पुढच्या वाटचालीत, अर्थात "गोइंग फॉरवर्ड"

>>त्यांना जास्तीत जास्त कठोर शिक्षा जर कायद्याने होऊ शकली तर इतरांना देखील चांगला संदेश मिळू शकेल असे वाटते.

खरी गोम इथेच आहे ..

राष्ट्र्कुलच्या बाबत जे काही झाले ते बांधकाम क्षेत्रात भारतात नेहमीच चालते. आता या प्रकरणाने अगदी परदेशातही नाचक्की झाली एवढेच. पक्का रस्ता दर पावसाळ्यात वाहुन जातो तसेच हे ही. मुळात भारतात इंजिनियर्स कितीही तज्ञ असले तरी वरुन जशी ऑर्डर येइल त्या प्रमाणे खराब काम करणे/ खराब काम पास करणे हे करावे लागते. नकार दिल्यास प्रसंगी जीवावरही बेतते. जिथे भ्रष्टाचारच शिष्ठाचार आहे तिथे कसली आलेय क्वालिटी.

>> त्यांना तज्ञ करण्यासाठी शिक्षणामध्ये (अगदी बिग्रीपासून) क्वालीटी लागेल...>>
मान्य आहे. अगदी खरं आहे हे.
भारतात बरचसं पुस्तकीच शिक्षण दिलं जातंसं वाटतं. परीक्षेत घोकंपट्टी करून पहीला नंबर आणण्यात इतिकर्तव्यता मानली जाते. व्यवहारी जगात उपयोगी पडेल असं शिक्षण द्यायला हवं.
इथे (अमेरीका) बघते जवळजवळ प्रत्येक क्षेत्रात नेतृत्वगुणाला खूप महत्व दिलं जातं. मग ती स्पिरीचुअल लीडरशिप असो की कॉर्पोरेट. आणि त्यातही इन्टिग्रीटी, सचोटी, खंबीरपणा, धडाडी, संवादकौशल्य, स्फिनीक्स पक्षासारखी स्वतःच्या राखेतून परत भरारी घेण्याची जिद्द अशा प्रवृत्तींना खतपाणी घातलं जातं, त्याविषयी पुस्तकं निघतात.
व्यक्तीला लहानपणापासून "ग्रूम" केलं जातं यशाकरता, एक भौतिकदृष्ट्या तरी परीपूर्ण आयुष्य जगण्याकरता.
"कर्टसी" (सौजन्य) हा अतिशय मोहक गुण , मी तर म्हणेन सर्वात सुंदर अलंकार आहे या लोकांकडे. त्यामुळे निदान समोरच्या व्यक्तीची चांगली बाजू बाहेर येण्यास, फुलण्यास मदत तर होते. मग अपोआपच सर्वांकडून भरीव कार्य होतं.

कारण तज्ञ आणि शिकलेले /अनुभवी पदवीधर अनेक क्षेत्रात नसतील अशी अवस्था जेंव्हा होणार तेंव्हा त्याचे परीणाम हे केवळ राष्ट्रकूलकांडापुरते मर्यादीत नसणार तर तुमच्या-आमच्या राहत्या घरासंदर्भात, ज्याच्यावर गाडी चालवतो त्या पुलासंदर्भात असणार... हवेसंदर्भात, पाण्यासंदर्भात, वगैरे वगैरे असणार आणि भोगावे लागणार...

जर (कुठल्याही प्रकारच्या) इन्फ्रास्ट्रक्चरमध्ये क्वालीटी हवी असली तर सर्वप्रथम ते तयार करणार्‍या टिममध्ये क्वालीटी लागेल, त्या टिममधे रहावेसे वाटण्यासाठी त्यांच्या आयुष्यात क्वालीटी लागेल, आणि त्यांना तज्ञ करण्यासाठी शिक्षणामध्ये (अगदी बिग्रीपासून) क्वालीटी लागेल...

