(आपले) स्वातंत्र्य, (इतरांचे) चारित्र्य आणि (तथाकथित) संस्कृती

वा! साला! हे असलं काही बोलणारा म्हातारा बघितला की आम्हाला कमराद म्हातारा आठवतो!! :)

चित्रपट नि त्यासंबंधित व्यक्ती हे तरुणाईच्या दृष्टीने रोल-मॉडेल अथवा आपली जीवनशैली कशी असावी याचे प्रतिबिंब अथवा कुठे पोचायचे आहे याचा आराखडा असतो. परंतु जे आपल्या वृत्तीतच आहे ते चित्रपटापुरते मर्यादित कसे राहील? अहो मूळ वृत्तीत नाही नसते. ते जर सिनेमातून बघून शिकत असतील तर मग सिनेमावाल्यांवर नियंत्रण नको का? तत्याकथित तरुण पिढी नुसते सिनेमे बघून गोष्टी सोडत नाही. सिने-नट्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातल्या गोष्टीही चवीने चघळत असते. आणि तसे वागतही असते. सिनेमावाल्या नट्यांची चारित्र्ये काही सतीसावित्रीसारखी शुद्ध नव्हेत. आणि ज्या लोकांना आपल्या घरातल्या मुलांनी या वातावरणाच्या परिणामचे शिकार होऊ नये असे वाटत असेल त्यांनी या उच्छॄंखल पणाला विरोध केला तर त्यात चुकीचे काय. का स्वातंत्र्याच्या नावाखाली सर्वच स्त्रियांनी वेश्या बनावे आणि पुरुषांनी दलाल किंवा भोक्ते. आता या कमी उत्पन्नगटातल्या लोकांच्या भावना अनावर होऊन त्याची परिणती जी बलात्कारात होते त्याची सुरुवात या सिनेमातच नाही का? आम्हालाही सिनेमानट्या नट कधीही अनुकरणीय वाटले नाहीत. पण त्याचा मारा ज्या पद्धतीने होत आहे त्यात विनाशाचीच बिजे आहेत. जे प्रामुख्याने वाढत्या वयातील शारिरीक मानसिक बदल इ. बाबत असते, संभोगाचे प्रशिक्षण नव्हे अहो त्याची परिणती १२-१३-१४ वर्षांच्या मुलांमधे सुरु झालेल्या संभोगातच झाली. ज्या तथाकथित प्रगत देशांनी हा मार्ग अवलंबिला तिथला डेटा बघा. . मुक्त विचारांच्या नावाखाली इतरांच्या चारित्र्यावर शिंतोडे उडवायची परवानगी मिळाली आहे असा आपला समज आहे का?. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य फक्त आपले नि बंधने तेवढी इतरांना असा आपला समज आहे का? नाही मग हा प्रश्न उलटा नाही का विचारला जाऊ शकत. मॉरल पोलिसिंग म्हणून बोंब मारणार्‍यांनी पेठकर काकांसारख्या सभ्य माणसाने केलेल्या व्यावहारीक उपदेशावर काय मुक्ताफळे उधळली होती ते पहावे. हे अँटीमॉरल पोलिसिंग नाही का?

शीर्षकातील कंस आवडले. शेवटच्या परिच्छेदाच्या आधीपर्यंत लेखन संतुलीत. शेवटच्या परिच्छेदात एका विशिष्ट संघटनेला लक्ष्य करीत तोल घालवला. ती एकच संघटना डोळ्यांसमोर ठेवून आधीची प्रस्तावना केली, असे लेखन झाले. दांभिकपणा ही काही त्या संघटनेची 'मक्तेदारी' नाही. त्यामुळे बिका म्हणाले तसा कमराद न दिसता, 'कॉम्रेड'च ठळक झाला.

+१००१ "किंवा समाजातील प्रसिद्ध व्यक्तींबद्दल काहीही बोलण्याचा खुला परवाना उरलेल्या क्षुद्र समाजघटकांना असतो असा हाडीमासी नकळत रुजलेला समजही बोलत असेल" कुत्रे भुंकतातच.फक्त त्यांना आपण हत्ती नसून कुत्रे आहोत याची जाणीव नसते. इतरांचे अज्ञान हे आपल्या दु:खाचे कारण होऊ देऊ नये असे कुणीसे म्हटले आहे.

