राम राम मंडळी आज २७ फेब्रुवारी. वि वा शिरवाडकर उर्फ कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिन. हे वर्ष त्यांच्या जन्मशताब्दीचे वर्ष म्हणूनही साजरे होत आहे. त्यांचा जन्मदिवस आपण मराठी दिन म्हणुन साजरा करतो. या निमित्ताने अनेक दिग्गज कवी, लेखक आपल्या साहित्यकृती रसिकांसमोर सादर करतील. अनेक मान्यवर आपल्या प्रगल्भ बुद्धिमत्तेने त्या सर्व कलाकृतींचा आस्वाद घेतील. ह्या सर्व सरस्वती पूजनामधे माझे हे एक साधेसे फुल. सादर करत आहे कुसुमाग्रजांच्या काही कवितांबद्दल माझे विचार आणि मुळातल्या त्या कविता. त्यात बुद्धीनिष्ट निरुपण नसेल की रसास्वादाच्या सर्व पदरांना स्पर्श नसेल. शब्दांचे सामर्थ्य पूर्ण तर्‍हेने वापरले नसेल की अर्थांच्या सर्व छटा उलगडल्या नसतील. पण सरस्वतीची पूजा करायला मोठमोठे हारतुरेच हवेत असे नाही. कुसुमाग्रजांच्याच शब्दांत माझा हा लेख म्हणजे **** जीवनात आजुबाजुला चालत असलेल्या घटनांमधुन काही तरी सुत्र घेत कवी त्याला दिसलेले वास्तव मांडतो. कित्येकदा समोर होत असलेल्या गोष्टी आपल्याला दिसत असतात पण समजत नाहीत पण तेच वास्तव शब्दांचे रुप घेत समोर येते तेव्हा त्यातले दाहक आणि विदारक वास्तव अस्वस्थ करत जाते. शेतकर्‍यांचे प्रश्न गहन आहेत. शेतकर्‍यांवर कर्जाचा भार आहे. शेती करणे कठिण आहे हे कित्येक युगांपासुन आपण ऐकले आहे. त्यामुळे होणार्‍या आत्महत्या हा दर दोन चार आठवड्यांनंतर होणार्‍या चर्चासत्रांचा विषयच असतो. कित्येक शेतकर्‍यांच्या जमिनी, घरं जप्त झाली आहेत होत आहेत. पण यापलीकडे सुद्धा शेतकर्‍याची काही मानसिक कुचंबणा, अवहेलना होत असेल असे आपल्याला समजत नाही मात्र ते समजते एका साध्या सरळ कवितेतुन जिचा शेवट काळजाचा एक ठोका चुकवून जातो आणि एक विषादपूर्ण कडवट भाव मनात येतो जो ह्या व्यवस्थेविरुद्ध असो की आपल्या स्वतःच्या दुर्बलतेबद्दल असो. *** सामाजिक जीवनातील विषमता आणि अन्याय यांच्यामुळे अस्वस्थ होणारा कवी जातीभेद, धर्मामधील वेडगळ कल्पना यांच्यामुळेही अस्वस्थ होतो. पण ही अस्वस्थता कूठेही तिडिक अथवा तुच्छतेची पुटे चढवत न येता हलक्या फुलक्या शब्दांत येते. वरवर पहाता काही तरी सांगत आहे अशा अर्थाच्या शैलीत नटलेली कविता पूर्णहोते तेव्हा एक वेगळेच वास्तव समोर घेऊन येते. भेदाभेदातुन प्रत्यक्ष परमेश्वराला न सोडणारी मंडळी कसा व्यवहार करतात हे या कवितेत पहा *** असा केवळ गाभार्‍यात असणारा परमेश्वर कवीला नको. मात्र तो कुठेतरी असावा असा कवीला विश्वास आहे. कवीने आजवर अनेक ठिकाणी त्याचा शोध घेतला आहे. खोल दर्‍यांमधुन, उंच डोंगरातुन, नील रंग ल्यायलेल्या आभाळात, मिट्ट काळोख असलेल्या गुहेत, जिथे शक्य असेल तिथे शोध घेतला आहे. अखेरीस एका निवांत रात्री जेव्हा रातकीडे सुद्धा गुणगुणणे बंद करुन झोपी गेले, रात्रीने