नव्या मुंबईत सिडकोने घरे बांधली आहेत. आणि सिडकोमध्ये आयआयटी मधून आलेले सिव्हिल इंजिनिअर्स आहेत. तरीही कोणत्याही प्रकारच्या घरामध्ये (B-10, C-5,C-6, JN-1 आणि तत्सम) अगदी दिवसाही सूर्यप्रकाश येत नाही. दिवसभर सतत विजेचे दिवे जाळत राहावे लागते. वायुवीजन(व्हेंटिलेशन) कडेही लक्ष दिल्याचे मी पाहिलेल्या घरात मला जाणवले नाही. जर आयआयटी की जो आपल्याकडच्या गुणवत्तेचा मानदंड मानला जातो, तिथल्या लोकांनी ही असली क्वालिटी दिली, तर इतर लोकांच्या क्वालिटीबद्दल काय बोलावे?

नुकतीच भारताची त्यातही पुण्याची चक्कर टाकुन आलो नी पहिल्यांदा उघड्या डोळ्यांनी आपला भारत पाहीला. आजपर्यंत जाज्वल्य भारत अभिमानी होतो (तसा अजुनही आहे, पण त्याला आता कुठेतरी जबरदस्त ठेच लागली आहे). असं का झालं याची कारणं शोधताना मला काही गोष्टींचा उलगडा झाला तो असा..(कदाचीत त्यामधे तुम्हाला काही उत्तरं मिळायची शक्यता आहे)...

१. भारतीय लोकांकडे उत्तमाचा का काय तो म्हणतात ध्यासच नाहीये...(Stephen Covey म्हणतो त्या प्रमाणे आपले लोक फक्त reactive असतात Proactive नसतात..) त्यामुळे आपण खराब काम केलं तर आपली जी इज्जत का काय म्हणतात ती आपल्या व इतरांच्या डोळ्यांत राहणार नाही याची जराही खंत नसते,

२. आत्मसन्मान वगैरे आता फक्त भारतीयांनी दुसर्‍याला सांगायच्या गोष्टी झाल्या आहेत,

३. सध्याच्या (भारतातील) धकाधकीच्या जीवनामध्ये लोकांना एकापरीने इतक्या समस्यांचा सामना रोजी करावा लागतो की चांगले विचार, चांगले आचार, चांगली कर्म यांचा कोणाला साधा विचार सुद्धा करवत नाही,

४. भारतात एखादा चुकीचा वागतो म्हणुन आपण त्याला शह द्यायचा म्हणुन आपण त्याच्या दुप्पट चुकीचं वागायचं असा एक चुकीचा पायंडा पडला आहे,
माझा अनुभव पहा: वैद्य खाडीवाल्यांच्या दवाखान्यात रात्रीची वेळ. दवाखाना बंद होण्याची वेळ. प्रचंड गर्दी. काहीही शिस्त नाही गर्दीला. एक साधारण ४५-५० चे एक काका तावातावाने मला म्हणाले की 'हम भारतीय कभी नही सुधरेंगे'.
मी म्हटलं, काका काय झालं?
तर म्हणाले, बघा काय गर्दी आहे, मी इतका वेळ इथे उभा आहे नी माझ्या मागुन आलेली मंडळी पुढे निघुन गेली.
तर म्हटलं, काका चला आपण रांग सुरु करु, तुम्ही पुढे नी मी तुमच्या मागे. बाकीच्या मंडळींना मी आपल्या मागे यायला सांगतो.
तर म्हणाले नाही, मी नाही करणार. म्हट्लं का? तर म्हणे इतका वेळ थांबलो आत १० मिनीटाने काय फरक पडणार आहे?
४५-५० वर्षांचा एक सिनियर माणुस माझ्यापुढे हा आर्दश ठेवत होता त्याच्या हे लक्षातही आलं नाही.

