एकदम बरोबर लिहिले आहे. आवडले

संजय सर, लेख छान लिहिला आहे तुम्ही. थोडासा श्रद्धेच्या आणि बराचसा कौतुकाच्या अंगाने जाणारा असा लेख मनापासून आवडला. मीही यावेळी एकादशीला पंढरपूरला गेलो होतो. त्या माझ्या अनुभवांचा छोटासा लेखाजोगा. कळायला लागलेल्या वयापासून विठ्ठल आणि ज्ञानदेव या दोघांनी अक्षरशः मला झपाटून टाकले आहे. एक देव तर दुसरा "अवतार पांडुरंग" अर्थात या देवाचंच रुप. सर्वसामान्यांच्या श्रद्धेप्रमाणे दोघेही महाविष्णूचा अवतार. ज्ञानदेव नेहमीच भेटत राहीला, लहानपणी मोठयांच्या रंगात आलेल्या त्याच्या चमत्कारांच्या कथांमधून, थोडे मोठे झाल्यावर मराठीच्या युवकभारतीच्या पुस्तकामधील बहुतेक वेळा पहिल्या कवितेमधून ज्या ज्ञानेश्वरीच्या ओव्या असायच्या. विठ्ठलाची प्रत्यक्ष अशी ओळख कधी झालीच नाही. कधी ज्ञानदेव, कधी नामदेव तर कधी तुकाराम आपल्या अभंगांमधून त्याची ओळख करुन दयायचे. नाही म्हणायला लहानपणी एकदा बाबांसोबत पंढरपूरला जाणं झालं होतं. तेव्हा पांडुरंगाला अगदी डोळे भरुन पाहणं झालं होतं. त्यानंतर मनात खुप ईच्छा असूनही कधी जायला जमलंच नाही. गावाकडच्या भजनात ज्ञानदेवांचा "रुप पाहता लोचनी" आणि तुकारामांचा "सुंदर ते ध्यान" हा अभंग आला की मनातल्या मनात लहानपणी पाहिलेली ती सावळी मूर्ती नजरेसमोर आणून मनातल्या मनात नमस्कार करत असे. एक दिवस मुंबईला गेलो असताना, चुलतभावाने आपण पंढरपूरला जाऊया म्हणून विषय काढला. एकदम हलकं वाटलं. म्हणजे बरेच दिवसंची पंढरपूरला जायची ईच्छा पुर्ण व्हायची वेळ आली होती. नाही म्हणायला मधल्या काळात बरंच पाणी वाहून गेलं होतं. आषाढी कार्तिकीला होणारी पंढरपूरच्या नागरी सुविधांची ओढाताण, त्यामुळे तिथल्या नागरीकांना होणारा त्रास हे सारं वाचलं होतं, मित्रांकडून ऐकलं होतं. अगदी विठ्ठलाबद्दलही चिकित्सक वृत्ती निर्माण झाली होती. श्रीकृष्ण तर व्याधाचा बाण लागून निजधामाला गेले. आणि विठ्ठलाची कथा तर काही वेगळंच सांगते. रुक्मिणीला शोधत श्रीकृष्ण दिंडीरवनात आले आणि पुंडलिकाच्या ईच्छेनुसार इथेच कमरेवर हात ठेवून उभे राहीले. एकाच व्यक्तीच्या जीवनाचे दोन शेवट कसे काय असू शकतात हा प्रश्न हल्ली पडू लागला होता. याच दरम्यान डॉ. रा. चि. ढेरेंचं "विठ्ठल: एक महासमन्वय" हे पुस्तक हाती लागलं. झपाटल्यासारखं वाचून काढलं. सुरुवातीला थोडासा दचकलो. वैष्णव ज्याला अठ्ठावीस युगे उभा असलेला श्रीकृष्ण - विष्णू समजतात तो खरं तर काळाच्या ओघात विष्णूरुप मिळालेला एक स्थानिक देव आहे हे नविन काहीतरी कळलं. खरंतर या सगळ्या तर्काने मनाला पटणार्‍या माहितीच्या, तसेच श्रीकृष्णाच्या अंतिम प्रवास कथेमुळे मनात येणार्‍या शंकेच्या आवर्तनांनी मनातल्या विठ्ठलावरील श्रद्धेला धक्का बसायला हवा होता. पण झालं मात्र उलटंच. त्या सावळ्या रुपाच्या दर्शनाची ओढ अजूनच वाढली. सुट्टीचा विषय ऑफीसमध्ये काढला आणि एका उस्मानाबादच्या मित्राने पंढरपूरच्या अनुभवांविषयी बोलायला सुरुवात केली. त्याची कुणी दूरची बहीण पंढरपूरला राहते. म्हणे शहाण्याने आषाढी - कार्तिकीला पंढरपूरला जाऊ नये. भयानक घाण, दुर्गंधी, बकालपणा यांचं साम्राज्य या दिवसांत पंढरपूरला असते. स्थानिक लोक शक्य झालं तर या दिवसांत कुठेतरी दुसर्‍या गावी जातात. ही गोष्ट तशी ऐकून माहिती होती. त्यामुळे दुर्लक्ष केलं. एकादशीच्या एक दिवस आधी आई बाबांना घेऊन पुण्याहून निघालो. पुण्यापासून सुरु होणार्‍या राष्ट्रीय महामार्ग क्र ९ ने अगदी १६५ कि. मी. गेल्यावर वेणगावांजवळ उजव्या हाताला एक फाटा फुटतो. इथून पंढरपूर चाळीस कि. मी. फाटयावरून आत वळलो. आता पायी चालणार्‍या दिंडया वाटेत भेटू लागल्या होत्या. हातात भगव्या पताका, मुखात ज्ञानदेव किंवा तुकारामांचा