३ माणसान्च्या कुटुंबात ऱक्शाबन्धनाची काय महती कळणार ?

कुणाच्या? असं काहीतरी उगाच लिहू नका हो. तुम्ही असं मागच्या प्रतिसादाला उत्तर दिल्यावर यातून नसते निष्कर्ष काढले जाऊ शकतात. ;)

बघु कधी नागपुरला यायचा चान्स मिळाला तर नक्कीच भेटु.

+१ पटेश.........

माझ्या (आणि माझ्या घरच्यां)पुरतं विचारशील तर सगळ्याच मुहुर्त आणि डेज साठी हे तंतोतंत लागू पडतं. मोदक खायला गणेशचतुर्थीची वाट पहायची गरज नाही आणि वाईनची बाटली उघडायला ३१ डिसेंबरची!

आपल्या माणसाच्या पाठी कायम खंबीरपणे उभं रहाणं, 'मी नेहेमीच तुझ्याबरोबर आहे' असा विश्वास असणं, भावंडांनी पैशांसाठी न भांडणं ही संस्कृती नाही का? संस्कृती म्हणजे नक्की काय? राखी बांधणं का बहिणी भावांचं आपसांतलं प्रेम आणि विश्वास? >>किमान औपचारिकता म्हणून तरी सण साजरे केले पाहिजेत आणि शक्य तेवढी माहिती पुढच्या पिढीला दिली पाहिजे. नागपंचमीला काही चिरू/कापू नये ही माहिती घरातून नाही मिळाली पण बाहेरून मिळाली. नसती ही माहिती तर काय फरक पडला असता मला? आणि मी ही औपचारिकता पाळली तर आजच्या दूधाच्या पिशव्यांच्या जमान्यात मला माझं आवडतं पेय मिळालं नसतं यापुढे काय फरक पडणार होता?? >> आपल्यावरच्या संस्कारांमुळेच* आपण आज इतरांपेक्षा जसे वेगळे आहोत ते टिकवायला पहिजे संस्कार म्हणजे नक्की काय? अवांतरः ठाण्यात एक प्रसिद्ध वैद्य होते. त्यांना एकदा संस्कार म्हणजे नक्की काय आणि त्याचं इंग्लिश भाषांतर काय करता येईल हा प्रश्न कोणीतरी विचारला. त्यांनी अगदी वेगळंच उत्तर दिलं. "काल रात्रीचा भात उरला आहे तर तो सकाळी उठून तसाच खाल्ला जात नाही. फोडणी देऊन, गरम करून तो खाल्ला जातो. शिळ्या भातावर खाण्यापूर्वी हा संस्कार केला जातो. आता या संस्काराचं भाषांतर काय करणार? लिही sanskaar!"

संस्कृतीचीच गरज राहाणार नाही.

