समाजसेवा म्हणजे काय?

+१.. अगदि साधी अन छोटीशी व्याख्या आहे समाजसेवेची ! एकदा निरपेक्षपणे दुसर्‍याला मदत करतो म्हटल्यावर वैयक्तिक जीवनातही कुणी आदर्श असावे ही अपेक्षा का ? माणूस म्हटल्यावर + - स्वभावगुण आलेच. मदत करतो आहे हा मोठेपणा पहावा. वैयक्तिक आयुष्याचे मोजमाप काढण्याची काही गरज नसावी.

हे सचिनला बहुधा लागू नसावे (अशी आशा आहे.)) नक्की लागू नसावे अशी खात्री आहे.

माझ्याकडुन जमेल तशी उत्तरे ...

१. एखाद्या सैनिकाने प्रचंड पराक्रम गाजवला. त्यामुळे त्याचे कौतूक झाले, त्याला बरेच पुरस्कार मिळाले, प्रसिद्धी मिळाली, पैसा मिळाला. त्यापैशातून त्याने एक हॉटेल काढले, गाडी घेतली वगैरे वगैरे. मात्र मुळात भारतीय समाजासाठी अतुलनीय शौर्य गाजवणार्‍या सैनिकाला तुम्ही समाजसेवक म्हणणार का?

तो 'सैनिक' ह्या भुमिकेत कार्यरत असताना त्याने गाजवलेल्या शौर्यामुळे तो समाजसेवक होतो. अर्थात हे करत असताना सैन्याकडुन त्याला पगाररुपी जो मोबदला मिळत असतो त्याने त्याचे शौर्याचे अथवा समाजसेवकपणाचे महत्व कमी होते असे वाटत नाही. 'सैनिक' ही फेज संपल्यानंतर त्याने जमा झालेल्या पैशातुन जे काही केले त्याचा समाजसेवकपणाशी संबंध नाही, त्याने हॉटेल काढले अथवा गाडी घेतली म्हणुन त्याचे कर्तुत्व कमी होत नाही. जोवर तो पुर्वपुण्याईचा वापर 'सैनिक' ही फेज संपल्यानंतर व्यवसायिक दृष्टीतुन अधिक पैसे मिळवण्यासाठी करत नाही तोवर त्याच्या समाजसेवक ह्या सन्मानास आक्षेप घेण्याचे कारण नाही.

२. बहुतांश राजकीय पक्ष समाजसेवा करतात असा त्यांचा दावा असतो ते तुम्हाला पटते का? लालुप्रसाद यादव, अटलबिहारी वाजपेयी, ज्योती बसू, सोनिया गांधी आदी व्यक्ती खासदारकीच्या माध्यमातून समाजसेवा करतात हे तुम्हाला पटते का?

हो, त्यांचा हा दावा बहुतांशी म्हणण्यापेक्षा जवळपास संपुर्णपणे पटतो. 'राजकिय पक्ष' हे मुलतः समाजसेवा ह्याच हेतुने कार्यरत असतात. त्या पक्षात काम करण्यार्‍या एखाद्या विविक्षित व्यक्तीचे उदाहरण घेऊन संपुर्ण पक्षाच्या समाजसेवकत्वाचा लेखाजोखा मांडता येणार नाही.

३. किरण बेदी व तत्त्सम व्यावसायिक एन्जीओंचे कर्तेधर्ते तुम्हाला समाजसेवक वाटतात का?

प्रश्न संपुर्ण क्लियर नाही, संदिग्धता भरपुर आहे. तुम्हाला सगळे 'एन्जीओ' एकाच तागडीत तोलायचे आहेत का ? तसे असल्यास हा प्रयत्न आणि त्यातुन काढलेले अनुमान हा मिसलिडिंग विदा ठरेल असे वाटते. असो, काही सन्माननीय अपवाद वगळता बहुतांशी 'एनजीओ' ह्या 'समाजसेवक' नसतात असे आमचे मत आहे.

४. लता मंगेशकर यांनी आपल्या गाण्याने समाजाचे कान तृप्त केले तर त्यांनी आपल्या गायनातून समाजसेवाच केली आहे असे तुम्ही मानता का?