अभंग. वातावरण भारावल्यासारखं होतं. येणार्‍या - जाणार्‍या गाडयांना वारकरी स्वतःहून बाजूला होऊन वाट करु देत होते. वेगळाच अनुभव होता. पुण्यात हॉर्न अखंड वाजवूनही लोक बाजूला होत नाहीत, गाडी बाजूला घ्यावी लागते. पंढरपूरला आलो. गाडी बाहेरच चार पाच कि. मी. वर पार्क करावी लागली. पायी चालत चंद्रभागेकडे जायला सुरुवात केली. आणि जे मित्रांकडून, वृत्तपत्रांमधून स्वच्छतेच्या बाबतीत ऐकलं होतं त्याचा पावलोपावली अनुभव यायला लागला. रस्त्याला एखाद्या जत्रेचं स्वरुप आलेलं. सगळीकडे केळ्यांच्या साली दिसत होत्या. हॉटेलांसमोर, चहाच्या टपर्‍यांसमोर प्लास्टीकचे चहाचे रीकामे कप, लोकल ब्रँडच्या "बिस्लेरीच्या" पाण्याच्या रिकाम्या बाटल्या यांचा खच पडला होता. त्यांचं ना त्या हॉटेलवाल्यांना, चहाच्या टपरीवाल्यांना सोयरसुतक होतं, ना चहा पाणी पिणार्‍यांना. हे एक बरं होतं, कुठेतरी ऐकलंय की पंढरपूरातलं पाणी पिऊ नका, "बिस्लेरी" घ्या, म्हणून पॅकेज्ड पाणी प्यायचं आणि बाटली मात्र तिथेच फेकून त्या जागेचा उकिरडा करायचा. खूप सरळ साधा प्रश्न आहे. उत्तरही सोपं आहे. जे लोक पाण्याच्या बाटल्या, चहा विकतात त्यांनीच रिकामे खोके किंवा शक्य झाल्यास कचरा पेटया पूरवून लोकांना ते वापरायला लावायचे. पण करणार कोण. सार्वजनिक स्वच्छतेची पडलीये कुणाला. मला काही होऊ नये म्हणून मी बिस्लेरीचं पाणि पितोय ना, मग झालं तर. चंद्रभागेवरील गावात शिरणारा छोटा पूल ओलांडला. आतापर्यंत फक्त घाण डोळ्यांना दिसत होती. चंद्रभागेच्या वाळवंटावर पाऊल टाकल्यावर मात्र नाकाला भयानक दुर्गंधी जाणवायला लागली. तो वास कसला होता हे सांगायची काहीच गरज नाही. ज्या चंद्रभागेत बुडी मारून आपली पापे धूवून टाकायची त्या चंद्रभागेच्या वाळवंटाची लोकांनी हागणदारी करुन टाकली होती. नव्हे, अवस्था एखाद्या गावाच्या हागणदारीपेक्षाही वाईट होती. आजूबाजूला बघायची सोयच नव्हती. नाक मुठीत धरून त्यातल्या त्यात चांगली जागा कुठे दिसतेय का हे शोधत पुढे सरकत होतो. कुणी पचकन थुंकत होतं, कुणी नाक शिंकरत होतं. कुठे खरकटं, उरलेलं अन्न फेकलेलं होतं, कुठे मधूनच गावातून येणार्‍या गटाराने चिखल झाला होता. सगळा आनंदी आनंद होता. त्या वासाने अगदी कुठल्याही क्षणी ओकारी येईल असं राहून राहून वाटत होतं. स्वछतेच्या बाबतीत ही तर्‍हा तर वेगवेगळ्या दिंडयांच्या तारस्वरातील भजनांनी होणार्‍या गोंगाटाची वेगळीच कथा. आधीच ही प्रासादिक भजनी मंडळे काय किंवा दिंडीवाले काय, अभंग ईतक्या जोरात गातात की बेंबीच्या देठापासून ओरडत अभंग गायला नाही तर तो विठ्ठलाला आवडणार नाही या भावनेने गातात. त्यात ते "ब्याटरीवरचा लाउसपिच्चर" वापरतात. मग काय सांगायला हवं. त्यातल्या त्यात चांगली जागा शोधली. चंद्रभागेत जमेल तितके आत गेलो आणि बुडी मारली. दशमीच्या दिवशी गेल्यामुळे आणि एकादशीलाच पुण्यात परतायचे असल्यामुळे दर्शनाचा विचार्च केला नाही. मुखदर्शनाचा विचार मनात आला होता परंतू मुखदर्शनाची लांबच्या लांब रांग पाहून तोही विचार मनातून काढून टाकला. कळस दर्शन घेतलं. आणि मंदिराच्या प्रदक्षिणेला सुरुवात केली. गर्दी असल्यामुळे जरा ढकलाढकली होत होती. ते साहजिकच होतं. पण ही प्रदक्षिणा करताना काय लागत नव्ह्तं पायाला? तुटलेल्या चपला, कपडयांच्या पिशव्या, नाडया तुटलेल्या जुन्या पद्धतीच्या पट्ट्यापट्ट्यांच्या चड्ड्या, केळ्यांच्या साली, पाण्याच्या रिकाम्या बाटल्या... काय अन काय. अक्षरशः गुदमरल्यासारखं झालं होतं एक दिड दिवस. एकादशीच्या दिवशीच डॉ. ढेरेंनी वर्णन केलेली पांडुरंगाच्या आद्यमूर्तीचं प्रतिरुप पाहायला माढ्याच्या वाटेला लागलो आणि सुटल्यासारखं वाटलं... परत आल्यावर संजोपरावांची विठ्ठला ही कविता वाचनात आली. थोडं