संस्कृती म्हणजे नक्की काय? मला वाटते की संस्कृतीशिवाय माणूस जनावरापासून खूप वेगळा असणार नाही.पण माझ्या मते ही संस्कृती म्हणजे धर्मातील (किंवा इतर कोणत्याही गोष्टीतील) माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागावे ही शिकवण होय. कारण ही शिकवण खोलवर बिंबलेली नसेल तर त्याचे फार भयानक परिणाम होऊ शकतात. काही महिन्यांपूर्वी दिल्लीतील १९८४ च्या शीखविरोधी दंगलींतून वाचलेल्यांचे भयावह अनुभव वाचले.त्यात म्हटले होते की लहानपणापासून शेजारी राहात असलेल्यांनीच आमच्या माणसांना ठार मारले! अशा दुर्दैवी घटना होणे म्हणजे ’माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागावे’ ही शिकवण खोलवर न बिंबल्याचेच लक्षण आहे. आणि त्याचे महाभयानक परिणाम आपण सगळ्यांनीच बघितले आहेत. माझ्या मते ही शिकवण हीच खरी संस्कृती. प्रत्येक माणसात एक जनावर दडलेला असतो. अशा दंगलींसारख्या प्रसंगी ते जनावर बाहेर यायची जोरदार शक्यता असते. ते कधीच बाहेर येऊ नये यासाठी त्या जनावराला लगाम घालणारी सद्सदविवेकबुध्दी म्हणजेच संस्कृती असे मला वाटते. आपले संस्कृतीविषयी मत यापेक्षा वेगळे दिसत आहे.अर्थातच प्रत्येक माणूस आपले मत बनवायला स्वतंत्र आहेच. पण आपण सणावारांचा उल्लेख केला आहेत. सणवार संस्कृतीचा भाग आहेत का? आणि कालबाह्य झालेले असले तरी ते सणवार औपचारिकता म्हणून साजरे केले पाहिजेत आणि "शक्य तेवढी माहिती पुढील पिढीला दिली पाहिजे" असे विधान आपण केले आहेत. माझा नेमका याच गोष्टीला आक्षेप आहे. जुन्या सर्व गोष्टी टाकाऊ आहेत असे मला म्हणायचे नाही. आणि आताच्या काळाला हजारो वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या त्या सर्व गोष्टी लागू पडतील असेही नाही. तेव्हा त्यातील आताच्या काळाला लागू काय ते बघावे आणि तेवढे घ्यावे, बाकीच्या गोष्टी सोडून द्याव्यात. इतकेच नव्हे तर इतर ’संस्कृतींमधील’ चांगल्या गोष्टी असतील आणि त्या मनाला पटल्या तरी त्या विनासंकोच घ्याव्यात. मी नॉर्मन व्हिन्सेन्ट पील यांचे ’पॉवर ऑफ पॉसिटिव्ह थिंकिंग’ हे लोकप्रिय पुस्तक वाचले आहे.लेखक स्वत: ख्रिस्ती धर्मगुरू असल्यामुळे त्यात ते प्रत्येक ठिकाणी बायबलचा उल्लेख करतात.त्यांनी सांगितलेल्या गोष्टी मला पटल्या आणि मी त्या आचरणात आणायचा प्रयत्न केला तर त्यात काय बिघडले? त्या पुस्तकात लेखक म्हणतात की आत्मविश्वास वाढवायला दररोज अनेक वेळा "I can do all things through Christ which strenghtens me" हे बायबलमधील वचन म्हणा. आजही मी ते वचन अगदी दररोज नाही तरी अनेकदा म्हणतो आणि त्याची उपयुक्तता माझ्या अनुभवास आली आहे. त्यातील Christ हा शब्द उच्चारताना माझी जीभ अडखळत नाही.समजा एखाद्याची जीभ तशी अडखळत असेल तर Christ ऐवजी गणेशाचे नाव घेतले तरी काही बिघडणार नाही कारण शेवटी तत्व एकच आहे ना? आणि Christ ऐवजी गणेशाचे नाव घेतले तर त्यावरही कोणाचा आक्षेप असायचे कारण नाही कारण वर म्हटल्याप्रमाणे शेवटी तत्व एकच आहे. अशा आपल्याला पटतील अशा सर्व गोष्टी कोणत्याही source मधून आलेल्या असतील तरी त्या घ्याव्यात असे मला वाटते. याचे कारण अशी तत्वे ही कालातीत असतात आणि त्यावर कोणाही विशिष्ट धर्मियांची मक्तेदारी असू शकत नाही. कालबाह्य गोष्टी पुढच्या पिढीला कळल्या नाहीत तरी त्याचा काय फरक पडणार आहे?उगीचच आमचे पूर्वज एखादी गोष्ट करत होते ती आज लागू नसली तरी ती आपण आजच्या काळातही ती करणार या हेक्याला काय अर्थ आहे? कारण अशाच हेक्यातून ’आमचे पूर्वज महान होते’ हा अत्यंत घातक अभिमान जन्माला येतो असे मला वाटते. आपले पूर्वज महान असतील तर म्हणून by default आपणही महान बनत नाही आणि उलट आपली जबाबदारी जास्त वाढते. मागे छत्रपतींचे वंशज उदयनराजे भोसले यांना खुनाच्या आरोपाखाली अटक झाली होती. त्या केसचे पुढे काय झाले माहित नाही पण छत्रपतींच्या महानतेचा उदयनराजे उदोउदो करू लागले तर त्याला काही अर्थ आहे? ’आपले पूर्वज महान होते’ ब्रिगेडला अनेकदा वर्तमानकाळाचा विसर पडून ते हजारो वर्षांपूर्वीच्या भारतात वावरत असतात. त्यातूनच आपले नुकसानच होते आणि म्हणून ’आपले पूर्वज महान होते’ या अभिमानाला मी घातक म्हटले आहे. आणि सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे अशा ’महान’ पूर्वजांच्या घराण्यात जन्माला आपण आलो यात आपले कर्तुत्व ते काय? देवाला वाटले असते तर त्याने आपल्याला ’महान’ पूर्वजांच्या घरात नव्हे तर ओसामा बीन लादेनच्या घरात नव्हे स्वत: ओसामा बीन लादेन म्हणून जन्माला पाठवले असते. तसे झाले तर आपण काही करू शकणार होतो का? तेव्हा आपण कोणत्या घरात जन्म घ्यावा ही एक serendipity आहे. त्याविषयी अभिमान का बाळगावा?