बरीच वर्षे झाली, नुकतीच नोकरी लागली होती. नोकरीमध्ये कंपूबाजी, राजकारण सर्व काही नवे होते. नवख्या डोळ्यांनी सारे टीपून घेत होते. नुकतीच घरट्याबाहेर पडल्याने , अजून तरी निगरगट्ट बनायचे होते. असो. तर, जेवणाच्या वेळेला सर्वजणी आम्ही डबा खात होतो आणि काही बोलता बोलता चर्चेचा तोलच बिघडला. एका गैर-महाराष्ट्रीअन (होय आय वॉन्ट टू इन्सिस्ट) सहकारी स्त्रीने बाळासाहेब ठाकर्‍यांबद्दल अतिशय अर्वाच्च्य , सवंग , चारीत्र्यहनन करणारे विधान, केले. मी डबा टाकून तडक उठले. ते विधानाच्या सत्यासत्यतेचा पडताळा या मूर्ख बाईने केला होता का? कोणी तिला हक्क दिला अशी बेजबाबदार विधाने भर पब्लीकमध्ये करण्याचा? क्षात्र तेजाची कमीच आमच्यात की तिची जीभ हासडून नाही दिली. मुकाट्याने हृदयात भळभळणारी जखम घेऊन कासवासारखी अधिक स्वतःच्या कोषात गेले, लोकांपासून ४ हात दूर रहायला शिकले पण मनाशी खूणगाठ बांधूनच.