हो, १००% असेच मानतो ! त्याबद्दल त्यांना मिळणारा मोबदला जर तुम्हाला गृहित धरायचा असेल तर तो समजाने त्यांच्या कर्तुत्वाची, कलेची, गुणांची पारख आणि कौतुक करुन एक सन्मान म्हणुन असे मानावे. इनफॅक्ट तेवढेच पैसे घेऊन तसे कोणी गाऊ शकणार नाही व लता मंगेशकर तशा गातात व त्याने समाज तृप्त होतो की एका प्रकारची समाजसेवाच आहे. केवळ मोबदला/पैसे घेतात/देतात म्हणुन त्याचे महत्व कमी होते असे वाटत नाही.

५. मी एका भारतीय कंपनीत नोकरी करतो. सरकारने नेमून दिलेला टॅक्स नियमीतपणे भरतो ज्यातून समाजासाठी विविध सेवा व सोयी मीच निवडून दिलेले सरकार करते. तेव्हा मी समाजसेवक आहे का?

नाही ! तुम्ही जो टॅक्स भरता ते तुमचे कर्तव्य आहे. तुम्ही इथल्या ज्या काही असतील त्या सोईसुविधा उपभोगता त्याचा मोबदला व तुमचे भविष्यातले जीवन सुखकर करण्याच्या सरकारच्या प्रयत्नांना तुमच्याकडुन हातभार म्हणुन तुम्ही टॅक्स देता. हा सरळसरळ व्यवहार आहे, ह्याला समजासेवा कसे काय म्हणता येईल ?

६. एका लेखकाने समाजातील एखाद्या अनिष्ट प्रथेवर सडकून टिका केली, ज्यामुळे समाज ढवळून निघाला. या लेखकाचे नाव झाले. आदर सत्कार झाला. ती प्रथा बंद व्हावी म्हणून त्याने इतर कोणतीही आर्थिक मदत केली नाही. एका अर्थाने त्याचे योगदान केवळ साहित्यक्षेत्रापुरतेच मर्यादित होते. मिळालेल्या पैशातून त्याने एक घर बांधले, स्वतःचे प्रकाशनगृह काढले वगैरे. मात्र त्याच्या लेखनाची सेवा ही समाजसेवा गणणार का?

ह्याचे उत्तर हो / नाही असे देता येणार नाही, त्याचे अजुन काही दुरगामी परिणाम लक्षात घेणे गरजेचे आहे. लेखकाने लेख लिहले, टिका केली. त्याबद्दल त्याचे नाव झाले, समाज ढवळुन निघाला, आदरसत्कार झाले व त्यातुन त्याला पैसा मिळाला व त्याने तो स्वतःसाठी वापरला ह्या वर्णनात कुणेही समाजसेवा नाही. मात्र त्याने जे मत मांडले व समाज जागृत झाला व त्यातुनच इतर काही व्यक्तींना प्रेरणा मिळाली व त्यांनी त्या अनिष्ट रुढी बदलण्यासाठी 'प्रत्यक्ष' हालचाल केली हे त्या लेखकाच्या प्रेरणेतुन घडले असे मानायला हरकत नाही, त्याचे श्रेय त्याला नको का ? लेखकाने स्वतःच मदत द्यावी किंवा स्वतःचय त्या फ्रेंटवर जाऊन लढावे हा आग्रह अनाठायी आहे. असे असतील तर सर्व वृत्तपत्र संपादकांना लेखण्या मोडुन हातात तलवारी/बंदुका घेण्यावाचुन पर्याय नाही. 'क्रियेविन वाचाळता व्यर्थ आहे' असे जरी म्हटले जाते तरीही ही वाचाळता बर्‍याचदा दुसर्‍यांना क्रिया करण्यास प्रोत्साहित करते असे वाटते व म्हणुन त्या वाचाळतेचे श्रेय लेखकाला दिले जावे व त्याला समाजसेवक म्हणुन सन्मान केला जावा असे वाटते. बाकी तुमचे बहुतांशी प्रश्न 'कर्तुत्व' आणि 'मोबदला' ह्यावर रेंगाळले आहेत असे एक निरिक्षण नोंदवतो व त्या दोन्हीचा एकमेकांशी फारसा संबंध नाही असेही आग्रहाचे मत नोंदवतो. कर्तुत्व असेल तर मोबदला मिळतोच, मिळालाच पाहिजे, पण तो मिळाला म्हणुन त्या कर्तुत्वाची किंमत कमी नाही होत नाही, असो. बाकी चर्चा वाचतो आहे, आवडते आहे. जमेल तशी भर घालत जाईन. - छोटा डॉन