आपली मायेची चादर समग्र विश्वावर अलगद अंथरली तेव्हा अस्वस्थ असलेले कवी मन धुसर आकाशातील चमचम करणार्‍या नक्षत्रांशी गुज करु लागते. **** कवीचा परमेश्वरावर राग नाही. कवीला त्याचा शोध घ्यायचा आहे. पण तो परमेश्वर देवळातच आहे यावर त्याचा विश्वास नाही. केवळ शब्दांच्या निरर्थक चर्चा करुन आणि अवास्तव कपोलकल्पित स्वर्गभुमीचे चित्र रंगवून तो मिळणार नाही याची कवीला खात्री आहे. कवीला असे वाटते की परमेश्वराची प्राप्ती कदाचित कवितेमधुन होईल. आणि म्हणूनच कवी म्हणतो *** गुलामाला गुलामगिरीची जाणीव करुन दिली की तो बंड करतो. पण सगळीच बंडे यशस्वी होतात असे नाही. प्रत्येक बंडाला गुलामगिरीच्या बेड्या तोडता येतातच असे नाही. बंदीवासातुन सर्वांनाच मुक्त होता येते असे नाही. *** भकास पसरलेला माळ. कुठेतरी तुरळक हिरवळ असली तर असली नाहीतर दगड धोंडे, एखाद दुसर्‍या जुन्या पुराण्या घराचे नाहीतर देवळाचे अवशेष, पिवळसर मातकट रंगाचं मलुल गवत मधुन डोकावतं असतं. कुठेतरी वाकडी तिकडी अनेक वर्षांच्या वहिवाटीने तयार झालेली पाउलवाट. एकंदर सर्वत्र भयाण निर्जीवता व्यापून राहिलेली. उगाच एखादी टिटवी आक्रोश करते नाहीतर घार हळुच रेंगाळते... शब्दांचे अर्थ मनात जातात. विचारांमधे आवर्त सुरु होतात. कवीला काय म्हणायचे आहे ते ज्या शब्दांत मांडले आहे ते कळते. अगदी व्यवस्थित कळते. पण हळुच एक विचार मनात येतो हे माळाचे मनोगत एखाद्या दिर्घायुष्य लाभलेल्या पण जीवनेच्छा संपून गेलेल्या मनुष्याला सुद्धा लागु होते. मनातल्या मनात कवीला आपण दाद देतो. तोच विचार मनात येतो अरे हे तर मला माझ्या कधी काळी असलेल्या निराश अवस्थेत सुद्धा असेच वाटले होते. मन मग कवीला दाद देत जाते. शब्दांचा अर्थ होतो तो लागू पडतो. त्या अर्थाचे अनेक पदर उलगडले जातात तेही तितकेच समर्पक लागू होतात. **** असेच विविध पदर दिसतात आधी मौन पाळून मग दिलेल्या होकारात. *** कुठल्यातरी डोंगराच्या एखाद्या कोपर्‍यातुन उगम पावत नदी हळु हळु सागराला जाऊन मिळते. तिचा प्रवास सुरवातीला उड्या मारत, कधी वेगात कधी हळू असा चालू असतो. पुढे पुढे तीचे पात्र मोठे होते. तिच्यावर अवलंबून असलेली शेती, गावं आजुबाजुला वसलेली असतात. कूठे शहरातुन तर कुठे जंगलातुन प्रवास करत असलेली नदी तिच्या दोन्ही तीरावर आपल्या जलधारांनी जीवन बहर आणत असते. अशाच नदीतीरावर कधी कधी एक हलक्या दर्जाचे गवत उगवते. स्पर्शाने रुक्ष असलेल्या ह्या गवताला मात्र एका संस्कृतीने मानाचे स्थान दिले. यज्ञकर्मात आवश्यक असलेली एक वस्तु म्हणून हे गवत ओळखले जाऊ लागले. कवी स्वत:च्या साहित्याची तुलना त्या गवताशी करत आहे. इतर अनेक साहित्यिक, कवी असतांना माझी ही कविता तुमच्या अंतरंगातील अग्नी क्षणमात्र फुलवेल अन्यथा हीचे प्रयोजन काही नाही असेच काहीतरी कवी सुचवत आहे. ****