खास शंभरी गाठण्यासारखा विषय. माझी एका धावेची भर. "स्त्रीचे दुय्याम स्थान" वगैरे बद्दल मारामारी होणार आहे, अपेक्षित आहे की "बघा कसे सात्विक सोज्वळ सिने नट नट्यांबद्द्ल वाईट बोलताहेत" असे साम्गायचे आहे हे समजले नाही.. . एकूणातच सेलिब्रिटिंबद्दल "विषयसुखाला हपापलेले " अशी प्रतिमा आहे. ती त्यातीलच कित्येकांनी प्रस्रुत केली आहे. त्यात स्त्री- पुरुष अस भेद नाही. . "सेलिब्रिटिंबद्दल वाईट बोलणे जाणे " हा ही मुद्दा नसावा. पुधे विस्तारित प्रतिक्रिया:- . सारा रोख स्त्रियांच्या - चित्रपटात काम करणार्‍या नट्यांच्या - चारित्राबद्दल होता. चारित्र नव्हे हो "चारित्र्य" . आपल्या चारित्र्याबद्दल बाहेर जाणारे बहुतांश मेसेज हे सिने नट नट्या स्वतःहून पसरवत नाहीत का? "स्फोटक बाइट्स" हे स्वतःच देत नाहीत का? आपल्याला पब्लिकनं "बोल्ड" सम्जावं ह्याची ते काळजी घेत नाहीत का? आता ते बोल्ड असतीलही. त्यांना तसे राहायचे स्वातंत्र्य असेलही. पण कुणाला तरी ते चूक वाटत असेल तर चूकीला चूक म्हणायचे स्वातंत्र्यही आहेच की. वर पुन्हा "बघा हो बघा. आम्हाला कसे घाण घाण म्हणतात हे" असली काही बडबडही अधूनमधून सिने नटनठ्या करुन (आजच्या भाषेत "सेलिब्रिटिज्" ) घेतात. बरं, आपली प्रत्येक गोष्ट पब्लिकनं सिरियसली घ्यावी अशी अगदि मनातून नसते का इच्छा ह्यांची? नेहा धुपियाने आपल्या सुडौल आकाराच्या नितंबांचा विमा का इन्श्रन्स उतरवला म्हणे. बरं, ही माहितीही जर प्रसिद्धी माध्यमात येणार असेल, आणि तिला आपल्या नितंबांच्या सौदंर्याबद्दल जाहिर कौतुक वगैरे व्हावेसे वाटत असेल तर कौतुकाऐवजी टिकाही होइलच की. "छे छे , हे काय आहे वगैरे" पण अशी अ‍ॅण्टिपब्लिसिटी तर त्यांना अजूनच हवीहवीशी वाटते की नाही. एक तर ह्यांचा मुख्य उद्योग दिवसभर पार्ट्या करणे, धुंदित बेहोश होउन विमुक्त आयुष्य जगणे आहे की काय असे वाटते. सतत फेसाळत्या बियरसमवेत वगैरे ह्यांचे फोटो. दर दिवसाआड टाइअम्स ऑफ इंडिया वगैरे मध्ये ती कुठली तरी ह्य मॉडेलिंगवगैरे वाल्यांची पानेच्या पाने बह्रुन चमचमीत वर्णने असतात. फिल्म फेअर वगैरे सारखी श्कडो गॉसिप मॅगझिन्स असतात . ती ह्यांच्या इंडस्ट्रीचा अविभाज्य भाग बनलीत,. ती ह्यांच्यापासून वेगळी नाहित. म्हणजे छापयचे त्यांनी, पण त्यांनी छापलेल्या घटना कुणाला विचित्र वाटल्या तर त्याने बोंबही मारायची नाही का? . आमचे काही दिव्य रूममेट्स सदैव त्या पुरवण्या बघून "ढिमका पार्टी में अदिती कश्यप को नही बुलाया ये अच्छा नही लगा" किम्वा "नूरी शर्मा ने कल जो ब्लॅक टॉप और ब्लू नेल पेंट्स लगाके आदेश श्रीवास्तव की पार्टी में जो पोझ दी है उस्का जवाब नही" असे काही अगम्य बोलू लागले की कान किटतात. मुदलात ही नाव घेतलेली मंडळी कोण हेच ठाउक नाही, त्यांच्या नितंबांविषयी आम्ही चर्चा का करावी हे ही मला समजत नाही. आम्ही कराविशी त्यांना वाटत असेल आणि आमच्यातलेच काही करतही असेतील तर त्याम्ना का थांबवायचे हे ही सम्जले नाही. "राखी सावंत" नावाचा एक प्रकर सध्या अस्तित्वात आहे म्हणे. असू देत बापडा. त्यानं काय करावं हे त्याचं स्वातंत्र्य आहे. नाही ते धंदे करायला नाही अडवू शकत आम्ही. पण लागलिच "मी भल्तीच सात्त्विक हो. असे कसे बोललात मला.समजता तरी काय." असे कुणी बडबडू लागले तर नक्की काय म्हणावे हेच समजत नाही. आम्ही आपले गपगुमान खालमनाने चालू पडतो. . बाकी कोण कुठल्या माणसाने काय विधाने केलीत ते ठाउक नाही, तुम्ही इथे का मांडलत तेही समजलं नाही. . गॉसिप कॉलमचे लेखक समाजात संभावित म्हणून मिरवतात मिरवू देत की. तुम्ही गॉसिपकॉलमवाल्यांचे चारित्र्य वाईट वाईट असते असे सूचित करताय का? आता हे जनरलायझेशन नाय झालं का? आँ? ह्यांना कित्येक बातम्या स्वतः स्टार्सच पुरवतात ही वस्तुस्थिती आहे. उग्गाच्या उगाच स्टार्स हे विक्टीम आणि समाज्/मासिक हे अत्याचारकर्ते असे चित्र का रंगवले जाते. स्टार्सनाही हे सगळे हवेच असते की. त्यासाठी गलेलठ्ठ पगार देउन काही मॅन्जर्सची टीमही सतत तयार असते. . 'आधी तिची एड्स टेस्ट करून घे रे. "पत्रिका, कुंडल्या सोडा.लग्नापूर्वी एड्सची चाचणी करा" असा आग्रह कित्येक एन्जीओ, खुद्द सरकारच करते. विधानात काय चूक हेही समजले नाही. शिवाय एड्स क होतो ह्याच्या जनजागृती मोहिमेतूनही लागलिच "जोडिदाराशी एकनिष्ठ नसल्याने एड्स संभवतो. (नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे म्हणून नव्हे तर स्वतःचा जीव वचवण्यासाठी तरी )एकनिष्ठ रहा." असा मेसेज खुद्द सरकारी यंत्रणा देतात. "भली माणसे" समज्ली जाणारी एन जि ओ ची कर्यकर्त्यंची फौज देते. all celebrities are sex starved creatures. ही प्रतिमा स्वतः सेलिब्रिटिज पसरवत असतील तर हा सल्ला देण्यात काय चूक? त्यांचं ते मुक्त, स्वच्छंद, जुनाट माणसाला स्वैराचार वाटेल असं आयुष्य हेच लोक पब्लिश करत असतात. ह्यात उगीच "तथाकथित जुनाट्,बूर्झ्वा भारतीय संस्कृती, दुय्यम स्त्री" असले काहीही नाही. एखाद्य मुलींच्या ग्रुपमध्ये एखाद्या मुलीने अजूनही अविवाहित म्हणवून घेणार्‍या थोराड ,टोणग्या टायगर म्हणवून घेणार्‍या खानासोबत जायची इच्छा व्यक्त केली तरी "एड्स ची चाचणी करुन घेणे " हा सल्ला कायमच राहतो की. म्हणजे लिंग भेद वगैरे काही नाही. . खुला परवाना उरलेल्या क्षुद्र समाजघटकांना असतो असा हाडीमासी नकळत रुजलेला समजही बोलत असेल. कुणाला क्षुद्र म्हणताय भौ? एकापेक्षा दुसरा उच्चासनावर आता तुम्हीच बसवलात की. आधीचे मोरल पोलिस नैतिकतेचे डोस देत उच्चासनासनावर बसयचे. आता इतरांना क्षुद्र म्हणणारे तुम्ही कोण ??? एखाद्याकडे पुरेसा पैसा नसेल तर तो क्षुद्र का? तुम्ही जर त्या न्यायाधिआबद्दल बोलत असाल तर तुमचे विचार ज्याला पटत नाहीत तो क्षुद्र असे म्हणताय का? वा रे वा. . जालावर थोड्याफार गप्पांपलिकडे फार मैत्री नसलेली व्यक्ती प्रथमच भेटताना तुमच्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दल चौकशी करते, एखाद्या अविवाहिताला 'तू गे नाहीस ना?' असे बिनदिक्कत विचारते, 'तुम्हाला एक बाई पुरत नाही का? झाट काही संदर्भ लागला नाही. ' असे विचारते यात समोरच्यावर आपण अश्लाघ्य आरोप करत आहोत अर्र र्र... ररा, ही गोष्ट संस्कृतीरक्षकांना विचारली गेल्यास त्यांना अश्लाघ्य वगैरे आरोप वाटायला हवा. तुम्ही ते ह्या घाणेरड्या विचारांच्या डबक्यातून बाहेर पडलेलात ना? तुमच्यासाठी "कुनालाही काहीही करण्याचे स्वातंत्र्य आहे , लैंगिक ओरिएंटेशन ही लपवून ठेवायची गोष्ट नाही" अशी मते आहेत ना? मग "तुम्ही गे आहात का" असे कुणी विचारले तर काय प्रॉब्लेम? (मला स्वतःला हा प्रश्न विचित्र वाटतो. कारण मुळात "गे" प्रकरण विचित्र वाटतं. "जोडिदाराशी एकनिष्ठ असावं" अशा हल्ली भंपक म्हणवल्या जाणार्‍या कल्पना आम्ही घेउन फिरतो. सगळे त्याही बाबतीत "मुक्त" वगैरे असावेत हे पटत नाही.) पण एकीकडे "हे अगदि सामान्य आहे. " किम्वा" ह्याबाबत मोकळेपणा असायला हवा" असं कुणी सतत बोलत असेल, तर त्याला त्यात काय अश्लाघ्य वाटतं हेच मला समजलं नाही. प्लीझ, एक लक्षात घ्या, तुमच्या वैयक्तिक आयुश्यत कुणी डोकावू नये असे वाटत असेल तर तसे वाटने हा हक्कच आहे. तो प्रायव्हसीचा भ्म्ग आहे, हे मान्य,. पण तो "आगाउपणा" झाला. त्यात "अश्लाघ्यता" कुठून आली ते समजले नाही. . बहुतेकांची प्रतिक्रिया 'यात काय विशेष' अशीच असणार अजिब्बात नाही. माझ्यासारख्या सामान्यांची(जनरेत्याने वागणार्‍यांची) आनि ज्यांना तुम्ही संस्कृतीरक्षक म्हणता त्यांची प्रतिक्रिया कधीच अशी असनार नाही. उलट त्यांना ते "अश्लाघ्यच" वाटेल. मूळ प्रश्न हा की तुमच्या नैतिक - अनितिकच्या संकल्पनाच वेगळ्या असताना तुम्हाल ते तसं कसं वाटलं? . मुक्त विचारांच्या नावाखाली इतरांच्या चारित्र्यावर शिंतोडे उडवायची परवानगी मिळाली आहे छे हो. शिंतोडे लोक उडवत नाहीत. उग्गाच कुणीतरी कोपर्‍यातली मॉडेल उठते आणि "विश्वचषक जिंकल्यास नग्न होउन क्रिकेट टीमला भेटेन " म्हणते, कुणी समजा शिमानी केसरिया किंवा खारा शर्मा नावाची सेलिब्रिटी "मुक्त लैंगिक व्यवहार. जाहीर ठिकाणी चुंबन घेत सुटलं तर वाईट काय. पार्टनर आठवडाबह्र बदलत राहिएल तर चूक काय" अशी बोलू लागेल तर तिला एड्स असण्याविषयी शंका घेउ नये का? लोक शिंतोडे उडवत नाहीत. ते तुमच्या सदर्‍अयवरचे दिसत असलेले शिंतोडे दाखवतात. हे विनोद गांधींजींच्या भारतीयांच्या मनातील आदराचे स्थान हिरावून घेऊ पाहणार्‍या संघटनेकडून कसे प्रसृत केले जातात हे मी त्या संघटनेत असतानात स्वतः अनुभवले आहे. एकाच बाजूल का चूक म्हणतो हो? असले विनोद करणे चूक आहे, तस्सेच टोकाचे आत्यंतिक, झीट येइल इतपत उदात्तीकरण काही लोकांचे केले जाते,तेही चूकच आहे. होतं काय, तुम्ही निधर्मी लोक दरवेळी ऐलतीरावरच्या , कांगावाखोर लोकांच्या नाअवाने ओरडता. पण मुलात कांगावा हा आत्यंतिक उदात्तिकरणाची प्रतिक्रिया हे विसरता. "साबरमती के संत तुने कर दिया कमाला दे दी हमें आजादी बिना खड् ग बिना ढाल" अशा आशयाच प्रसार चालतो, त्याला कुणीच चूक का म्हणत नाही? मुळात वस्तुनिष्ठ माहिती पोचवली गेली तर नाही तेवढे गौरवीकरण होणार नाही, आणि मग दबलेला राग विनोदातूनही तितका बहेर येणार नही सॉरी, फारच स्पष्ट लिहिलय. . नेहरू म्हटले की फक्त 'एडविना' आठवणारे महाभाग भरपूर आहेत. वरीलप्रमाणेच. . तुमचं एरव्हीचं लिखाण आवडतं, बरचसं पटतही. पण ह्यावेळेस मुळात म्हणायचय काय हेच समजलं नाही.