शितावरुन भाताची परिक्षा करुयात का? दिल्लीमधे जे काय झालं ह्या मुळे भारताची काय इमेज राहीली जगात? आधीच जग आपल्या भारतीयांना 'चिप' म्हणतं. स्विकारा अथवा नका स्विकारु पण सत्य तेच बोलतोय. ह्या गोष्तींचा आपण भारतीय कधीतरी थोडं थांबुन विचार करणार आहोत का? ३००० फुटांवरुन एखादा प्रश्न पहाणार का ३०००० फुटांवरुन पहाणार ?

जाता जाता एक किस्सा ह्या निमीत्तानं आठवला तो देतो..
पुण्याच्या युनिवर्सिटीला आपल्या कडेचे लोक 'oxford of east' असं बिरुदावली मिरवत असत. त्यावर जयंत नारळीकर म्हणाले होते, की 'let West say that you are oxford of east', नुसतं तुम्ही म्हणुन काय उपयोग?

मला वाटतं की नारळीकरांच्या ह्या वाक्याचा अर्थ समजणार्‍याला जास्त काही सांगायची गरज नाही..
माझे हे उत्तर कदाचीत तुमच्या विषयाला सोडुन आहे असं वाटेल पण मुळ प्रवृत्तीचा प्रश्न असल्यामुळे ह्या विषयाला अनुसरुन प्रतिसाद द्यावासा वाटला.

धन्यवाद..

- वाटाड्या...

भारतात सध्या आय. टी. क्षेत्राचे इतके महत्व आहे की त्यातच बराच पैसा मिळू शकतो, त्यामुळे अनेक जण इतर काहीही शिकून शेवटी आय. टी. मधे जातात. हे कॉमनवेल्थकांड होण्यापूर्वी इथे ह्याच विषयावरील लेख वाचनात आला होता. त्यातील काही आकडेवारी बोलकी आहे. १९९० साली सिव्हील इंजिनीयरींगच्या कोर्सेससाठी भारतभर १३,५०० जागा उपलब्ध होत्या तर आय. टी. व कॉम्प्युट सायन्सच्या कोर्सेससाठी १२,१००. २००७ साली ह्याच जागा अनुक्रमे २२,७०० व १९३,५०० इतक्या झाल्या होत्या. २००८ साली जागतिक बँकेच्या अहवालानुसार, भारताच्या तत्कालिन इन्फ्रास्ट्रक्चर बांधण्याच्या प्रयत्नास विचार घेता, तेव्हा भारतात जेव्हढे सिव्हील इंजिनीयर्स होते त्याच्या तिप्पट असावयास हवे होते. सरकारातच नव्हे तर अगदी खाजगी बांधकाम क्षेत्रातील कंपन्याही सिव्हील इंजिनीयर्सना चांगले पगार देत नाहीत, असे हा लेख नमूद करतो.

वरील लेखात म्हटले आहे की सरकार ३० युनिव्हर्सिटीज निर्माण करीत आहे, तसेच बाहेरील युनिजनाही भारतात आणण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. पण तरीही जोंवर आपले इन्फ्रास्ट्रक्चर बळकट करण्याचे कार्य खर्‍या अर्थाने वेग घेत नाही, तोंवर त्या क्षेत्रातील पगार तुटपुंजेच रहाणार.

चीनशी तुलना करण्यावाचून राहावत नाही. तेथे सरकारने पुढाकार घेऊन इन्फ्रास्ट्रक्चर बळकट करण्यावर ऐंशीच्या दशकापासूनच भर दिला. त्याचे फळ आता त्यांना मिळत आहे. नुसते रस्ते, हायवेज, पूल, धरणे इतकेच नव्हे तर रेल्वेचे जाळे पसरवण्यावर व आहे हे अधिक वेगवान व आधुनिक करण्यावर त्यांनी बराच भर अलिकडील काळात दिला आहे. ह्यायोगे आता केवळ त्यांच्या देशातच नव्हे तर इतरस्त्र (अगदी अमेरिकेतही) ते रेल्वे बांधण्यासाठी तयार झालेले आहेत. रेल्वे इंजिनीयरींगचेही तेथे खास कोर्सेस आहेत असे वाचनात आले होते.

