भारतीय इंजिनिअरिंग क्षेत्र

थत्ते साहेबांनी म्हटल्या प्रमाणे आजही स्थीती २६ वर्षांपूर्वी सारखीच आहे. इंजीनीयरींगचे शिक्षण आजही भारतात व्यवसायाभीमूख नाही. कॉलेजात थियरी पेक्षा प्रत्यक्ष व्यवसायईक शिक्षणाला महत्व यायला हवे. अभ्यासक्रमात मुलभूत बदल न केल्यास, भारतातले इंजीनीयरींग शिक्षण आर्ट्स, कॉमर्स सारखे च राहील.

प्रॅक्टिसिंग इंजिनिअर तर फारच दुरची गोष्ट. बर्‍याचदा , इतर काही जमत नाही म्हणुन इंजिनिअरिंग कॉलेजात शिकवणारे शिक्षकही कमी नाहीत.

मी ९४ ला पासआऊट झालो. तेंव्हा एकही इंडस्ट्रीयल व्हिजिट झाली नव्हती. मला तर ईंजिनिअरींग झाल्यावर आपण नेमके काय काम करणार असा प्रश्न पडला होता. त्याचा व्हायचा तोच परिणाम झाला. मी इंडस्ट्रीयल ईंजिनिअरींग केले होते. पण काम कम्युनिकेशन मधे मिळाले. मग थोडाफार आयटी साठी प्रयत्न केला पण डाळ शिजली नाही. मग कम्युनिकेशन मधेच रमलो.

(साधारण १९८० च्या आसपास असावे) सँडविच कोर्स असा काहीतरी प्रकार इंजिनिअरिंगमध्ये आणण्याचा अयशस्वी प्रकार झाला होता (असे ऐकून आहे चूभूदेघे) - त्यात तिसर्‍या आणि चौथ्या वर्षीची दुसरी सहामाही ही इंडस्ट्रीमधे ट्रेनिंग घेत करायची आणि मग परीक्षा द्यायची असा काहीतरी प्रकार होता. परंतु ते सगळे दोनेक वर्षातच बंद पडले असावे. थत्त्यांनी मांडलेले मुद्दे योग्य आहेत. प्रत्यक्ष इंडस्ट्रीचे तोंडही न बघता शिकवणे म्हणजे खरंतर जोकच आहे! निदान प्रत्येक विषयाचा एकेक विजिटिंग लेक्चरर तरी असलाच पाहिजे त्याशिवाय बाहेर पडल्यावर फारच अवघड होते. सुदैवाने आमचे काही शिक्षक हे इंडस्ट्रीमधूनच आलेले होते किंवा बाहेर कन्सल्टन्सी करणारे होते त्यामुळे त्याचा फार फायदा झाला. मुख्य म्हणजे अमूक एका गोष्टीचा व्यवहारात उपयोग का आणि कसा होतो ह्याबद्दलच्या काही संकल्पना तरी नक्कीच पक्क्या झाल्या. आमच्या शेवटच्या वर्षाचा प्रोजेक्टसुद्धा आम्हाला चांगला निवडू दिला आणि त्याला शक्य ते सर्व पाठबळ पुरवले त्यातून आम्ही जे शिकलो ते कायमसाठी उपयोगी पडते आहे. माझे काही अनुभव मासलेवाईक आहेत -क्राँप्टन ग्रीव्जससाठी मी काही ऑटोम्याटिक वोल्टेज रेग्युलेटरचे काम करुन देत होतो. शॉपफ्लोअरवर काम चालू होते. एक मोटर खोलून ठेवली होती. स्टेटरच्या वाईंडिंगला काही प्रॉब्लेम होता. तिथला टेक्नीशिअन इंजिनिअर बाईंना म्हणाला "मॅडम, स्टेटरला प्रॉब्लेम आहे". बाईंचा पहिला प्रश्न "स्टेटर कुठे आहे?" मी आणि टेक्नीशिअन एकमेकाकडे बघत राहिलो आपल्याच साहेबाची आणखी लाज निघू नये म्हणून तो टेक्नीशिअन म्हणाला "मी बघतो मॅडम." आणि बाई तिथून पुढे गेल्या! मी आणि तो गालातल्या गालात अर्थपूर्ण हासलो.. एक शुगर फॅक्टरी - सीझन सुरु होतानाची वेळ. टर्बाईन सुरु करायचे होते. तिथेही ऑटोम्याटिक वोल्टेज रेग्यूलेटर बसवले होते. टर्बाईन सुरु झाले की पूर्ण स्पीडने फिरेपर्यंत अल्टरनेटरचे वोल्टेज हळूहळू वाढत जाते. एकदाका पूर्ण वेग आला की मग स्टेबल होते. रेगूलेटरच्या एका थायरिस्टरने दम टाकला आणि अचानक वोल्टेज ड्रॉप झाले. मी ओरडलो "अर्रर्र्..व्होल्टेज गेले रे खाली गेले!" तिथले इलेक्ट्रिकल इंजिनिअर वाकून टेबलाखाली बघू लागले!!!! (ह्यात एका शब्दाचीही अतिशयोक्ती नाहीये - माझी हहपुवा - आणि हसताही येईना शेवटी काम संपवून गेस्टहाऊसला आलो आणि आधी हसून घेतले!! =)) =)) ) अजून बरेच आहेत पण पुन्हा कधीतरी. एकूण बॉटमलाईन काय तर इंडस्ट्रिअल ट्रेनिंग हे अत्यावश्यक!! (ऑटोमॅटिक्)रंगा