एक नंबर लेख. भारतीय समाज तसेही एक नंबरचा ढोंगी आणि दुटप्पी आहे. (सॅडलि) गांधीजींबद्दलचे विनोद मीदेखील ऐकले आणि कधीकाळी सांगितलेदेखील आहेत . पण प्रसिद्ध व्यक्तींबद्दल - मग सिनेतारका असोत अथवा राजकारणी- टीका जी होते ती बर्‍याचदा वैयक्तिक होते याचे कारण मोर दॅन एनीथिंग लोक त्यांच्यावर जळत असतात. सिनेतारका/राजकारणी यांचे चारित्र्य काही धुतल्या तांदळासारखे असते असे वाटत नाही. पण त्या टीकेत असूया, जळजळ हाच मुख्य भाग असतो. हे टीकाकार त्यांच्या पासंगालासुद्धा पुरत नाहीत म्हणून अशी गलिच्छ विधाने करतात. जितकी विधाने गलिच्छ, तितकी जळजळ जास्त असे माझे म्हणणे आहे. हे अर्थातच सामान्य माणसांबद्दल आहे. माध्यमांबद्दल बोलायचे झाले तर सवंग प्रसिद्धीचा खोल हव्यास हे कारण देता येईल. पण मनोबांचा प्रतिसाद नीट पाहिला नव्हता. आता तो पाहिला तर सहमत होतोय त्याशी.