लवकरच आपणासही इन्फ्रास्ट्रक्चरशी निगडीत शिक्षणाविषयी व त्या क्षेत्रातील इंजिनीयर्सच्या आर्थिक परिस्थितीबद्दल ठोस पावले उचलावी लागतील.

>>चीनशी तुलना करण्यावाचून राहावत नाही. तेथे सरकारने पुढाकार घेऊन इन्फ्रास्ट्रक्चर बळकट करण्यावर ऐंशीच्या दशकापासूनच भर दिला. त्याचे फळ आता त्यांना मिळत आहे.

अरेच्चा !!!!

आम्हाला तर गेली १९ वर्षे सांगितले जात आहे की सरकारने सगळे खाजगी उद्योगांवर सोडावे. सरकारने फक्त फॅसिलिटेटर* म्हणून काम करावे.

*फॅसिलिटेटर = उद्योगांना हवी असलेली जमीन कमी दराने संपादित करून देणे. त्यांच्या सोयीप्रमाणे कायदे वाकवून/बदलून देणे, त्यांना स्थानिक लोकांनी विरोध केल्यास तो बळाचा वापर करून मोडून काढणे वगैरे कामे करणे.

या सर्व प्रश्नांना एकच उत्तर आहे, ते म्हणजे भारतीयांमधील 'देशप्रेमाचा' आभाव.. सामान्य भारतीय समाज ईतर अनेक प्रकारच्या अस्मितांनी बांधला गेलाय कि त्यास 'देशप्रेम' या विषयावर विचार करण्याची गरजच वाटत नाही. ज्याच्या हातात अधिकार येतात तो त्याचे अधिकार वापरून केवळ स्वतःचा विकास (!) करून घेतो.. अगदी कुठल्याही प्रकाराने. मग देशाचे काय होईल, जगापुढे देशाची काय ईज्जत रहील, पुढच्या पिढिसमोर काय आदर्श उभा राहील यासारख्या प्रश्नांना त्याच्यादृष्टीने काडीचेही महत्त्व नसते..
"सिव्हिल ईंजिनीअरींग" ही एक अशी शाखा आहे कि जिचा सामान्य जनतेशी अतिशय जवळून संबंध येतो.. त्या शाखेचे प्राथमिक ज्ञानही अगदी कुणीही थोड्याशा अनुभवानंतर मिळवू शकतो.. मग तेवढ्या ज्ञानाचेच भांडवल करून एखादा अल्पशिक्षितही पैसा वापरून कॉन्ट्रॅक्टर बनतो. मग असा कॉन्ट्रॅक्टर ईंजिनीअरला काय ईज्जत देऊ शकणार आहे? आतातरी बरे दिवस आहेत म्हणाव ईतकी भीषण परीस्थिती ५ वर्षांपूर्वी होती. मी ईंजिनीअरींगची डिग्री हातात पडल्यानंतर कधीकाळी रु. १५००/- प्रती महिना ह्या पगारावर काम केले आहे. सर्वच हुशार ईंजिनीअर्सनी करीयर स्विच केले आही असेहि नाहीये. अजूनही खुप चांगले ईंजिनीअर्स ह्याच क्षेत्रात काम करत आहेत. पण एकंदरीत भ्रष्ट व्यवस्थेमुळे तो हतबल झालेला आहे. नंतर त्यालाच मिळणार्‍या शिव्यांनी तो पार खचलेला आहे.
असो... मला मात्र कुठेतरी आशेचा किरण दिसत आहे, भारत हळूहळू कूस बदलत आहे. हि सर्व परीस्थिती स्थिंत्यतराची आहे. हे स्थित्यंतर होण्यास किती कालावधी जाईल हे सांगता येत नाही, पण ते होणार हे नक्की.

