वापरायला कमी जास्त होत असते का? (उगीच एक शंका...)

जेनी... शुक्रवार, 18/01/2013 02:22

अबे डक्कन मी नै कै .. शिल्पा बिंदी साइझ कमी जास्त असते
८ जरा मोठी ९ तिच्यापेक्षा किंचित कमी .
कधी ८ तर कधी ९

:-/

५० फक्त शुक्रवार, 18/01/2013 07:41

टिकल्या आणि ब्रिटिश वायर गेज, हे उलटे का असतात आकडा जेवढा मोठा तेवढा साईझ कमी.

गवि शुक्रवार, 18/01/2013 12:26

गिटारीच्या तारासुद्धा.. एक नंबर जाडजूड डाँग डाँग, आणि सहा नंबर सर्वात बारकी टिंग टिंग..

धन्या शुक्रवार, 18/01/2013 13:12

हेच हार्मोनियमच्या बाबतीतही... एकदम बारीक वाटनारा आवाज वरच्या पटटीतला आणि जाडा भरडा आणि म्हणून मोठा वाटणारा आवाज खालच्या पट्टीतला. :)

श्रीनिवास टिळक शुक्रवार, 18/01/2013 07:43

प्रतिसाद वाचून ज्ञानवर्धन आणि करमणुकही झाली आता एक शंका-कुंकवाचा धनी या शब्दप्रयोगाचा अर्थ काय?

मृत्युन्जय शुक्रवार, 18/01/2013 12:48

काही चांगली माहिती आणि प्रचंड गोंधळ दोन्ही मुळे मजा आली.

जे काही थोडे फार विषयाला अनुसरुन प्रतिसाद आले आहेत त्यामुळे धागाकर्तीचा हेतु साध्य झाला असावा आणि बर्‍याच काळाने दंगा करायला मिळाला म्हणुन लोकांचाही उद्देश साध्य झाला असाव :)

इरसाल शुक्रवार, 18/01/2013 15:56

एवढ झालच आहे तर.......
हळद रुसली कुंकु हसलं
वाहतो ही कुंकवाची पुडी
कुंकु
कुंकु मिल गया
कुंकुफॉल
कुंकु नेव्हर डाइज
कुंकु हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणी तो मी मिळवणारच.
माझे कुंकवाचे प्रयोग.
कुंकु व्हर्सेस कुंकु
तारक मेहता का उल्टा कुंकु
मॅन व्हर्सेस कुंकु
चख ले कुंकु
कुंकु ऑन माय प्लेट
फबुलस कुंकु
संजीव कपुर'स कुंकु

आनन्दिता शुक्रवार, 18/01/2013 22:46

अलका कुबल अर्नॉल्ड बरोबर एक पिक्चर काढणार आहे म्हणे ....थांब कमांडो कुंकु लावते

अभ्या.. शनिवार, 19/01/2013 01:12

अलका कुबल अर्नॉल्ड बरोबर एक पिक्चर काढणार आहे म्हणे ....थांब कमांडो कुंकु लावते

आता लवकरच बघा हे.
a

बॅटमॅन शनिवार, 19/01/2013 01:15

अगायायायायायायायाय =)) =)) =)) =)) =)) =)) =)) =)) =)) =)) =)) =)) =)) =)) =)) =))

लैच वाईट्ट जिकलाईस अब्या भावा तू _/\_

अभ्या.. शनिवार, 19/01/2013 02:33

करा, बिनधास्त करा. आपलीच कलाकृती समजून करा. (दिग्दर्शक म्हणून तेवढे आनंदितातैचे नाव घ्या मात्र ;))
लोकं चेपुवरुन काय काय आणून हिकडं लावतेत. तुम्ही हितनं कायतरी तिकडं न्या. :)

आनन्दिता शनिवार, 19/01/2013 02:34

है शब्बास!! लगेच सिनुमाचा फस्ट लूक पण रिलिज केलात की अभिजीत राव तुम्ही!

बाकी अलकाबाईंना गालावर आसवाची माळ न वागवता उलुसच का होइना पण हसताना पाहुन अमंळ हळवी झाले बघा..

अभ्या.. शनिवार, 19/01/2013 02:43

अलकाबाईंना गालावर आसवाची माळ न वागवता उलुसच का होइना पण हसताना पाहुन अमंळ हळवी झाले बघा..

त्ये कसं झालं म्हैतै का? आरनाल्डराव म्हन्लं की लढायच्या टैमाला जाताना तरी हास जरा. म्या म्येल्यावर रडायचच हाय की पूर्ण पिच्चरभर. तवाचा त्यो फटू हाय. (पिच्च्ररमदी १२ व्या मिन्टाला आरनाल्डराव मरतेत. एन्डला काळूबाईच्या आशिर्वादानं परत येतेत)

डॉ सुहास म्हात्रे शनिवार, 19/01/2013 15:10

जल्ले मरूद्या ते सगले दुसरे डॅरक्टर ! तुमीच काडा का पिच्चर. तुमालाच लई झ्याक आयडियाची कल्पना हाये या ष्टोरीची !