लेख पटला. असे काही वाचल्या-ऐकल्यावर कुणाच्याही व्यक्तिगत आयुष्याबद्दल लोक सरसकटपणे काहीही कसे काय बोलू शकतात असे वाटायचे. तसेच कौन बनेगा करोडपतीमध्ये अमकेढमके इतके पैसे मिळाल्यावर काय कराल असे विचारल्यावर ऐश्वर्या-माधुरी-कतरिनाला घेऊन फिरायला जाऊ असे म्हणणार्‍यांची कीव येते.

खरं सांगायचं तर मला लेख नीटसा कळाला नाही त्यामुळे कोणत्या मुद्द्याच्या आधारे प्रतिसाद लिहावा हे उमजत नाही. लोकांच्या सरसकटीकरण भुमिकेला उत्तर नाही, स्वभाव असतो तो, फार क्वचित बदलता येतो/बदलतो. लोकांचा दुटप्पीपणा म्हणाल तर तो बर्‍याचदा आवश्यक असतो, बर्‍याचदा बदलत्या कंपनीनुसार ( म्हणजे तुम्ही ज्या ज्या वेळेस ज्या ज्या लोकांसमोर बसत आहात) बदलती भुमिका घ्यावी लागते, ह्यालाही सरसकट दुटप्पीपणा म्हणणे तितकेसे बरोबर नाही. सर्वच गोष्टी सर्वच ठिकाणी बिनधास्तपणे सांगता येत नाही, काही आतलेही असते आणि काही निवडक लोकांसमवेतच ते समोर मांडता येते. समोरचा समुह आपले मत कुठल्या प्रकारे घेईल ह्यावरही माणसाची जाहिर भुमिका बर्‍याचदा बदलु शकते. ह्याला तत्वशुन्य तडजोड असे न म्हणता व्यवहारीपणा म्हणणे योग्य ठरेल असे मला वाटते. बाकी चित्रपट आणि समाज किंवा महात्मा गांधी आणि कौतुक/टिका इत्यादी बाबींवर आजकाल मत द्यावेसे वाटत नाही. एखादी बाजुचे समर्थक समजुतदार असतील तर त्याचा विचार करुन संतुलीत मत मांडता येते पण त्याला आजकाल फारशी किंमत नसल्याने असल्या व्यर्थ गोष्टीत फारशी शक्ती वाया घालवावी असे वाटत नाही. कुठल्याच गोष्टीचा अतिरेक आणि त्यावर असणारा अंधविश्वास हाच अशा वादांना कारणीभुत आहे, अन्यथा दोघेही आपापल्या बाजुला बरोबर आहेत. -छोटा डॉन