तटस्थ दृष्टीने पाहिल्यावर लक्षात येईल की या कवितेत वर्णन केलेल्या भावना केवळ अभिजनांच्या नसून त्या शहरी वातावरणात वाढलेल्या सर्वसामान्यांचाही आहेत. वारकरी हे सर्वसाधारणपणे ग्रामिण भागातील, कमी शिकलेले, खालच्या आर्थिक स्तरातील असतात. वारकर्‍यांमध्ये शहरी भागातील, सुशिक्षित लोकही असतात. नाही असं नाही. परंतू त्यांचं प्रमाण एकंदरीत वारकरी संख्येच्या तुलनेत खुप कमी आहे. पंढरपूराची ही एकादशांना होणारी दुरावस्था टाळण्यासाठी काही करावं असं कुणालाच कसं वाटत नाही? फक्त ईच्छाशक्ती हवी. तिथे चंद्रभागेमध्ये असताना राहून राहून वाटत होतं की आत शहरात जावं, एक प्लास्टीकची बादली विकत घ्यावी आणि कचरा उचलायला सुरुवात करावी. केवळ आई बाबा सोबत असल्यामुळे ती ईच्छा मी दाबून टाकली. पंढरपूराची ही दुरावस्था नक्कीच टाळता येईल. फक्त ईच्छाशक्ती हवी. एक चांगला पर्याय म्हणजे प्रशासनाने यात लक्ष घालावे म्हणून प्रयत्न करावेत. हा मुद्दा पुढे आला की एक छान बहाणा केला जातो. म्हणे पंढरपूरची लोकसंख्या जेमतेम सव्वा - दिड लाख आहे. एकदम चार पाच दिवसांत सात आठ लाख लोक पंढरपूरात आल्यानंतर नागरी सुविधांवर ताण पडणारच. आम्ही आमच्या परीने करतोच की खुप काही. अरे बाबांनो, पण पंढरपूरला आषाढी - कार्तिकीला सहा सात लाख लोक येतात. आणि वारी ही काही काल परवा सुरु झालेली गोष्ट नाही. ज्ञानदेवांच्याही आधीपासून वारी सुरु आहे. साडेसातशे पेक्षाही जास्त वर्षांचा ईतिहास वारीला आहे. एव्हढया मोठया कालावधीत प्रशासन काहीच शिकलं नाही की या काळात सुविधा कशा कोलमडू दयायच्या नाहीत हे? किंवा यात्रेनिमित्त आलेल्या लोकांना मुलभूत सुविधा कशा पुरवता येतील, अस्वच्छता होणार नाही याची काळजी कशी घेता येईल हे अजूनही प्रशासनाला कळत नाही? अर्थात सिस्टीमला दोष दिला की सारं काही संपत नाही. सार्वजनिक स्वच्छता ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. जे वारकरी पंधरा दिवस तंगडतोड करून पायी पंढरपूरला जातात ते वारकरी चार दिवसांच्या पंढरपूरच्या वास्तव्यात सकाळी उठल्यावर चार पावल दूर शौचाला जाऊ शकत नाही? ज्या चंद्रभागेला माता म्हणता त्या चंद्रभागेच्या वाळवंटात शौचाला बसताना मनाला काहीच वाटत नाही? आपल्याला काही होऊ नये म्हणून बिस्लेरीचं पाणी पिता. पण ती बाटली रिकामी झाल्यावर कचरापेटीत फेकून द्यावी एव्हढं साधं भान असू नये? जर जवळपास नगर प्रशासनाच्या स्वच्छता खात्याची कचरापेटी नसेल तर काही वेळ रीकामी बाटली आपल्याजवळच एखाद्या पिशवीत नाही ठेवता येणार? तेच भजनांच्या गोंगाटाबाबतीत. तारस्वरात बॅटरीवरील लाउडस्पिकर वर चालणारी भजनं. काय गरज आहे त्याची. हळूवार आवाजात भजनं म्हटली तर नाही का चालणार? कदाचित वारकरी लोक समाजाच्या ज्या थरातील असतात, त्या थरात अजून सार्वजनिक स्वच्छतेचं महत्व कळलेलं नसेल. ध्वनी प्रदुषण म्हणजे काय हे त्यांच्या गावीही नसेल. पण हे चित्र नक्की बदलता येईल. गरज आहे ते जनजागृतीची. वारीच्या वाटेवर ज्या स्वयंसेवी संस्था दिंडयाना जेवण वगैरे देतात, त्यांना वारकर्‍यांना या गोष्टी पटवून देता येतील. पण याही पेक्षा प्रभावी मार्ग आहे तो म्हणजे किर्तनाचा, प्रवचनाचा. किर्तनकारांनी, प्रवचनकारांनी "ठोब्बा रक्मायी" च्या गजरात भक्तीच्या महात्म्याबरोबरच स्वच्छतेचं महत्वही लोकांना पटवून दिलं पाहिजे. ज्ञानदेव - तुकारामांच्या चमत्कार कथांबरोबर संत गाडगेबाबा नावाच्या संताच्या स्वच्छतेच्या ध्यासाबद्दलही बोलायला हवं. असं जर झालं चंद्रभागा स्वच्छ व्हायला वेळ लागणार नाही. ... आणि मग अठ्ठावीस युगे एकाच जागी कमरेवर हात ठेवून उभा असलेल्या विठ्ठलालाही संध्याकाळी चंद्रभागेच्या वाळवंटात फेरफटका मारावासा वाटेल. - धनाजीराव वाकडे

