(शोध रेडीओचा, बोध 'जीवना'चा!)

चांदण्यात फिरताना माऽझा कापलास प्रतिसाऽऽद........ या ऐवजी चांदण्या जमवताना माऽझा कापलास प्रतिसाऽऽद........ असे म्हणा धम्या

परा आणि श्रावण यांनी अतिशय उत्तम प्रश्न विचारले आहेत. मी एकदा काही वेगळ्या संदर्भात हेच, असेच प्रश्न प्रो. किरटेंना विचारले होते, जेव्हा ते मला संध्याकाळी फिरता फिरता तळ्याकाठी भेटले होते. प्रो. किरटे हे अतिशय विद्वान आणि बहुश्रुत गृहस्थ! त्यांनी लगेच संदर्भासहीत स्पष्टीकरण दिलं. त्यांनी मला असं सांगितलं, "जालिंदर बाबांनी १९९१ साली त्यांचा ग्रंथ अरण्यरूदनरसग्रहणसंहिता यात तिसर्‍या प्रकरणाच्या चौदाव्या पानावर अशा परिस्थितीचे यथायोग्य वर्णन केलं आहे. जेव्हा जालिंदर बाबांचे परात्पर शिष्य श्रीकुमार परापूरकर यांनी बाबांची एक आरती लिहीली आणि त्या आरतीला सागरगडाचे किल्लेदारांची वारस रेशमताई नाकपुरवालिया यांनी अतिशय आधुनिक आणि उच्च चाल लावली. ती ऐकून बाबांचे एक भक्त श्री. केसरी जंगली यांनी हाच प्रश्न विचारला होता जो सद्यस्थितीत तू मला विचारत आहेस. तर ग्रंथात बाबांनी दिलेली उत्तरं अशी: "प्रः गाणं कळण्यासाठी ते आवडलंच पाहिजे असे आहे का? "उत्तरः गाणं कळण्यासाठी आधी अमुक एक गाणं आहे हे कळलं पाहिजे. जर ते कळलं नाही तर कदाचित धडा आवडेल पण गाणं आवडणार नाही. तर गाणं म्हणजे काय हे आधी समजलं पाहीजे, कारण गाणं आणि कविता यांमधेही फरक असतो. प्रत्येक कविता गेय नसते, आणि प्रत्येक गेय कविता गाणंही नसते. गाणं असण्यासाठी त्या रचनेत एक प्रकारची लय, ताल, स्वरावली वारंवार यावी लागते. आणि एवढंच नाही तर गाणं ऐकताना त्यात एक ध्रुवपद आहे, एक किंवा जास्त अंतरे आहेत हेही लक्षात यावं लागतं. नाहीतर ते गाणं होत नाही. आता हा प्रश्न विचारला आहे तो या आरतीसंदर्भात. तर या आरतीला अत्याधुनिक चाल लावल्यामुळे हे गाणं आहे हे आधी लक्षात यायला वेळ लागतो, त्यामुळे गाण्यात नेमकं काय आहे हे कळायला आणखीनच वेळ लागतो. पण अशा पद्धतीची गाणी आवडण्यासाठी एक विशिष्ट शिस्त निर्माण व्हावी लागते जी एका दिवसात लागत नाही. ही एक-दोन महिने शाळेत जाऊन शिकण्याची गोष्टच नव्हे. उलट असं केलंत तर दोन महिन्यात परत येऊन तुम्ही आधीच्या संगीताचा तिटकारा कराल. तसं होऊ नये. "प्र. गाणं आवडायला ते कळलंच पाहिजे असे आहे का ? "उत्तरः याचं उत्तर निश्चित असं देता येणार नाही. कसं आहे ना की आपल्याला जे पहायचं असतं तेच आपल्याला दिसतं. तर आपल्याला जर असं वाटत असेल की आपल्याला कळल्याशिवाय गाणं आवडणार नाही तर तसंच खरं असतं आणि जर आपल्याला उलट वाटत असेल तर तसं खरं असतं. अर्थात मनाची ही अवस्थाही कायमची नसते. ही अवस्था अतिशय मायावी अर्थात फसवी आहे. आपल्याला जे पहायचं असतं ते दिसतं तरी आपल्याला काय पहायचं असतं हे मात्र आपल्या हातात नसतं. "यापुढे मात्र बाबांनी हा ग्रंथ सामान्य वाचकांसाठी असल्याने क्लिष्टता टाळण्यासाठी त्यांच्या पुढच्या ग्रंथाचा संदर्भ दिला आहे, जो ग्रंथ सध्या मी लिहीत आहे. प्रकाशन झालेले नसल्यामुळे पुढचं स्पष्टीकरण देण्यासाठी मला थांबावं लागेल. किंवा प्रकाशनपूर्व सवलतीत, अदिती, तू तो खरेदी कर. शिवाय तुला प्रकाशनाच्या आधी हा ग्रंथ वाचता येईलच कारण प्रूफरिडींगसाठी इतर कोणी बकरे हल्ली मिळतही नाही आहेत." एवढं बोलून झाल्यावर मी प्रो. किरट्यांची रजा घेतली. अवांतरः त्यांच्या घरी तेव्हा चहा मिळाला नाही. अदिती