तुम्ही जनात टाका नाहीतर मनात! लोकांना चर्चा करायला आवडतात राव! एक जुनी म्हण सांगते. मारणार्‍याचा हात धरता येतो, बोलणार्‍याचं तोंड धरता येत नाही. एखादा असं करत असेल तर त्याला एखाद्या वेळेला बाबा असं करू नको असं सांगण्याशिवाय आपण काय करू शकतो? दुसर्‍याच्या वागण्या बोलण्यावर आपण नियंत्रण आणू शकत नाही. शेवटी "लवकर बरा हो" एवढंच म्हणणं आपल्या हातात रहातं. मग डोक्याला त्रास तरी कशाला करून घ्यावा. आपण तसे वागत नाही ना इतकं प्रामाणिकपणे बघावं. बस! एखाद्याला कळपाने टार्गेट करणे, त्याने म्हटलेच नाही ते म्हटलंय असा बोभाटा करत गावभर फिरणे असे आंतरजालीय दहशतवादाचे प्रकार मी गेल्या २ वर्षात बरेच पाहिले आहेत. त्याला वैतागून काही संवेदनाशील लोक संस्थळावर यायचं बंद करतात. त्याला आपण कधी थेट विरोध करू शकतो का? आपल्याला विचार करायला आणि डोकं फिरवायला दुसरे बरेच प्रकार खर्‍या आयुष्यात असतात ररा. ही वृत्ती म्हणजे व्हायरस आहे. त्याला काही औषध नाही. ते तसं का आहे यालाही काही उत्तर नाही. जौ द्या, झालं. त्यांचं त्यांच्यापाशी. आपण आपला सरळ रस्ता सोडू नये म्हणजे झालं! बहुतांश दुनियाच अशी झाली आहे. प्रत्येकजणच कुठेतरी सावज होतो आणि कुठेतरी शिकारी. लोकांबरोबर राहण्यासाठी अनेक मुखवटे बाळगावे लागतात. मग मनातलं विष कसंही कुठेही बाहेर पडतंच. आपण त्या झुंडीत सामील व्हायचं की नाही इतकंच आपण ठरवू शकतो.

अरे/अग काय बोलतोयस! जरा विचार करुन बोल असे आपल्याला लहानपणापासुन कधी ना कधी ऐकवले गेले असते व पुढे आपणही कोणाला ऐकवतो. १००% परफेक्ट कोणी बोलत असेल असे वाटत नाही व आपण सगळेच ह्या अनुभवातुन गेलो असतो. म्हणूनच बहुदा काही स्पष्ट विचाराचे लोक आपल्या सगळ्यांना आदरणीय वाटत असतील (कदाचित असुयेस पात्र असतील) बेसीकली मुद्दा हा आहे की प्रत्येकाच्या त्याला ग्रेट वाटेल अश्या व्यक्तीनेही "गॅफ" (मराठी शब्द??) केलेले आढळून येतात मग अमुक पदावरच्या इसमाने अमुक बोलले नाही पाहीजे(आठवा: अमुक मत संपादक म्हणुन की सदस्य म्हणून असे आपण आपल्या लाडक्या संपादका विचारले असेलही ;-) ) असे संकेत (पोलीटीकली करेक्टनेस) यायला लागतो. यात स्थल-काल-समाज हा ही एक मोठा भाग असतो. मतभिन्नता हाही एक भाग आहे. काही लोकांकरता अमुक एक बोलणे फेअर गेम असेल तर काही लोकांकरता आउट ऑफ लाईन असेल. इथे मला दोन प्रसंग आठवतात की आमीर खानची बाजु समजुन न घेता परवा खुद्द ररा यांनी आमीरखानला बोल लावले होते. ते देखील वारंवार अर्धवट माहीती देण्यात प्रसिद्ध असलेल्या एका वर्तमानपत्राच्या गॉसीपी लेखावरुन. मला नाही वाटत स्व:ताचे मत/निवाडा देण्या अगोदर आमीरखानची बाजु ररांनी ऐकली होती. ऐकली असेल, खुलासा मिळवला असेल तर माझा हा मुद्दा बाद. गंमत अशी की त्याच वृत्तपत्र संस्थेच्या इंग्रजी आवृत्तीत कसा राज ठाकरे की मुंबई दंगा बद्दल आकसाने / चुकीची/ एकांगी माहीती दिली आहे असेही त्यांच्या लेखात होते. मी आपला नोंद करत होतो. पण तरी ररा जे काय बोलतात, लिहतात ते मला आवर्जून नोंद घेण्यासारखे वाटते. त्यामुळे अशी गडबड वाटली तरी नथिंग इज परफेक्ट किंवा माझ्या आकलनातली चूक म्हणून सोडुन देतो. ररा प्रमाणे इथे आदरस्थाने मानली गेलेल्या अन्य लोकांचीही उदाहरणे मला/तुम्हाला सापडली आहेत/असतीलच पण ते असो. असो अनुभव व वयानुसार लोकांना थोडाफार आतला आवाज सापडत असावा अशी अपेक्षा.

एकीकडे संस्कृतीच्या गप्पा मारायच्या नि लैंगिक शिक्षण या नावानेच बिचकून जाऊन शास्त्रशुद्ध नि तज्ञांकडून माहिती अथवा शिक्षण (जे प्रामुख्याने वाढत्या वयातील शारिरीक मानसिक बदल इ. बाबत असते, संभोगाचे प्रशिक्षण नव्हे) देण्याला विरोध करायचा नि घरात काँप्युटरवर ब्ल्यू-फिल्म्सचा साठा करायचा हा दांभिकपणा आपल्या रक्तातच मुरलेला आहे.