मी एका प्रख्यात इंजिनियरींग कॉलेजमधून डिग्री (कशीबशी) मिळवली आहे. इतक्या वर्षानंतर जेव्हा मागे वळून त्या प्राध्यापकांच्या वागण्याकडे वा अभ्यासक्रमाकडे बघतो तेव्हा ह्या त्रुटी जाणवतात. १. प्राध्यापक मंडळी हस्तीदंती मनोर्‍यात असत. अभ्यासक्रमात वर्षानुवर्षे बदल होत नसे. सरकारी नोकरी असल्यामुळे ती गमवायची, प्रमोशन नसण्याची भीती नसे. त्यामुळे जगात काय चालले आहे ते बघून आपला अभ्यासक्रम सुधारावा असे कुणाला फारसे वाटत नसे. २. बहुतेक अभ्यासक्रम हा अत्यंत थियोरेटिकल अर्थात पुस्तकी, पंडिती छापाचा होता. कम्युनिकेशन थियरी, वेव्ह थियरी, सॉलिड स्टेट डिव्हायसेस, इलेक्ट्रिकल मशीन्स वगैरे विषय हे अत्यंत गणिती छापाचे होते. त्याचा व्यवहारात काहीही उपयोग झालेला नाही. क्वांटम मेकॅनिक्स, मटिरियल सायन्स, सोशिओलॉजी, मानसशास्त्र असले अगम्य विषय आम्हाला सक्तीने का शिकवले ह्याचा उलगडा आजतागायत झालेला नाही! ३. इलेक्ट्रिकल इंजिनियरिंग हा विषय मोटर्स, रेझिस्टर, कपॅसिटर, वायर, अँटेना असल्या मूर्त वस्तूंशी जास्त निगडित आहे असे वाटायचे. पण ह्या अभ्यासक्रमामुळे हा विषय मॅट्रिक्स, व्हेक्टर्स, डिफरन्शियल इक्वेशन्स, रियल व कॉम्प्लेक्स इंटिग्रल्स, लाप्लास वा फूरियर ट्रान्स्फॉर्म, बेसेल्स फंक्शन, लिनियर प्रोग्रॅमिंग, ऑप्टिमायझेशन असल्या अमूर्त दैत्यांच्या जास्त जवळचा वाटला. खुद्द कामात मात्र ह्यातले कुठलेही ज्ञान जवळपास कधीही वापरावे लागले नाही. ४ बर्‍याचदा आपल्या विषयाची व्यवहाराशी सांगड घालणे हे प्राध्यापकांना कमीपणाचे वाटत असे. शुद्ध विज्ञान वा गणित विषयात हा गंड समजू शकतो पण इंजिनियरिंगमधे जरा अजब वाटतो. ५. राजकारण. विविध प्राध्यापकांमधे शीतयुद्ध चालायचे आणि त्याचा त्रास विद्यार्थांना व्हायचा. अमक्या डिपार्टमेंटच्या विद्यार्थ्याला तमक्या डिपार्टमेंटमधे कोर्स करू द्यायचा नाही. अमका विषय सक्तीचा म्हणून तमकाही सक्तीचा करायचा वगैरे सर्रास चालायचे. अहंकारी प्राध्यापकांचा त्रास अनेकदा झाला आहे. पण प्राध्यापक मंडळी कष्टाळू होती. बहुतेक लोक पेपर काढताना विचारपूर्वक काढत. किंबहुना पेपर बनवणे ही आपली परीक्षा आहे असे अनेक शिक्षक मानत आणि आचरत. थियरी शिकून पाया भक्कम केला पाहिजे हे मान्य आहे. पण कुठेतरी व्यवहाराशी सांगड घातली गेली पाहिजे असे वाटते.

