पितृपक्षातली स्वप्नं, योगायोग व श्रद्धा

तुमचा तो लेख मी तेव्हाच वाचला होता, इतरांनीही वाचला असेल. पण तरी त्याच लोकांना पुन्हा तेच सांगायची वेळ यावी म्हणजे...

कालच 'फिल्मी' वर 'बनारस - एक म्युझीकल लव्ह स्टोरी' पाहीला आणी विलक्षण प्रभावित झालो, त्यामळे गुरुजींनी कितीही प्रमेये मांडुन दाखवले तरी आम्ही 'त्या' गोष्टींवर विश्वास ठेवणार :)

गुर्जी लेख अतिशय आवडला. थोडक्यात काय तर पितृपंधरवड्यात यथा शक्ती यथा मती दानधर्म कराच पण तेच इतर ३५० दिवसही लागू होते.

गृहीतक - स्वप्नात दिसणारी चिह्नं कधी दिसतील हे सांगता येत नाही. पितृपक्षातच ती दिसतील असं नाही. ती यदृच्छेने कधीही दिसू शकतील.

ही यदृच्छाच इश्वरेच्छाच आहे असे मानणारे लोक आहेतच ना! इथे तर्कबुद्धीच्या कसोट्या, विवेकवाद , वैज्ञानिक दृष्टीकोण या बाबी उपयोगास येत नाहीत. ज्योतिषाने वर्तवलेली भाकिते संख्याशास्त्रीय कसोट्यांवर उतरत नाहीत. पण फलज्योतिष अजुन टिकून आहे व आम्ही वर्तवलेल्या भाकिताप्रमाणे ते टिकून रहाणार. फलज्योतिषातील प्रवाद समजुती यावर आम्ही लिहिले आहेच. व्यवहारात निर्णय घेताना जेव्हा कठीण होत त्यावेळी सुद्धा यदृच्छेचा वापर कौला सारखा होतो. कुणी त्याला अंतर्मनाचा कौल म्हणत. श्रद्धा अश्रद्धा अंधश्रद्धा हा साला मेंदुतला केमिकल लोच्याच असतो.

लेख रोचक आणि अभ्यासपूर्ण आहे खरा. वाचून मजा आली. आता बाकीचे काय म्हणतात हे वाचेन :) (वाचक)बेसनलाडू

काहीच कळले नाही बॉ. आमचे डोके बहुतेक पितृ पक्षातील स्वप्न बनले आहे.

कौल पाहिला होता तेव्हाच या गोष्टी चमकून गेल्या; आणि हा लेख वाचल्यावर WPTA आठवलं. १५% चं गणित मी नीट समजावून घेतलेलं नाही, पण त्यातलं लॉजिकमात्र मान्य आहे. एक अतिदवणीय विचारः दिव्यतेच्या दुधातून, अंध(?)श्रद्धेच्या रवीने घुसळल्यास, पितृपक्षातील कावळा-सापांच्या स्वप्नांचा लोण्याचा गोळा डोळ्यात भरण्याएवढा मोठा दिसेल. पण जगण्यासाठी पाणी अत्यावश्यक आहे, लोणी नव्हे; तेव्हा त्या लोण्याचं काय श्राद्ध घालायचं का?

लेख काहिही समजला नाही गुर्जी. असो.. ह्यावरुन भाद्रपद महिन्यात काही विशीष्ठ लोकांना विशीष्ठ प्रकारची स्वप्ने पडतात का? असा विचार मनात आला.