मी वर विचारलेल्या प्रश्नावर डॉन्रावांनी मते दिली आहेत. त्यावर सहमतीसोबत अंशतः खंडनही आले आहे. मुळात प्रश्नच संदिग्ध बनविले आहेत ज्याची उत्तरे देताना मुळ प्रश्नातील व्यक्तीसापेक्षता दिसून यावी. तरीही सर्वसहम्तीने व्याख्या बनते आहे का हे पहावे या भुमिकेतून हे प्रश्न विचारले आहेत. @ डॉन, प्रश्नाचा एकच रोख या कारणासाठी आहे कारण मुळ धाग्यात सचिनला बरेच पैसे मिळतात, शिवाय तो आयपीएल खेळतो व जाहिराती करतो त्यामुळे(तरिही) त्याने समाजसेवा केली आहे का? यावर मत विचारले/दिले आहे इतरही मतांसाठी थांबून माझेही मत/पुरवणी/प्रतिवाद सोमवारी करेन. पुढील दोन दिवस आंतरजालावर नसेन त्यामुळे प्रश्न टाकून मधेच पळाला असे वाटु नये म्हणून हा प्रतिसाद! :)

डॉनरावांनी दिलेल्या उत्तरांशी बहुतांशी सहमत आहे... चर्चा विषय हा "समाजसेवा कशाला म्हणावी" हा आहे, समाजसेवक कोणाला म्हणावे हा नाही. तरी देखील, या प्रश्नाचे थोडक्यात उत्तर देयचे झाले तर समाजसेवक म्हणून आजीवन म्हणण्यासाठी, तसे आजीवन काम करावे लागेल, नाहीतर तेव्हढ्यापुरते चांगले सामाजीक कार्य केले असेच म्हणावे लागेल - देवळात जाताना बाहेर बसलेल्या एखाद्या भिकार्‍याच्या पदरात एखादे नाणे टाकून पुण्यसंचय केल्यासारखे... अर्थात तुमच्या प्रश्नांच्या संदर्भात उत्तर इतके सरळ असू शकत नाही. म्हणून मला जे वाटते ते, :-) एखाद्या सैनिकाने प्रचंड पराक्रम गाजवला...तुम्ही समाजसेवक म्हणणार का? प्रस्तावात देखील म्हणल्याप्रमाणे, समाजसेवा करणे म्हणजे "साधी रहाणी उच्च विचारसरणी" वगैरे मला अपेक्षित नाही. पण एकतर स्वेच्छेने (voluntarily) एखाद्या स्वतःच्या वैयक्तिक इच्छा-आकांक्षा-स्वार्थाच्या बाहेर बघून समाजातील कुठल्यातरी गोष्टींवर काम करणे. सैनिकाने तसे केले असते. ती समाजसेवेपेक्षाही मोठी अशी राष्ट्रसेवाच असते. त्याला त्याच्या नागरी जीवनात परत सुखाने नांदता येण्यासाठी मदत करणे (जेणे करून तो घोडा-गाडी देखील शकेल) हे देखील मी मान्य करतो. पण त्याला कायमस्वरूपी समाजसेवक म्हणणे मला पटणार नाही. बहुतांश राजकीय पक्ष समाजसेवा करतात असा त्यांचा दावा असतो ते तुम्हाला पटते का? लालुप्रसाद यादव, अटलबिहारी वाजपेयी, ज्योती बसू, सोनिया गांधी आदी व्यक्ती खासदारकीच्या माध्यमातून समाजसेवा करतात हे तुम्हाला पटते का? आत्ताच्या पिढीपेक्षा आधीच्या पिढीत राजकीय पक्ष आणि त्यांचे नेतृत्व हे अधिक सेवाभावी होते असे म्हणेन. गोरेगावची लाटणी मोर्चा काढणारी "पाणीवाली बाई" (मॄणाल गोरे), (काँग्रेसमन्सच्या आरोळ्यांमधे) "जी मधूला गंडवते ती प्रमिला