इंडिअन इंगीनीर स्वताला खूपच शाहने समजतात का त्यांना एवढा इगो असतो तेच काळात नाही त्या ऐवजी जेर्मोन अभियंते बह्घा म्हणजे कळेल कि आपण किती पाण्यात आहोत . स्व अनुभव सांगतोय .

"इथे सदस्य असलेल्या आणि हल्ली किंवा पूर्वी इंजिनिअर झालेल्यांकडून भर घातली जावी अशी अपेक्षा." ~~ जरी श्री.नितिन थत्ते वरील वाक्यातून विशिष्ट विषयाच्याच 'रसिकास चेतावणी' दिली असली, तरी शिक्षणक्षेत्रातील विविध घडामोडीविषयी मला एक चळवळ्या या नात्याने उत्सुकता असल्याने व जरी मी कला शाखेचा पदव्युत्तर विद्यार्थी असलो तरी हा धागा विषय व त्यावरील अभ्यासपूर्ण प्रतिसाद मुद्दाम वाचले. इथे जरी फक्त इंजिनिअरिंग टीचिंग फॅकल्टी आणि अभ्यासक्रमाच्या उदासनेतेविषयी चर्चा घडत असली, तरी या राज्यातील कला आणि वाणिज्य शाखेतील अ‍ॅट पार सिच्युएशन अजिबात वेगळी नाही, इतकेच म्हणतो. ८०% मुले-मुली "मी पदवीधर आहे" या लेबलसाठीच येत असल्याने या दोन शाखेतील (काही सन्मानयीय अपवाद वगळता) प्राध्यापकांच्या ज्ञानलालसेविषयी आनंदीआनंदच आहे. एक वैचारिक धागा आहे हे निश्चित. इन्द्रा

इतर व्यावसायिकांमध्ये - विशेषतः डॉक्टरांमध्ये एक मूलभूत गाभा कायम आहे - मनुष्याचं शरीर बदलत नाही. त्यावर इलाज करताना येणारे प्रश्न काळाबरोबर विस्तृत होतात, पण वेडेवाकडे पसरत नाही. इंजिनियर किंवा तंत्रज्ञांच्या बाबतीत तसं नाही - प्रश्न बदलतात, तंत्रज्ञान बदलतं. त्यामुळे एका अर्थाने इंजिनियरींगचे कोर्स म्हणजे कॉमर्स, आर्ट्ससारखे अधिक व्यापक कोर्स आहे असं मला वाटतं. त्यामुळे काही प्रमाणात ऑन द जॉब ट्रेनिंग होणं हे बरोबर वाटतं. अर्थात सिव्हिल इंजिनियरिंगसारख्या शाखेबाबत हे तितकंसं लागू होत नाही. त्या क्षेत्रात प्रत्यक्ष काम करणाऱ्यांनी शिकवावं हा मुद्दा पटला.

शिक्षणाने इंजिनीअर नसतानाही प्रतिसाद देते आहे - वकील, डॉक्टर, सी ए - यांच्या चूकांना क्षमा नाही त्यामुळे त्यांना आधीच भरपूर सराव देत असावेत. आणि भरपूर प्रकल्प देखील उपलब्ध असतात हेदेखील कारण असेल. मरीन इंजीनीअरस ना भरपूर अ‍ॅप्रेन्टिसशिप करावीच लागते. कारण वन्स ऑन द शिप, यु आर ऑन युअर ओन. सिव्हील इंजीनीअरस ना का नाही देत भरपूर सराव (फिल्ड वर्क चा) कोणास ठाऊक. कदाचित तितके प्रकल्प उपलब्ध नसतील की प्रत्येक विद्यार्थ्याला पाठवून शिक्षण देता येईल "रेडी फॉर मार्केट" करण्यासाठी. ________________ प्राध्यापकांची ज्ञानलालसा - फर्ग्युसन रॉक्स!!! द बेस्ट फॉर प्रोफेसरस. पुणं खरच विद्येचे माहेरघर आहे. खूप मनापासून शिकवणारे, तळमळीने शिकवणारे, क्रिएटीव्ह प्राध्यापक मिळाले. ते नसते तर आयुष्यात काहीतरी चांगलं हरवलं असतं आणि ते हरवलय हे कळलही नसतं. ज्ञानदान या व्यवसायाबद्दलच आदर आहे.