अभ्या.. शनिवार, 19/01/2013 08:20

आमच्या प्रतिसाद प्रतिभेला रिकामपणाचे उद्योग आणि ते पण भारी म्हणणार्‍यांचे आभार आणि तीव्र निषेध.
साक्षरता मोहिमेवर पडलेल्या दिर्घ अतिदिर्घ प्रतिसादातील प्रत्येक शब्दाइतकाच आमचा पण प्रतिसाद अभ्यासपूर्ण आहे. असे मी नम्रपणे नमूद करु इच्छितो.
;)

श्रीरंग_जोशी शुक्रवार, 18/01/2013 22:39

हा धागा व इतर '... का लावतात' धाग्यांवरचे एकूण प्रतिसाद मिळून ३०० धावा कधीच झाल्या आता ४०० कडे वाटचाल सुरू आहे.

शुचि यांना मिपाचा तेंडल्या म्हणण्यास हरकत नाही :-).

इनिगोय बुधवार, 23/01/2013 19:20

या प्रतिसादावरून 'लावणे' या क्रियापदाच्या वापरावर आलेला एक मस्त लेख आठवला.

वानगीदाखल ही वाक्यं..

'मॅम, मी आले तेव्हा यू टोल्ड मी दार लाव. मीन्स शट् द डोअर '.
'हो. दार लाव किंवा दार बंद कर म्हणजे तेच '.
'मीन्स लाव, बंद कर सेम! पण मग तुम्ही दिवा लावते म्हणता, देअर इट इज ऑपोझिट ऑफ दिवा बंद कर! '
'बरोबरच आहे. कारण दाराच्या बाबतीत लाव = शट् = बंद कर. पण दिवा लाव = स्विच ऑन.

श्रीरंग_जोशी शनिवार, 19/01/2013 00:32

काही (पुरुष) राजकीय नेत्यांना देखील कुंकू वाटेल अशा आकाराचा गंधाचा टिळा लावताना पाहिले आहे.
उदा. मु.म. जोशी व वाय एस येडीयुरप्पा.

त्यामागे कोणती परंपरा असेल यावर कुणी प्रकाश टाकेल काय?

बॅटमॅन शनिवार, 19/01/2013 01:17

येडियुर अप्पा असे आहे ते. येडियुर हे गाव बंगळूरजवळ आहे, तिथला अप्पा तो येडियुरप्पा.

योगप्रभू बुधवार, 23/01/2013 13:29

बलात्कार कोण करतंय, हे शोधून काढण्यासाठी ब्रिटीश राजवटीत गुन्ह्याच्या तपासासाठी कुंकू वापरल्याचा किस्सा वाचनात आहे.

भारतातील एका प्रसिद्ध देवस्थानात (दुसर्‍या प्रांतातले आहे. नाव उघड करत नाही. परप्रांतियांच्या भावना दुखावतील ना :)) पुजारी पूजेनिमित्त मुक्काम करणार्‍या चांगल्या कुलवान स्त्रियांवर बलात्कार करत असल्याची कुजबूज होती. या स्त्रिया उच्च कुळातील असल्याने बदनामीच्या भीतीने झाल्या प्रकारची वाच्यता करत नव्हत्या. लोकांचा क्षोभ वाढत होता. घटनेतील सत्यता तपासण्यासाठी ब्रिटीश अंमलदारांनी हुशारीने बेत आखला. त्यांनी अत्यंत सुस्वरुप अशा वेश्यांना उच्चकुलीन महिलांच्या वेशभूषेत मंदिराच्या खोल्यांत मुक्कामासाठी पाठवले. त्यांचे काम एकच होते. बळजबरी करणार्‍या पुजार्‍यासमोर प्रारंभी विनवण्या करायच्या आणि नंतर हताश झाल्यासारखे दाखवून त्या नीचांना संबंध करु द्यायचा. यादरम्यान चतुराईने त्या पुजार्‍याच्या चेहर्‍यावर लवकर न पुसल्या जाणार्‍या विशिष्ट रंगाच्या कुंकवाचा ठिपका उमटवायचा. हे कुंकू त्या गणिकांच्या कपाळावर आणि हाताच्या बोटांनाही होते. कुंकवाने काम चोख बजावले. पोलिसांनी हे कुकर्म करणार्‍या पुजार्‍यांची गठडी वळली.

प्रा.डॉ.दिलीप बिरुटे बुधवार, 23/01/2013 19:43

माहितीपूर्ण आणी हहपुवा करणारी अशी चर्चा. मजा आली. :)

-दिलीप बिरुटे

क्रान्ति गुरुवार, 24/01/2013 00:18

तांबडी मातीतलं एक गोड गाणं आठवलं. असो, आपण रथसप्तमीपर्यंत वाट पहावी वाण काय मिळणार त्याची. :P

अधिराज गुरुवार, 31/01/2013 15:16

आर्र देवा हळ्दी कुक्कु उराकल वाटत पन हळ्दी कुक्कवाला आलेल्या समद्यांनी नाव उखाण्यात घेतल्या बिगर जायाच नाही आसा आमचा आग्रेव हाय.कोन करतया सुरूवात?