डेबू.............................वाचव रे बाबा ! जेम्/रुद्राक्ष थेरपी करणार्‍या आपल्या नावामागे डॉ. असे लिहिण्यास कायद्याने परवानगी आहे का ? कोणी तज्ञ प्रकाश टाकेल का ?

मूळ लेख आणि धनाजीरावांचा प्रतिसाद आवडला.

लेख आणि धनाजीरावांचा प्रतिसाद दोन्हीही उत्तम.

लेख आवडला - मालोजीराव

देव दर्शनाला पायी जावे असे कुठे म्हटले आहे. पुर्वीच्या काळी वाहने नसताना पायी जात असतील. पण आता असे का ह्या सर्वांचा रहदारीला खुप त्रास होतो

प्रकाटाआ

धनाजीराव आणि बिपिन कार्यकर्ते यांचे प्रतिसाद आवडले नि पटले.

धनाजीराव आणि बिपिन यांचे प्रतिसाद आवडले. कदाचित शासकीय पूजा करनारे मुख्यमंत्री सोडले तर हुच्चभ्रू लोक पंढरपुरला जात नाहीत म्हणून तिथे व्यवस्था सुधारण्याची गरज प्रशासनाला वाटत नसेल. "मला काही होऊ नये म्हणून मी बिस्लेरी पितोय ना ? मग बास" ही वृत्ती बर्‍याच प्रश्नांचं मूळ असावी. @जयंत कुलकर्णी : M Phil केल्यावर डा. लावता येत असेल. प्रा. डॉ. अधिक खुलासा करू शकतील.

एका समस्या चांगली मांडली आहे.. धनाजिराव लिहित रहा...

धाग्याकर्त्याच्या भावना दूखावण्याची इछ्चा नाही पण मी स्वानूभवाने सांगेन की तिथे अव्यवस्था प्रचंड असते. फक्त त्याकडे भक्तीने भारलेले लोक हे चालायचचं म्हणून दूर्लक्ष करतात. व्यवस्थापन कसं असू नये याची जाण यावी म्हणून इथे विद्यार्थ्यांना न्हेलंच पाहीजे.