दंडवते" ;) ह्या सारख्या स्त्रीयांनी झोकून देऊन काम केले. आणिबाणीच्या काळात समाजवादी, जनसंघ आणि कम्युनिस्ट नेत्यांनी जर आवाज उठवला नसता, दिडच वर्षे असेल पण हालापेष्टा खाल्या नसत्या तर भारताचे लोकशाही म्हणून भविष्य अंधारातच गेले होते... लालू देखील कधीकाळी समाजवादाच्या आदर्शाने काम करणारे व्यक्तीमत्व होते. तेंव्हा तेव्हढ्या पुरते ते नक्कीच समाजसेवक होते. सत्तेच्या राजकारणात येण्याआधी शिवसेनेच्या अनेक नेत्यांकडून अनेक समाजसेवी प्रकल्प राबवले गेले... किरण बेदी व तत्त्सम व्यावसायिक एन्जीओंचे कर्तेधर्ते तुम्हाला समाजसेवक वाटतात का? त्यांचे काम जर प्रत्यक्ष समाजसेवेचे असले त्यातून जर काही (चांगले अथवा किमान त्यांच्या प्रामाणिक नजरेतून चांगले) वळण लागत असले तर ते समाजसेवकच आहेत, फारतर त्यांना "व्यावसायीक समाजसेवक" म्हणता येईल. विशेष करून जर, त्यांना बाहेर त्याहूनही अधिक मोबदल्याचे काम मिळत असेल आणि तरी देखील ते इथे चिकटून असले तर... लता मंगेशकर यांनी आपल्या गाण्याने समाजाचे कान तृप्त केले तर त्यांनी आपल्या गायनातून समाजसेवाच केली आहे असे तुम्ही मानता का? आय विश... पण मग बप्पी लेहरी हा तर बिचारा जगभर वणवण हिंडला, सगळीकडचे संगीत त्याने आत्मसात करून त्याला भारतीय पठडीत बसवून, तुम्हाला हवे असोत अथवा नको, त्याने कान भरून टाकले. मग ते किती बर सामाजीक कार्य ठरेल? ;) एनीवे, गंमत बाजूस ठेवूया पण या संदर्भात सचीन आणि लता एकाच मापाने मोजत आहे. त्यांच्या खर्‍या अर्थाने अतुलनीय कार्यास मला समाजसेवा म्हणवता येणार नाही. अर्थात ते सामाजीक मदत (न बोलता) करत असतील या बाबतीत देखील मला तिळमात्र शंका नाही. पण ती समाजसेवा नाही... वरील संदर्भातच, थोडे अवांतर होईल पण: स्व. वसंत पोतदारांकडून एक किस्सा ऐकला होता. ६५च्या भारत-पाक युद्धाच्या सुमारास ते सी रामचंद्रांचे पी ए होते. युद्ध आपण जिंकलो होतो, वाटाघाटी उरल्या होत्या. "ऐ मेरे वतन के लोगोच्या" स्टाईलमधले, कोण्या एका मोठ्या कवीच्या (माझ्या लक्षात नाही पण, कवी प्रदीप वगैरे सारख्या) लेखणीतून नवीन गाणे तयार झाले होते. सी रामचंद्रांनी ते स्वरबद्ध केले होते. तत्कालीन पंतप्रधान लालबहाद्दूर शास्त्रींच्या उपस्थितीत आशाबाईंने ते गायले. आशाबाई या कार्यक्रमास सोन्याच्या दागिन्याने मढून आल्या होत्या. गाणे झाले. सर्वांच्या डोळ्यात पाणी आले. आशाबाईंने सर्व दागिने काढले आणि सैनिक विधवा फंडास दान केले... सगळेच बघत राहीले. दुर्दैवाने दुसर्‍याच दिवशी शास्त्री ताश्कंदला गेले आणि त्यांच्याबरोबरच ते गाणे