सकृतदर्शनी ही विसंगत वाटणारी गोष्ट मला दांभिकपणा वाटत नाही. प्रत्येकात काही ना काही अंतर्विसंगती असते. एखादा माणुस काही बाबतीत दयाळू असतो तर काही बाबतीत क्रूर. ज्यांना त्याच्या क्रुरपणाचा फटका बसलाय ते त्याला दयाळू म्हणायाला धजावणार नाहीत तसेच ज्यांना त्याच्या दयाळू पणाचा अनुभव आलाय ते त्याला क्रुर म्हणायला धजावणार नाहीत.म्हणजे तो एकाच वेळेला क्रूर व दयाळू आहे. जो देव मानतो तो रॅशनल असूच शकत नाही किंवा जो रॅशनल आहे तो देव मानूच शकत नाही असे आपण जर गृहीतक मानले तर ते किती लोकांना मान्य होईल. म्हणजे जो नास्तिक तोच रॅशनल. मग पुढे त्याच्या नास्तिकतेची तीव्रता किती? त्यात छटा किती? यावरुन वाद चालू होईल. मग जो रॅशनल आहे ( असे इतर लोक समजतात)व अस्तिकही आहे तो भोंदू किंवा दांभिक. समजा एखादा दारुडा आहे व तो म्हणतो आहे कि दारु पिणे हे वाईट व्यसन आहे. तर स्वतः दारु पीत असल्याने त्याला लोक दांभिक म्हणणार. पण तो दारुडा आहे व त्याचे ' दारु पिणे हे वाईट व्यसन आहे' हे मत आहे दोन्ही सत्य आहे. हेच उदाहरण गुन्हेगार, भ्रष्ट, चोर ... वगैरे बाबतीत म्हणता येईल. असो ररांनी वादग्रस्त धाग टाकलेला दिसतोय!

माझी एका व्यक्तीशी ओळख झाल्यावर , त्या व्यक्तीने नाटक -सिनेमा या क्षेत्रातले आपण माहितगार आहोत असे सांगून मला, प्रसिद्ध असलेल्या अनेक मराठी नट -नट्या व डायरेक्टर - नट्या यांच्या जोड्याच लावून सांगितल्या. याबाबतीत त्याच्याकडे काही पुरावा आहे का , असे विचारल्यावर त्याने 'काय राव, अशा गोष्टींचा कुठे पुरावा असतो का,' असा प्रतिप्रश्न केला. त्यावरही संयम राखून मी त्याला सुनावले की त्यातली एक प्रसिद्ध नटी , ही माझी बहीण आहे. त्यावर मात्र त्याची बोलतीच बंद झाली. निव्वळ एकत्र काम केले म्हणून लगेच अशा जोड्या लावायच्या ? ह्यांत वाईट हेच आहे की सर्वसामान्य माणूस असल्या गोष्टींची शहानिशा न करता त्याचा आणखी प्रसार करतो.

बाहेर 'समाज' नावाची गुंतागुंत तर आहेच शिवाय आतही 'मी' नावाची गुंतागुंत आहे. ही गुंतवळ करडी आहे. आणि ती स्थलकालातीत आहे. (ती फक्त आजच्या भारतीय संस्कृतीपुरती मर्यादित आहे असे नाही. )

खासच लिहिलंय. विचारप्रवर्तक.

लेख मुद्देसूद असल्याने आवडलाच.फ़क्त .. “"या साहेबांची वृत्ती खर्‍या अर्थाने आपल्या समाजाची मानसिकतेचे प्रातिनिधित्व करते मला वाटते"” अश्या काही वाक्यांमूळे सरसकटीकरण झाले आहे असे वाटते.अर्थात तुमचा रोखच सर्व भारतीय मानसिकतेवर असल्याने असे वाटण्यालाही अर्थ नाही.तुम्ही ते लेखाच्या शेवटच्या वाक्यात स्पष्ट केले आहेच. पण तरी त्याशिवाय..... "चारित्र्य"’ आणि "संस्कृती" ही गृहीतकेच असतात.तुमची ह्याबाबतची गृहीतके सर्वमान्य गृहीतकांपेक्षा वेगळी असावीत असा अंदाज आहे.(परिचय आणि तुमच्या लिखाणातून जाणवलेली बाब.) त्यामूळे ह्या लेखापूरती तुम्ही सर्वमान्य ( किंवा सर्वसामान्य ) गृहीतके का ग्राह्य धरली असावीत असा प्रश्न मात्र पडला. चारित्र्य हे “"ज्याच्या त्याच्या पुरतं”" आणि संस्कृती “"ना कोणा एकाच्या मालकीची”" (मी हे उलटसुलट केलं आहे का?;)) त्यामूळे मताभिन्नता असणारच.वादविवादाची घुसळण ही होईल.त्यामूळे आता ह्या मंथनातून “चारित्र्य” आणि “संस्कृती”च्या ठोस व्याख्यांची अमृतप्राप्ती होईल अशी आशा बाळगायला हरकत नाही. :)

सुरेख!!! एकसे एक बढकर, संतुलित , प्रगल्भ विचार वाचायला मिळाले. छानच आहे हा धागा. डॉन, सहज, पैसा यांची मते, तिमांचे अनुभवकथन आणि त्यातील सात्विक संताप, सर्व काही आवडले. ररांचा मुद्दा मला कळतोय पण पैसा म्हणतात त्याप्रमाणे "बोलणार्‍याचे तोंड कोणी धरावे" असेच वाटते. पण गॉसीपर्स चा आपण सौम्य निषेध करणे जमेल. निदान या धाग्यामुळे एक शांती मिळाली की अनेक चांगले लोक आहेत ज्यांना भल्याबुर्‍याची चाड आहे.