(१) 'अनुभवा'तून येणार्‍या गोष्टीवर विश्वास बसतो हे अमान्य करण्याचे काहीच कारण नाही; पण म्हणून त्यासाठी एखाद्या गोष्टीचा अट्टाहासाने अनुभवच घेतला पाहिजे असे म्हटले तर ती आपल्याच बुद्धीची वंचना ठरेल. ब्लेडला हात लावण्यास थरथरत का होईना हात शिवशिवतोच पण त्यातील सत्यता रक्त पाहिल्यावरच कसावर उतरेल की काय ते पाहण्यासाठी नसून तो 'मोठा' सांगतोच ते खरे कशावरून अशी एक सुप्त बंडाळी मनात वेटोळे घालून बसलेली असते; त्यामुळेदेखील 'प्रयोग करावा काय?' चे बुडबुडे उमटतात. हे निसर्ग करतो, पण त्याचवेळी हाच निसर्ग 'तसे करू नको, मोठ्यांचे ऐक अशी दटावणी देत असतोच.' इथे एक गुणोत्तर काढले तर असे दिसेल की 'ब्लेड' चा अनुभव रक्त आल्यावरच खरे मानणार्‍यांचा आकडा हा 'मोठ्यांचे' ऐकणार्‍यापेक्षा लक्षणीयरित्या कमी आहे. [हा प्रयोग आत्ताच, हा लेख वाचल्यावर, चहापानाच्यावेळी माझ्या सहकार्‍याच्यात केला. नऊपैकी दोघांनी कबूल केले की त्यांनी ब्लेडवर ~ एकाने रेझरवर ~ बोट फिरविले होते. पाचांनी वडिलांचे/थोरल्या भावाचे ऐकून तसा प्रयोग केला नाही, तर दोघांनी 'ब्लेडबाबत काही आठवत नाही; पण गॅलरीतून वाकून उभे राहू नये, पडलास तर गुडघे फुटतील...' या सल्ल्यावर बंड करावे की काय अशी खुमखुमी आली होती असे सांगितले....या दोघांना 'ब्लेडवर बोट फिरविले नाही'च्या फोल्डरमध्ये घातले आहे; कारण त्यांनी गॅलरीतून उडी टाकण्याची कसरत केली नव्हती.] श्री.राजेश म्हणतात तसा 'अनुभव' हा शब्द अघळपघळ आहे. खरंय. म्हणून सोयीस्कर पळवाट म्हणून तो अनुभव कुणी सांगतो म्हणून स्वीकृत करण्यात धोका असतोच. कुठलाही अनुभव (विशेषतः ऐकीव) तर्काच्या कसोटीवर पाहणे फार फार आवश्यक आहे. सप्टेंबर १९९५ मधील एका दिवशी या राज्यात 'दूध पिणार्याा गणपतीने' जो हलकल्लोळ माजवला व पाठोपाठ थोड्याच वेळात सर्व देशात विजेच्या वेगाने जे गोंधळाचे वातावरण तयार झाले, तो एक इतिहासच आहे....'मास' ने हा चमत्कार झटक्यात ~ कुठलाही 'अनुभव' न घेता कसा काय स्वीकारला याची छाननी केल्यास 'हिस्टेरिया' वावटळीसारखा कसा पसरला जातो हे प्रकर्षाने पुढे आले. इथे वस्तुनिष्ठतेला महत्व न देता व्यक्तिनिष्ठतेला महत्व दिले जाते (म्हणजे ती धावत धावत सांगत आली, सांगू लागली, "अगं मी स्वतः गणपतीला तांब्याभरून दूध पाजवून आले....सगळे दूध, शेवटचा थेंबदेखील गणेश प्याला. काय हा चमत्कार !!! मी खरंच पावले आज !!" ~ हे म्हणणारी 'ती' प्रा.शाळेत हेडमिस्ट्रेस असणारी खुद्द माझी मावशी होती). माझ्या आईने व तिच्या अन्य दोन मैत्रीणीनी हा ऐकिव अनुभव प्रत्यक्ष न पाहता जसाच्या तसा तिथल्यातिथे स्वीकारला आणि तात्काळ तांब्यात दूध घेऊन नजीकच्या गणपतीच्या देवळाकडे धावल्यादेखील. हा अनुभव कोणत्या मापाने मोजणार आपण? बरे यातील फोलपणा/असत्यता दुसर्‍याच दिवशी लक्षात आल्यानंतर समाजाच्या मनघडणीमध्ये काही फरक झाला काय? बिल्कुल नाही. कारण मला वाटते २००५ की ०६ मध्ये 'माहिमचा समुद्र गोड झाला' या बातमीने असाच फेरउन्माद उफाळला व टीव्हीवर असे दिसू लागले की मुंबईकर चक्क गाड्या काढून हा 'चमत्कार' बाटलीबंद करून घेण्यास माहिमकडे धावले. मग या व्यक्तींच्या अंतरात डोकावून अशा मनःस्थितीचा छडा लावायचाच तर त्याला मीटर तरी कुठले लावायचे? यातही आपले (पुरोगामी समजल्या गेलेल्या महाराष्ट्राचे) दुर्दैव असे की, 'गणपती दुग्धप्राशन' या चमत्काराला भारलेल्यामध्ये त्यावेळचे सरकारही सामील झाले होते; आणि दुसरीकडे ओरिसाच्या जे.