ह्या प्रश्नांपर्यंत पोचता येईल असे वाटत नाही. आत्तापर्यंत जे उपाय झाले आहेत आणि पुढेही होतील त्यात वरवरच्या मलमपट्ट्यांनी फारसे काही साध्य होणार नाही कारण मुळापासून विचार आणि मानसिकता बदलणे, वैयक्तिक स्तरावर सवयी बदलणे हे फार गरजेचे आहे.

१ - लोकसंख्या नियंत्रण - हे भारतासाठी अत्यंत गरजेचे पाऊल आहे. लोकजागृती करणे ह्यात लोकांनी आपली कुटुंबे नियंत्रित ठेवणे गरजेचे आणि मुख्य म्हणजे सरकारने हा उपक्रम ठोसपणे हाती घेऊन लोकांमधे ह्याचा प्रसार करायला हवा. खूप मोठा विषय आहे. किमान १० वर्षे जोमाचे प्रयत्न आवश्यक.
२ - एकूणच वैयक्तिक आणि पर्यायाने सामाजिक शिस्तीत वाढ होणे गरजेचे - हे सुद्धा घरापासूनच सुरु होते. आपल्या नेहेमीच्या वागण्यात, रोजच्या जगण्यात आपल्या स्वतःला आणि मुलांना शिस्तीचे धडे देणे आणि गिरवून घेणे अत्यावश्यक. कुटुंबाचा घटक आणि पर्यायाने समाजाचा एक घटक म्हणून प्रत्येकाने कणभर वाटा उचलला की मणभर काम सहज होते हे लक्षात येणे गरजेचे.
३ - शारीर श्रमांचे महत्त्व - श्रमव्यवस्थेचे महत्त्व आपल्या उदाहरणातूनच मुलांना पटू शकते. काहीएक कष्ट केल्याशिवायच काही मिळणे हे ऐदी बनवण्यातले पहिले मोठे पाऊल असते.
४ - किमान दोन वर्षे अनिवार्य लष्करी शिक्षण - ११ वी आणि १२ वी च्या वयात प्रत्येकाला शाळा/कॉलेजात हे शिक्षण मिळणे अत्यंत गरजेचे. कोणा एकाचे नेतृत्त्व मानणे, आज्ञांचे पालन करणे, ह्या सवयींचे महत्त्व अंगी बिंबणे महत्त्वाचे. आपल्या वैयक्तिक शिस्ती-बेशिस्तीमुळे आजूबाजूच्या गोष्टीत केवढा फरक पडतो हे समजणे गरजेचे.
५ - सामाजिक काम अनिवार्य - सगळ्या महाविद्यालयीन शिक्षणात कोणते ना कोणते सामाजिक काम (झोपडपट्टी स्वच्छता, नदीची स्वच्छता, डोंगरांची स्वच्छता, पाणी साठवण्याचे प्रयोग, गरीब मुलांच्यासाठी मोफत शिक्षणाचे प्रयोग असे अनेक प्रकार अंतर्भूत होऊ शकतात.)
६ - भ्रष्टाचार नियंत्रण - ह्याचीही सुरुवात स्वतःपासूनच होते. आधी आपण छोटे छोटे भ्रष्टाचार घरापासून ऑफिसपासून आजूबाजूच्या परिसरापासून सुरु करतो, कधी इच्छेने कधी अनिच्छेने त्यात सहभागी होतो ते कमी करत थांबवले पाहिजे. मुलांना जाणीवपूर्वक ह्या गोष्टी सांगितल्या पाहिजेत. ह्याचाही परिणाम दिसायला किमान १० वर्षे लागतील.