बर्‍याच अंशी सहमत आहे. इंजिनिअरींग मध्ये पुस्तकी ज्ञानावरच पुष्कळ भर असतो (ते ज्ञान महत्त्वाचे आहेच). मी स्वतः इंजिनीअरींग करुन प्रथम इंटर्न म्हणुन लागलो तेव्हा माझ्या मनात आलेले विचार अश्याच प्रकारचे होते. मला दिलेल्या कामात (बेसिक सोडले) तर मी शिकलेल्यातले फारसे उपयोगाचे नव्हतेच. मात्र विद्यार्थ्यांनीच स्वतःच्या इंटरेस्टने बर्‍याच गोष्टी शिकुन घ्यायला हव्यात असे माझे मत आहे. जे काही वर्कशॉपचे तास असतात त्याचा उपयोग करुन घेतला पाहिजे(जवळजवळ सर्वच जण, मी कुठे लेथ वगैरे वापरणार आहे आयुष्यात म्हणुन कसेबसे वर्कशॉप आवरतात). इंडस्ट्रीअल अनुभव पुरेसा मिळणे शक्य नाहीच, त्याच अक्रीता इंटर्नशीप -फायनल इअर प्रोजेक्ट वगैरेंचा फायदा घेउन शक्य तितक्या गोष्टी शिकाव्यात. पण सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे पुस्तकी ज्ञान तरी किमान नीट मिळवावे, तेही जमले नाही (अनेकांना जमत नाही हे स्वानुभवाने सांगतो, अनेक शिक्षकांनाही नसते म्हणा) तर मात्र तेलही गेले अन तुपही गेले.

मी ६७ चा मेक्यानिकल इंजिनिअर असुन कारखान्यात शोप फ़्लोअर वर काम केलेला माणुस आहे... खरा अनुभव तुम्हाला शोप फ़्लोअर वर काम केल्यावरच मिळतो..हि लाईन कष्टाची असुन त्यात खुप मानसिक समाधान मिळते..क्रिएटिव्हिटीला खुप वाव असतो..टूल्स व जिग्ज्स फ़िक्स्चर्स च्या कामात.. परंतु ९५ नंतर कंप्युटर ची लाट आली व व तरुण पिढिला हात काळे करण्याची व १० तास उभे राहुन काम करण्याची व कामगारांशी हुज्जत घालुन उत्पादन चे लक्ष गाठणे हा मार्ग कष्ट प्रद वाटु लागला. व त्या मुळे बी.ई झाले कि सी ड्याक सारखा एखादा कोर्स करुन कधि अमेरिकेला पळतो अशी तरुणांना घाई झाली. व ह्या क्षेत्रात करीअर करणार्यांची संख्या घटली... त्या पेक्षा बी.ई होऊन एखादा सोफ्ट वेअर चा कोर्स करुन ८ तास मस्त थंड हवेच्या ए.सी वातावरणात कळ फलक बडवणे व मोठा पगार घेणे फायदेशिर वाटु लागले.. मेक्यानिकल इंजिनिअरींग हि सर्व इंजिनिअरींग लानईची आई आहे..व नोकर्या निर्माण करण्याची क्षमता फक्त मेक्यानिकल इंजिनिअरींग मधे आहे..पण मुक्त अर्थ व्यवस्था आली अन ह्या क्षेत्राची वाट लागली..लाखो कामगार बेकार झाले.. आज सोफ्ट वेअर हा परवलीचा शब्द आहे..व तरुणांचा तिकडे ओढा जास्त आहे... त्या मुळे आज श्रम व श्रम प्रतिष्टा हे शब्द इतिहास जमा झाले आहेत.. काळाचा महिमा...उगी रहावे जे जे होईल ते ते पहावे...

परदेशात इंजिनिअरिंग शिक्षण घेतलेले (एम एस नव्हे- ग्रॅज्युएशन) कुणी आहे का? तिकडे सिक्षणाची 'पद्धत' काही वेगळी आहे का?