बी.पटनाईकांनी 'ताबडतोब हा मूर्खपणा बंद करा व गणेशाची मंदिरे बंद करून चमत्काराची अफवा पसरविणार्‍याना.. प्रसंगी पुजार्‍यानांही अटक करा...' असे आदेश दिले होते. (२) अनेक स्वप्नं पितृपक्षात पडतात त्यांची या बाबतीत 'माझे पितर मला स्वप्नांतून संदेश देत आहेत' अशी श्रद्धा होणं स्वाभाविक आहे. ~ असे कोण म्हणतात? तर ज्यांची पितृपक्ष संकल्पनेवर श्रद्धा आहे, विश्वास आहे ते लोक. त्यांच्या स्वप्नातील घटनांची, दृश्याची (उदा. कुणाला साप दिसला, कावळा, मोर दिसले इ...) सत्यता पडताळणी परक्याला (म्हणजे तुम्हाआम्हाला) करता येणे केवळ अशक्य, कारण त्यासाठी कोणतेही वैज्ञानिक उपकरण त्याच्याकडे उपलब्ध नसते. याचाच अर्थ असा की, सापाचे स्वप्न सांगणार्‍यावर तुमचा विश्वास असेल तर मग तो/ती त्यामुळे करीत असलेल्या पितृपक्षाच्या सोपस्कारावर डावी टीका करता येणार नाही. पण याला दुसरीही बाजू अशी आहे की, पितृपक्षात जर कोणाला 'तसली' स्वप्ने पडली नाहीत म्हणजे त्यांचा त्यांच्या पितराप्रती आदर कमी होता काय? असेही होत नाही. मी पाहिलेले एक गृहस्थ या पंधरवड्यात (यथाशक्ती) दानधर्म करतात, वडिलांच्या, आजोबाचे गुणगान गातात, तसविरीना नमस्कार-चमत्कार करतात. पण दुसरीकडे त्यांचाच धाकटा भाऊ याला ऐकू जाईल इतक्या मोठ्या आवाजात परड्यातून शिव्या घालत असतो... का तर, जिवंतपणी थोरल्याने बापाच्या आजारपणावर होत असलेल्या खर्चामुळे 'कधी म्हातारा मरतोय...' असे लावलेले तुणतुणे ! त्यामुळे एका भावाला जी गोष्ट पारंपरीक पुण्याची वाटते तीच गोष्ट दुसर्‍याला भावाच्या ढोंगीपणाचे उदाहरण वाटते. श्री.राजेश म्हणतात त्याप्रमाणे इथे थोरल्या सदाशिवरावांची "'माझे पितर मला स्वप्नांतून संदेश देत आहेत' अशी श्रद्धा होणं स्वाभाविक आहे." तर त्याचवेळी केवळ २५ फुटावर शेजारील घरात राहात असलेल्या धाकट्या सुरेशरावांची "कसला डोंबलाचा संदेश !!! भडवा पोरगीचा मंगळ आम्हाला पुढे लग्नाच्यावेळी त्रास देवू नये म्हणून त्याची शांती वरच्यावरच करावी म्हणून पितरांना लाच देऊ करत आहे.." असली तिखट प्रतिक्रिया. दोन्ही सख्खे भाऊ....दोघांचाही पितृपक्षावर विश्वास...पण पितरांना खाऊ घालण्यामागील त्याची कारणमीमांसा एकमेकाशी फटकून राहणारी. (३) ....पण यामागे केवळ योगायोग असू शकेल का? योगायोगाचाच प्रश्न काढला आहे तर.....पितृपक्षात फक्त प्राण्यांचीच स्वप्ने पडली असे तुमच्या विश्लेषणाचा विदा सांगतो का? त्याचे गुणोत्तर काय दर्शविते? साप, अजगर, पाल, सरडा वा कावळा या पंधरवड्यात स्वप्नात आले की त्यांचा संबंध पितरांशी लावायचा, पण मग अशा स्वप्नावर विश्वास असणार्‍यांच्या स्वप्नी पितृपक्षातच 'मधुबाला/मीनाकुमारी' आली तर त्याची तर्कसंगती कशी लावली जाईल? तेव्हा सापाला जसा नैवेद्य दाखवून थंड करायचा तसे मग मधु आणि मीनालाही करायचे काय? आणि तसे कुणी करत असतील काय? (.....थोडे थांबतो इथे....कारण धाग्यापेक्षा प्रतिक्रिया मोठी होणार याची भीती वाटत आहे. तरीही श्री.घासकडवी यांनी सुरुवातीस दिलेली डिस्क्लेमरची चेतावणी या प्रतिसादालादेखील लागू आहे, असे नम्रपणे सांगतो. कुणीही वैयक्तीक घेऊ नये.). इन्द्रा