(आपले) लेखन आवडले ;)

नृत्यदिग्दर्शिका सरोज खान ह्यांनी एका मुलाखतीत 'एखादी हिरॉइन मी 'त्यातली' नाही, मी 'तशा' तडजोडी कधी केल्या नाहीत असे म्हणत असेल तर ती १०० टक्के खोटे बोलत आहे असे समजावे' असे विधान केले होते. हे माझे मत नाही. नृत्यदिग्दर्शिका सरोज खान ह्यांचे विधान आहे. खरे-खोटे त्याच जाणोत. जिथे आयुष्य सार्वजनिक होते तिथे त्याचे वाभाडे सर्वसामान्य जनतेकडून काढले जातातच. कोणाचा स्वार्थ दडलेला असतो, कोणला असूया असते, कोणाकडे 'सत्य' असते, कोणाला अशा प्रसिद्ध मोठ्या लोकांच्या खाजगी आयुष्यातील इतरांना माहित नसलेल्या पण 'चमचमीत' गोष्टी मलाच माहित आहेत हे सिद्ध करायचे असते. जिनका नाम होता है, वही बदनाम किए जाते है| तरी पण, उथळ चर्चांना, विधानांना, आरोपांना किती गांभिर्याने घ्यावे हे ज्याचे त्याने ठरवायचे.

स्वतःला अप्राप्य गोष्टींवर चिखल उडवण्याची 'आंबट द्राक्षं' वृत्ती फार काही नवी नाही, त्यामुळे त्यावर फार अस्वस्थ व्हायचे कारण नाही. नट-नट्याच काय, शाळेतल्या/गल्लीतल्या/गावातल्या सुंदर मुलींबद्दल अगदी टिनपाट गोणपाट पोरंही काय काय बोलतात ते ऐकलं तर कान करपून जातील. बर्‍याच वेळा स्वतःला जमलं नाही म्हणून सभ्य राहणार्‍या लोकांना हे तथाकथित नीतिरक्षकांचे कातडे पांघरून सिंहगर्जनेच्या आवेशात 'ह्यां हॉ ह्यां हॉ' ओरडणे फार आवडते. :-) लेख आवडला.

ररांचा चर्चाप्रस्ताव वाचायला आवडला आणि धाग्यावरचे प्रतिसादही उत्तमच. -दिलीप बिरुटे

उद्या खायचे काय ? हा प्रश्न ज्या दिवशी संपतो त्या वेळी हया लेखातील पश्न निर्माण होतात. भूक - निद्रा - मैथुन हया मुलभूत गरजा पूर्ण झाल्या की मग असे गोल -गोल समाजप्रश्न सतावतात. पूर्ण नाही झाल्या तर टोकदार वैयक्तिक प्रश्न सतावतात. बाकी सगळे सापेक्ष आहे !

मॅस्लोची नीड हायरार्की थियरी येतेच त्या नंतर पण ती खूप सापेक्ष आहे. चरित्र (- वैयक्तिक), संस्कृती (- सामाजिक ) सतत बदलले आणि म्हणून सापेक्ष असते !

लेखन आवडलं, शेवट उगीच एका संघटनेच्या नावी झाला असं वाटलं. खूप जनरिक आणि पटण्यासारख्या लेखनाचा असा टोकदार शेवट नाही आवडला. बाकी लेख नेहमीप्रमाणेच उत्तम :)

लेखन उत्तम. अधून मधून एका व्यक्तीचे उदाहरण देत केलेले सरसकटीकरण टाळता आले असते तर बरे झाले असते असे उगाचच वाटून गेले. बाकी संघटनेच्या दिलेल्या उदाहरणाबद्दल काय बोलणार ? आधीच्या भागात तुम्ही एकावरुन सरसकटीकरण केले शेवटच्या भागात सरसकटीकरणावरुन एकावर आलात. फिट्टं फाट !

लेख आवडला. एकूणच 'सुसंस्कृतपणा' ही दुर्मिळ होत चालला आहे. काहि लोकांचे आचार्/विचार (विषेशतः आंजावर) बघितले की गटारात लोळणार्‍या डुकरांची आठवण येते. अर्थात आजकाल हंस कमी आणि डुकरंच जास्त दिसताहेत. दररोज नेत्यांच्या फोटोंवर आपली प्रतिभा उधळून त्यांचे वाभाडे काढणारे एक तरी चित्र फेसबूक मधे असतेच. गंमत म्हणजे जे लोक असले फोटो शेअर करतात ते इतर वेळी प्रत्यक्ष भेटले की वरकरणी बरेच सुसंकृत वाटतात!