चर्चा विषय चांगला आहे - चर्चेची मांडणी आणि प्रतिसाद देखील आवडले. खालील प्रतिसाद हा चर्चा आणि प्रतिसादांना (व्यक्तीगत नावे न घेता) आहे. काही मुद्दे आले असले तरी महत्वाचे वाटतात म्हणून लिहीत आहे: इंजिनियरींगच्या संदर्भात अमेरिकेत, कॅनडात तसेच इतरत्र कदाचीत सर्वच प्रगत राष्ट्रात "प्रोफेशनल इंजिनियर" (पी.ई. / पी. इन्ज.) सारख्या प्रमाणपत्राची गरज असते. त्या शिवाय ते कायम ठेवण्यासाठी काही ठिकाणी रिफ्रेशर कोर्सेस पण करावे लागतात. अमेरिकेत पी.ई. हा प्रकार प्रत्येक राज्यात वेगळा आहे! त्यामुळे उ.दा. म्हणून न्यू यॉर्क राज्यातील पी.ई.स मॅसॅच्युसेट्स मध्ये पि.ई. म्हणून काम करता येणार नाही. शिवाय त्यांच्या परीक्षांची पद्धत पण वेगळी असते. एक गंमत म्हणून जाता जाता उदाहरण देतो: सर्वत्र समान असलेली इंजिनियर इन ट्रेनी ही परीक्षा दिल्यानंतर तुम्हाला पिईच्या हाताखाली डिझाईनचा अनुभव असल्याचे सिद्ध करावे लागते. मॅसॅचुसेट्स मध्ये ते दाखवायला रिपोर्ट लिहावा लागतो. त्याची किमान काही वर्षांपुर्वीची अट होती की हा रीपोर्ट ८.५"क्ष११" कागदावर असला पाहीजे आणि त्याचे वजन १ पौंडापेक्षा कमी असले पाहीजे! (कागद किती ते महत्वाचे नाही!). असो. सिव्हील इंजिनियरींग मधे पिई ही स्ट्रक्चरल, जीओटेक, पर्यावरण, आणि सिव्हील इंजियरींग म्हणून (कन्स्ट्रक्शन) वेगवेगळी असते. एका टोपीने दुसर्‍या टोपीचा व्यवहार करता येत नाही.. असे एक ना अनेक... मला हा प्रकार जबाबदारी (लायाबिलीटी) पेक्षा प्रोटेक्शनचा जास्त वाटतो. सध्याच्या काळात भारतात, माझ्या माहीतीप्रमाणे स्ट्रक्चरल इंजिनियर म्हणून नगरपालीकेत नाव नोंदवताना अनुभव दाखवावा लागतो वगैरे प्रकार आहे. भारतात पण सध्या असेच सर्टीफिकेशन आणायचे चालले आहे. मात्र एकीकडे गरज आहे असे नक्की वाटत असताना हेच उत्तर आहे का हे कळत नाही, विशेष करून त्यातील ढुढ्ढाचार्यांच्या वापराच्या प्रकारामुळे... इंजिनियरींगच्या क्षेत्रात फिल्डवर्क कमी असते हे जसे सत्य असते, तसेच वर संबोधिलेलेल ढुढ्ढाचार्य पटकन नवीन मुलाला कामे देऊन अनुभव घेण्यास मदत करत नाहीत तर आपल्या हाताखालचा एक इंजिनयर तयार करतात असे वाटते. भारतात मला या संदर्भात खूप चांगला अनुभव आला आहे, त्यामुळे हा आरोप करत असलो तरी मी स्वतःला अपवाद समजतो. दुसरे अपवाद अर्थातच लहान कंत्राटदार अथवा कन्सल्टंट्स. पण त्यांच्याकडे क्वालीटी कामापेक्षा काम कसे करून घेयचे हेच जास्त प्रॅक्टीकल म्हणून शिकता येते... हे अर्थातच मी जास्त करून सिव्हील इंजिनियरींगच्या संदर्भात बोलत आहे. पुर्वीच्या काळात प्राध्यापकांना काहीना काही बाहेरचा फिल्ड एक्पिरीयन्स असायचा आणि मुलांना प्रॅक्टीकल गोष्टी शिकवल्या जात. अनेकांचे प्रॉजेक्ट्स हे पेपरवरचेच न राहता फिल्डवर करावे लागत. त्यातील अनेकजण यशस्वी सिव्हील इंजिनियर्स झालेली मी पाहीलेली आहेत. पण आमच्या पिढीपर्यंत सगळे बदलले होते. त्यावर लिहीणे म्हणजे अतिअवांतर होईल म्हणून तुर्तास इतकेच... बाकी सँडविच कोर्स हा प्रकार भागुभाई आणि व्हिजेटीआयच्या डिप्लोमामधे आहे. तेथील डिप्लोमा इंजिनियर्सना चांगले प्रॅक्टीकल ज्ञान असायचे. १२ वी नंतर हा डिप्लोमा केलेले काही अमेरिकेत डायरेक्ट एम एसला पण आलेले ऐकलेले आहेत.. अमेरिकेसंदर्भातः मी एम एस झालो असल्याने त्याचा अनुभव हा वेगळा आहे. बॅचलर्स हा प्रकार जरा वेगळाच आहे. कारण तुम्हाला विविध विषय शिकण्याची मुभा असते. अर्थात इंजिनियरींगमधील प्रमुख विषय शिकावे लागतातच. मुलांना खर्‍या अर्थाने प्रॅक्टीकल प्रॉजेक्ट्स करावे लागतात. स्ट्रक्चरल अथवा मेकॅनिकलमधे कसे असते माहीत नाही. फक्त मी शिकत असताना इंजिनियरींगच्या विद्यार्थाना गणित शिकवण्याची जेंव्हा वेळ आली तेंव्हा किमान त्यावेळेस माझ्या अनुभवापुरते बोलायचे तर ते खूपच मागे दिसले. तेच रसायनशास्त्रासंदर्भात. पण खर्‍या अर्थाने शिकून पुढे येण्याची जिद्द जास्त होती...