आपल्यावरच्या संस्कारांमुळेच* आपण आज इतरांपेक्षा जसे वेगळे आहोत ते टिकवायला पहिजे.

हा वेगळेपणा आपण मूर्तीपूजा करतो, वर्षात शेकडो वेगवेगळे उत्सव साजरे करतो वगैरे वरवरचा आहे की त्याहून जास्त मूलभूत आहे?आपण आचार-उच्चार-विचाराने सुसंस्कृत आहोत असा इतरांपेक्षा असलेला वेगळेपणा काहीतरी उपयोगाचा आहे. नुसते वरवरचे कपाळाला गंध लावणे आणि देवळाभोवती प्रदक्षिणा घालणे यातून कसला वेगळेपणा सिध्द होतो? आम्ही नमाझ पढत नाही तर प्रार्थना करतो आणि पश्चिमेकडे तोंड करून नमाझ पढत नाही तर देवळाभोवती प्रदक्षिणा घालतो असा फोल वेगळेपणा जर टिकवला जाणार असेल तर त्यातून काहीही साध्य होणार नाही हे लिहून घ्या. आणि दुसरे म्हणजे अनेकदा आपल्याकडील लोकांचा holier than thou असा दृष्टीकोन असतो. म्हणजे आमची ’संस्कृती’ महान, आमचे संस्कार सर्वश्रेष्ठ वगैरे वगैरे. मोठ्या गोष्टींचे जाऊ द्या पण आपल्याकडील भ्रष्टाचार ट्रॅफिक पोलिसवाल्याला लाच देण्यापासून सुरू होतो. आणि बऱ्याचदा आपणही त्यात सामील असतो. मी अमेरिकेत असताना ज्या माणसाकडून जुनी गाडी विकत घेतली त्या गाडीच्या उजव्या टर्निंग इंडिकेटरमध्ये नारंगी रंगाचा दिवा बसविला होता.नियमाप्रमाणे फक्त रूग्णवाहिका तशा रंगाचा दिवा वापरू शकतात.त्याबद्दल पोलिसाने मला थांबविले आणि दंड केला.समजा मला वाटले असते तरी मी त्या पोलिसाला ’किती घेणार’ असे विचारायची हिंमतच करू शकलो नसतो कारण तसे विचारले असते तर दुसऱ्या क्षणी त्याने माझी रवानगी तुरूंगात केली असती ही पक्की खात्री मला होती. आपला देश किती वाईट आणि अमेरिका किती चांगली असे मला म्हणायचे आहे असा याचा अर्थ घ्यायचा असला तर जरूर घ्या. पण अशा छोट्याछोट्या गोष्टींमध्येही आपण शिस्तशीरपणे वागण्यात एक समाज म्हणून कमी पडतो की नाही? म्हणजे कुठेतरी काहीतरी एक समाज म्हणून आपले चुकत आहे की नाही? अशा छोट्याछोट्या बघायला गेलो तर या गोष्टी कधी मोठ्या बनतात तेच आपल्याला कळत नाही. तरीही आपला आम्ही सर्वश्रेष्ठ, आमचे संस्कार सर्वश्रेष्ठ असा जयघोष चालूच असतो. मागे जसपाल भट्टीने म्हटले होतेच ना "सौ मै से नब्बे बेईमान. फिर भी मेरा भारत महान". क्लिंटन

आभारी आहे.. फुल्ल स्टॉप!!

बाकी चर्चा चालू देत किंवा कसेही, पण एक मत नोंदवावेसे वाटते की केवळ हिंदू धर्मामध्ये (मुळात "हिंदू" हा केवळ धर्मच आहे हे मला मान्य नाही, किंबहुना धर्माचे अवडंबरच मुळात "हिंदू" जीवन पद्धतीमध्ये नाही हे माझे मत आहे. लोकांनी आपल्या सोयीनुसार "हिंदू" पणाची वाट लावलेली आहे - पण इथे सारे "हिंदू" धर्म आहे हे गृहीतक धरुन बोलत असल्याने) अनिष्ट प्रथा आहेत असे नाही, तर प्रत्येक धर्मामध्ये त्या आहेत.

या दुसऱ्या प्रश्नावर माझा आक्षेप आहे.हा मुद्दा आता लक्षात आल्यामुळे नवा प्रतिसाद लिहित आहे. तुम्ही आता कितीही लिहा हो.. माझा काहीच आक्षेप नाही..बाकी ठेकेदारी, मक्तेदारी असे जे काही छान छान लिहिले आहे त्या प्रांतात आम्ही येत नाही.. चालू द्या.. >>आपल्या या प्रश्नाचा मी जाहिर आणि कडकडित निषेध करत आहे. चालेल...