आपणच यदृच्छेने दिसलेल्या काही आकारांमधून अर्थ काढतो. व एका अर्थाने स्वतःच स्वतःची फसवणूक करतो. १०० टक्के सहमत दिव्यतेच्या दुधातून योगायोगांचं पाणी काढून टाकण्याचा हा प्रयत्न. पण सगळं पाणी पिळून काढलं तर काय शिल्लक राहील असाही प्रश्न पडतो पेलाभर पाण्यात चमचाभर दूध टाकले तरी तो द्रव पांढुरका दिसतो, पण जो द्रव पूर्णपणे पारदर्शक आहे हे स्पष्ट दिसत आहे त्यातले पाणी काढून किती दूध उरले ते पहाण्याची काय गरज आहे? राजहंसाला उगाच ताप कशाला?

प्रत्येकाला पडलेलं स्वप्न हे फक्त तोच पाहू शकतो..माझ्या अनुभवानुसार झोपेत पड्लेली सर्व स्वप्ने तशीच्या तशी लक्षात रहात नाहीत.. (ती RAM वरती store होत असावीत.) अशा परिस्थितीत स्वप्न पडलेल्या व्यक्तीच्या सांगण्यावर विसंबून कोणताही निष्कर्ष काढणं हे मला योग्य वाटत नाही. कारण त्याला काय स्वप्न पडले हे पडताळणार कसे? यामुळे कधी कसले स्वप्न पडले यावरुन त्याचा अर्थ लावत बसणे मला हास्यास्पद वाटते. स्वप्न म्हणजे एक ज्यात आपण कामही करू शकतो असा फुकटचा सिनेमा असे मी समजतो..

या स्वप्नांचा कधी अभ्यास केला नाही की डायरी ठेवली नाही की अमक्या तीथीला सरपटणारे प्राणी आले बुवा स्वप्नात. पण खूपसे संस्कारदेखील या समज-गैरसमज, श्रद्धा-अंधश्रद्धांच्यामागे आहेत. आईचे वडील (माझे आजोबा) ज्योतीषी होते. आईकडून २-३ वेळा ऐकलं होतं की आजोबा म्हणत की स्वप्नात पाणी दिसलं की धनलाभ होतो. हे लहानपणी ऐकलेलं. अर्थात मूळात माझा कल अद्भुत सृष्टीत रमण्याचा असल्याने असल्या श्रद्धा पचनी पडल्या. त्यात रमले. मंगळ ज्या घरात जातो त्या घराचा (कुंडलीतील) सर्वनाश करतो वगैरे. मी हे डोळे विस्फारून ऐकायचे, त्यावर विचार करायचे - हा विचार नाही की ते खरं असेल का? तर हा की माझ्या कुंडलीत मंगळ कुठे आहे, इतर ग्रह कुठे आहेत? थोडा भोळसट, चटकन विश्वास टाकणारा स्वभाव याला कारणीभूत. मिपावर वैचारीक, तर्कट, सांगोपांग चर्चा घडवून आणणारे लोक पाहीले. नक्कीच मनानी दखल घेतली आहे. कोणताही बदल लगेच, ताबडतोब घडत नाही पण घडू शकेल. शेवटी आयुष्याला वळण देण्यासाठी जितके संस्कार महत्त्वाचे तितकेच नंतर आयुष्यात भेटणारे लोक, येणारे प्रसंग महत्वाचे . सांगायचा मुद्दा हा क्लिंटन, घासकडवी यांचे लेख अतिशय आवडले तसेच ज्या प्रतिसाद्कर्त्यांनी त्यामधे भाग घेतला त्यांचेदेखील आभार. माझ्या मानसिकतेत फरक पाडण्यास कारणीभूत होतीलही. विचारचक्र तर सुरु झालं. मी जो एकांगी विचार करत होते त्याला दुसरी दिशा तर मिळाली.