मला जे सांगायचे होते तेच सर्व प्रतिक्रियांमधून प्रतिबिंबीत झाले आहे... एक चांगला चर्चाविषय व प्रतिक्रियाही छान आहेत... वाचतोय..

मी वकीली आणि सी एस अभ्यासक्रम पूर्ण केला आहे. साधारण वकीली शिक्षण घेणारे लोक आधी वाणिज्य किंवा कला शाखेची पदवी घेतात. म्हणजेच वयाच्या साधारण २१व्या वर्षी ते वकीली अभ्यासक्रमाची सुरुवात करतात. तो पर्यंत थोडा अनुभव आलेला असतोच. पुण्यापुरते सांगायचे झाले तर इथली महाविद्यालये चांगली आहेत. बी एम सी सी आणि लॉ कॉलेज मध्ये पदवी शिक्षण घेताना खूप चांगले अनुभव आले, चांगले प्राध्यापक मिळाले. बी एम सी सी वाणिज्य महाविद्यालय असूनसुधा इथे बरेच इवेंटस व्हायचे (जसे की मॉक बोर्ड मिटींग्ज, मॉक ए जी एम, मॉक स्टॉक एक्स्चेंज ई). लॉ कॉलेज मध्ये तर वीकली काही ना काही असायचेच. लॉ मधे मूट कोर्ट हा १०० मार्कांचा एक विषयच आहे. आता तर ईंटर्नशीपचे लोण आले आहे. वकीली पूर्ण होईपर्यंत मुले निदान ५-६ ईंटर्नशीप पुर्ण करतात... आणि हो वेगवेगळ्या शहरात (मुंबई, कोलकता, दिल्ली ई). सी एस ला तर ईंटर्नशीप करावीच लागली कारण तिथे प्रॅक्टीकलला खूपच महत्त्व आहे. केवळ थीओरी वर पास होणे अवघडच आहे. ह्या सर्वांचा प्रत्यक्ष काम करत्ताना खूप फायदा झाला, होतो आहे. असे असले तरीही प्रत्यक्ष काम करतो तेव्हाचे अनुभव वेगळे असतात. आणि आपण जसे जसे त्या क्षेत्रात रमत जातो तस तसे अजून प्रगल्भ होत जातो.

सर्व प्रतिसादांचा आदर राखुन मला इथे नम्रपणे नमुद करावेसे वाटते ते अशाप्रमाणे: विद्यार्थ्यांनी जर थोडासा पुढाकार घेतला तर त्रुटींवर मात करुन कॉलेजमधे प्रॅक्टीकल इंजिनियर बनणे सहज शक्य आहे. पण विद्यार्थ्यांचा कल नसतो.

सध्या ची गोष्ट बोलतोय. १९४२ ची नाही. ही संख्या हल्ली फारच कमी झाली आहे. इंजिनियरिंग च्या वर्षात कॅट ची तयारी होती का १९४२ मधे?

एकुण काय प्रॅक्टीकल किन्वा अनुभव हा शिकवून थोडाच येणार. बर्‍याच ठिकाणी हे लागू होतय. चान्गला विचार आहे.