हिंदुत्व आणि भारतीयत्व

हिंदू हा शब्द एवढ्या व्यापक अर्थाने घेतल्यावर हरकत नसावी असे तुम्ही म्हणता. पण तो इतक्या व्यापक अर्थाने घेतला जातो का? सर्वसाधारण व्यवहारात आपण हिंदूंच्या चालिरीती आणि मुसलमानांच्या/ख्रिश्चनांच्या चालिरीती असा भेद का करतो? तसा व्यापक अर्थाने शिकवला जात नाही, म्हणून घेतला जात नाही. आता इथेच साधे उदाहरण बघा, आपल्याच वरील वाक्यात आपण म्हणता: "हिंदू हा शब्द एवढ्या व्यापक अर्थाने घेतल्यावर हरकत नसावी असे तुम्ही म्हणता." आता यात अधोरेखीत केलेला भाग म्हणत माझ्यासारखी व्यक्ती पुढे असे देखील म्हणू शकते की, "मग ह्या हिंदू व्याख्येमधेच काही गैर नाही आणि तशी ती पाळली तर उत्तमच होईल, कारण त्यातून रिलीजन हा भाग निघूनच जाईल." ही चर्चा एका अर्थी सावरकरांनी केलेल्या हिंदू शब्दाच्या व्याख्येवरून चाललेली आहे. वास्तवीक सावरकर हे पूर्ण नास्तिक होते असे म्हणता येईल असे त्यांचे विचार होते. एका लेखात त्यांनी या अर्थाचे स्पष्ट पणे म्हणलेले आहे की (आठवणीतून), "मला हिंदू शब्दाचे पण काही धर्म अर्थाने पडलेले नाही... मात्र जो पर्यंत जगात इतर धर्म आहे आणि त्या धर्मांच्या नावाने राज्यकर्ते आहेत तो पर्यंत हिंदू हा शब्द मला माझ्या ओळखीसाठी महत्वाचा वाटतो." म्हणूनच त्यांनी हिंदू हा शब्द जो खर्‍या अर्थाने जगात तेंव्हा तर जास्तच वापरला जात होता त्या अर्थाने म्हणजे भौगोलीक अर्थाने वापरला आणि प्रचलीत करायचा प्रयत्न केला. चर्च मधे जाणे, कुराण वाचणे, ख्रिसमस साजरा करणे ह्या सगळ्या हे लोक व्यापक अर्थाने हिंदू असल्याने हिंदू चालिरीतीच असे म्हणायची तुमची तयारी आहे का? हा रिलीजनच्या डबक्यात अडकून विचार करणे झाले. अहो कुराण आणि ख्रिसमसचेच काय घेऊन बसलात. येथे आजही दक्षिणेत शैव म्हणजेच काय ते खरे मानणारे आहेत आणि त्यांचे वंशज आता अमेरिकेत देखील भेटतात... "हिंदू" व्याख्येचा आणि रिलीजनचा संबंध नसून जी शतकानुशतके/सहस्त्र वर्षांमध्ये तयार झालेली भारतीय संस्कृती आहे तीला आपले म्हणणे ह्याच्याशी आहे. मी रिलीजनने बुद्ध नसलो तरी मी बुद्धाला आपलाच मानतो आणि जैन नसलो तरी महावीरास... धर्माने वेगळे असून अनेक मुस्लीम, ख्रिश्चन आणि ज्यू हे भारतीय संस्कृतीस आपले मानताना दिसतातच. त्यात माजी राष्ट्रपती अब्दुल कलाम आहेत आणि अगदी सध्याच्या लोकप्रिय नटांमधील अमीर/शहारूख पण तसे वाटतात. शाहरूख खानची बरखा दत्त ने घेतलेली मुलाखत तर पाहण्यासारखी आहे... त्याच बरोबर तुकारामाच्या रंगात रंगणारे फादर थॉमस डाबरे पहा. विद्यार्थीदशेत बॉस्टनमधे एका भाड्याच्या घरात रहाताना आमचा घरमालक हा केरलाईट ख्रिश्चन होता. पण ख्रिश्चन असून त्याला इतर आजूबाजूचे ख्रिश्चन आवडत नसत.. त्याला भारतीयच जवळ वाटायचे आणि घरातील येशूच्या आरत्या (ज्या आम्ही अनेकदा ऐकल्यात) सोडल्यास मुलींना भारतीय पद्धतीने वाढवणेच करणे चालले होते. तेच एका हैदराबादी मुस्लीम कुटूंबाचे जवळून पाहीलेले आहे. असे अनेक सांगता येईल. असो.