संख्याशास्त्रातले गणित कळलेले नाही. क्षमस्व.

सोयीसाठी आपण 24 पंधरवडे धरू. म्हणजे ही 12 स्वप्नं 24 पंधरवड्यांमध्ये अनेक लोकांसाठी विभागली गेली तर बऱ्याच लोकांना पितृपक्षात एक स्वप्न पडलेलं असणं साहजिक आहे. प्रश्न असा आहे की एखादं स्वप्न पडलं तर ते लक्षात राहीलच असं नाही, किंवा विशेष वाटेलच असं नाही. तेव्हा अधिक स्वप्नं पडण्याची शक्यता काय? तर त्याचं उत्तर आहे की सुमारे 1.3% लोकांना तीन किंवा अधिक स्वप्नं पितृपक्षातच पडतील. तीन किंवा अधिक स्वप्नं नेमकी पितरांची आठवण काढण्याच्या वेळी पडली तर एखाद्याला कदाचित वाटेल की अरे हो, मला असली स्वप्नं पितृपक्षातच पडतात.

येथे "१.३%" हा आकडा कुठून आला, त्याबद्दल अगदी-अगदी तपशीलवार पायर्‍या देता येतील काय? "यदृच्छा" हे उत्तर मला पुरेसे वाटत नाही. वाटल्यास ० स्वप्ने किती लोकांना दिसतील, त्याचे गणित करून दाखवाल काय? प्रत्यक्षात ० स्वप्ने कौलातील ३५-४०% लोकांना दिसतात. तुमच्या यदृच्छेच्या गणिताचा आकडा साधारण इतपत येतो काय, हे तपासून बघता येईल. (आयुष्यभरात ० स्वप्ने पडतात, तर पितृपंधरवड्यातही ० स्वप्ने पडतात, हे आलेच.) तुमचे गणित ३५-४०% च्या खूप जवळ असले, तर तुमच्या >=३ स्वप्ने -> १.३% गणिताबद्दल थोडा अधिक विश्वास वाटेल. मात्र ०-स्वप्नांबद्दल तुमच्या "यदृच्छे"चे गणित ३५-४०% पेक्षा खूप वेगळे असले, तर तुमच्या गणिताचा तुमच्या कौलातील तथ्याशी फारसा संबंध नाही, असे वाटू लागेल. मग ते गणित खोडून बाकी लेख मी वाचायला घेईन. (कयास : तुम्ही "यदृच्छा = प्वासॉन डिस्ट्रिब्यूशन" वापरलेले आहे, असा माझा कयास आहे. त्या डिस्ट्रिब्यूशनप्रमाणे ० स्वप्ने पडणारे ~६१% लोक येतात. हा आकडा ३५-४०% पेक्षा बराच वेगळा आहे. तुमच्या कौलामधील निरीक्षणे "प्वासॉन" तर नाहीतच. "प्वासॉन" वापरण्याबद्दल अनेक मोठाले अडथळे आहेत, ते दुर्लक्षण्याइतके क्षुल्लक नाहीत.)

एक तर लेख काय कळलाच नाय..अन त्यातून हे sssssss एवढाले प्रतिक्रियेचे डोंगर !!

सवडीने वाचतो.. तात्या. -- काही नगण्य अपवाद वगळता मराठी भावसंगीताची हल्ली बोंबच आहे!