आणखीही बर्‍याच गोष्टी आहेत पण विस्तारभयास्तव सगळे मुद्दे इथे आणणे अवघड आहे.
एकूण प्रयत्न २० ते २५ वर्षांचे आहेत - एक संपूर्ण पिढी ह्यातून गेली तर पुढल्या पिढीत काही बदल निश्चित दिसतील. त्यातून मग इतर गोष्टी सुचत जातात आणि करणेही शक्य होते.

चतुरंग

सुंदर चर्चा !

अभियांत्रिकी हे मुख्यतः उपयोजित शास्त्र (Applied science) आहे.मूलभूत शास्त्र(Pure sciences) मध्ये जे शोध लावले जातात त्याचेच उपयोजन (Application & Optimisation) हे अभियांत्रिकी मध्ये केले जाते.त्या अर्थाने दोन्ही शास्त्रे एकाच रथाची दोन चाके आहेत पण आपल्याकडे मुळातच मूलभूत शास्त्र शिक्षणाकडे अक्ष्यम्य असे दुर्लक्ष्य झाले आहे त्यामुळे आजही कोणत्याही प्रथम क्रमांक आलेल्या मुलाला विचारले तर तो पुढे जाऊन मी अभियंता होणार( सध्या I.T) असे उत्तर देतो,भौतिक किवा रसायन शास्त्र मध्ये काम करीन असे उत्तर फार कमी वेळा येते.त्याचीच फळे आज आपल्या देशाला मिळत आहेत.

जड अभियांत्रिकी (Heavy engineering ) मध्ये हाताच्या बोटावर मोजता येतील एवढ्याच भारतीय कंपन्या आहेत,त्यामुळेच I.T च्या कामांमुळे जो पैसा भारतात येतो पण तो या basic engineering मधील माहिती च्या अभावाने बाहेर पण जातो.वाहन अभियांत्रिकी क्षेत्रा मध्ये भारत हे पुढील महत्वाचे केंद्र असणार आहे अशी आत्तापासूनच चर्चा आहे,पण भारतात जे काम चालते ते नवीन तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने दुय्यम स्वरूपाचे असते. या बाहेरील देशा मधील कार कंपन्या त्यांना लागणारे तंत्रज्ञान हे त्यांच्याच देशात विकसित करतात आणि आपल्या देशात ते विकून त्यावर नफा कमवतात.या मूलभूत तंत्रज्ञानावर प्रचंड अश्या किमतीचे मूल्यवर्धांकन होते जो पैसा बाहेरच्या देशात जातो,इथे मुख्यतः उत्पादन (manufacturing), जुळणी (Assembly) आणि (Service) केले जाते.

माझा एक मित्र मिशलीन टायर्स मधे काम करतो. सध्या मिशलीन चे सर्व टायर इंपोर्ट होतात. त्यातले बहुतांश थायलंड का मलेशिया बनलेले असतात आणि अर्थमूव्हर्सचे टायर युरोपात बनलेले इंपोर्ट केले जातात. टिकाऊपणामुळे मिशलिन टायरांना अर्थमूव्हर्ससाठी मोठी मागणी आहे. त्यासाठी चेन्नई मधे फॅक्टरी चालू करून तिथून पुरवठा करण्याचे कंपनीने ठरवले. त्यावर त्याच कंपनीच्या ग्लोबल मार्केटींग टीमचे असे म्हणणे होते की तसे केल्याने क्वालिटी कमी होईल कारण भारतीय उद्योगांमधे पर्यायाने लोकांमधे दर्जाशी तडजोड करण्याची वृत्ती फार आहे. त्यामुळे भारतात उत्पादन चालू केले की क्वालिटी आणि पर्यायाने सेल कमी होईल.
कुठेही दर्जाच्या बाबतीत आग्रही नसणे हीच भारतीय मनोवृत्ती या सर्व गोष्टींचे कारण आहे. ज्या ज्या कंपन्या या वृत्तीच्या बाहेर पडल्या त्या त्या जगात यशस्वी झाल्या आहेत.