एक वाक्य-उत्क्रांतीचा प्रयोग -- रामोन ल्युलचे कविता-यंत्र - भाग ५ - भाष्य

सविस्तर नंतर लिहीन. पण आधी घाईघाईने मनात सर्वप्रथम आलेल्या भावना व्यक्त करायला हे लिहीत आहे. खरच थोर! भारी, किंवा मिपाठी भाषेत जबरा! धनंजय, तुम्ही शास्त्रशुद्ध पद्धतीने हा विषय मांडला आहे. सृजनाची प्रक्रीया संगणकाला कशी शिकवता येईल, ह्या अजुनही गुढ असलेल्या प्रश्नाचा शोध घेण्याची एक वाट तुम्ही दाखवत आहात असे वाटते. तुमचा प्रबंध वाचून मनात आणखी काही वाटा तरळू लागल्या.

प्रथम इतका क्लिष्ट वाटणारा खेळ तयार करून, तो दहा दिवस चालू ठेवून, नंतर त्याचं समग्र विश्लेषण करून त्यावर उत्तम भाष्य केल्याबद्दल अभिनंदन. यामागे खूप विचार व मेहेनत आहे हे उघड आहे. पण नुसत्या मेहेनतीबद्दल श्रेय नाही. हा प्रयोग उत्क्रांतीतत्वाचं कुठचं व किती मर्यादित अवकाश व्यापणार, याचा विचार केलात, व त्याप्रमाणे तो अमलात आला या उत्तम डिझाईनबद्दलदेखील अभिनंदन. मात्र मला अजूनही वाटतं की दोन वाक्य स्वतंत्र ठेवली असती तर केवळ वाक्यांतर्गतच नव्हे तर दोन वाक्यांमधील डायनॅमिक्सचा अभ्यास करता आला असता. अर्थात प्रत्येक प्रयोगात काही मिळवण्यासाठी काही द्यावं लागतं. तेव्हा ही जर तर ची विधानं झाली. दहा कोटी वाक्यं तयार करणं अशक्य असलं तरी त्यातल्या मोठ्या संख्येने वाक्यं चांगली की वाईट (विविक्षित निकषांवर)'तपासून' बघता येतात, हे तत्व खूपच प्रभावी आहे. कार्बन, हायड्रोजन, नायट्रोजन वगैरे एकत्र घुसळून माणूस तयार होण्याची कल्पना म्हणजे ही दहा कोटी वाक्यं तयार करण्यासारखं (अशक्यप्राय) आहे. याउलट मर्यादित पिढ्या तयार करणं, हे पुनरुत्पादनाची यंत्रणा आत्मसात झाली की सहज शक्य आहे, किंवा अनिवार्यच आहे. ही खरी उत्क्रांतीची शक्ती. ती दाखवण्यात हा प्रयोग यशस्वी झाला. रामोन ल्यूलचं यंत्र वाक्य बनवण्याऐवजी कथाबीजं तयार करण्यासाठी वापरणं ही रोचक कल्पना आहे. वाक्याच्या व्याकरणाप्रमाणे, कथाबीजाचं व्याकरण (तोडकंमोडकं का होईना) तयार करता येऊ शकेल असं वाटतं. (किंवा व्याकरण तयार करणारं ल्यूलचं यंत्र बनवता येईल!! त्याला अधिव्याकरण लागेल...)

शब्दातीत...... ही मालिका हे मिसळपावचे भूषण समजावे. नितिन थत्ते

वरील सर्व प्रतिसादकर्त्यांशी सहमत आहे. प्रयोगाच्या नियोजनबद्ध मांडणीपासून निकालांचे समर्पक विश्लेषणापर्यंत प्रत्येक टप्पा कौतुकास्पद. उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेची एवढी सशक्त ओळख मिपाकरांना करून दिल्याबद्दल धन्यवाद.