विरुन गेले. पोतदारांनी ते म्हणून दाखवले होते. ते भेटले तेंव्हा व्हिडीओ कॅमेरा पण नव्हता आणि पेन-पेन्सिलीने ते लिहून ठेवायचे सुचले नाही, याची खंत वाटते. असो. मी एका भारतीय कंपनीत नोकरी करतो. सरकारने नेमून दिलेला टॅक्स नियमीतपणे भरतो ज्यातून समाजासाठी विविध सेवा व सोयी मीच निवडून दिलेले सरकार करते. तेव्हा मी समाजसेवक आहे का? नाही... तुम्ही केवळ सामाजीक कार्यास मदत करता आहात जे समाजसेवक घडवत असतात. एका लेखकाने समाजातील एखाद्या अनिष्ट प्रथेवर सडकून टिका केली,... मात्र त्याच्या लेखनाची सेवा ही समाजसेवा गणणार का? लेखक हा ट्रिकी भाग आहे. कारण लेखणी ही तलवारीपेक्षा जास्त धारदार असू शकते. समाजाला वळण लावू शकते. तुम्ही म्हणालात त्या संदर्भात मला पुल आणि दुर्गाबाई आठवल्या... दोघांची जोडगोळी आणि वेगवेगळे देखील आणिबाणीच्या विरोधात मैदानात उतरले होते. मला वाटते शंकररावांनी तर पुलंची "विदुषक" म्हणून हेटाळणी देखील केली होती. पण तेव्हढेच करून ते थांबले नाहीत. दुर्गाबाईंचे रहाणे साधेच होते, त्यांनी कुठे आर्थिक मदत केली वगैरे माहित नाही. पण लेखणीतून ज्ञानदान नक्कीच केले. पुलंनी तर काय संस्था काढल्या, पुस्तके अनेक ग्रंथालयांना दिली, पुणे विद्यापिठात मायक्रोफिल्मचा सेक्शन चालू करण्यासाठी त्यावेळेस पाच लाखांचे अनुदान दिले. यात पैशाचा प्रश्न नाही पण त्यातून सामाजीक जाण दिसते. तात्पर्यः माझ्या लेखी समाजसेवक म्हणजे अशी व्यक्ती जिने स्वतःचे आयुष्य हे एखाद्या कार्यासाठी झोकून दिले आहे. ते करत असताना इतरत्र जे काही मान-सन्मान मिळू शकतात त्याकडे दुर्लक्ष केले आहे. ते केवळ बंग अथवा आमटेच नसतात तर इतर अनेक निनावी असू शकतात जे आपल्याला माहीत नसतात. असो.

मला वाटते होय. आपल्या सद्सद्विचार बुद्धीला पटून जी सेवा केली जाते ती समाज सेवाच.

रा. रा. श्री. तात्या अभ्यंकर हे देखील मोठे समाजसेवक आहेत हे कोणाच्या ध्यानात कसे आले नाही ह्याचे आश्चर्य वाटले. दोन-अडीच वर्षांपूर्वी मी पूर्ण सहमत असे म्हणू शकलो असतो. ;) पण तात्याने तसेच इतर अनेकांनी जालावर ज्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या ती समाजसेवाच आहे (अर्थात त्यामुळे त्यांना समाजसेवक म्हणणे जरा जास्त होईल...)

समाजसेवा म्हणजे ते काम जे तुम्ही नसतं केलं तर तुमचं काहीही बिघडलं नसतं.. पण तरी तुम्ही केलं म्हणून दुसर्‍या कुणाचं काही तरी भलं झालं... आणि त्यानी तिसर्‍याला त्याचा त्रास/ नुकसान झालं नाही... फारच आवडली ही व्याख्या!

एका संपादकाकडून आलेला हा प्रतिसाद बघून गहिवरलो आहे.