लकी खारमुरेवाला

कारंज्यात एसटी कधी येईल ते सांगता येत नाही. पाऊस कधी येईल तेही सांगता येत नाही. पण चार वाजले की गांधी चौकात एक आवाज न चुकता येतो.

"खारमुरे! लकीचे खारमुरे! गरम नसले तर पैसे परत!"

आवाजाचा मालक लकी. खरं नाव लक्ष्मण, पण ते पोस्टमन सोडून कुणाला माहीत नाही. गांधी चौकात गांधीजी कधी दिसले नाहीत. लकी मात्र रोज दिसतो.

गांधी चौकाचा नकाशा सोपा आहे. एका बाजूला विजय हॉटेल, ज्याचा समोसा कारंज्यात सगळ्यांना माहीत आहे. दुसऱ्या बाजूला सराफांची दुकानं, जिथे सोनं आत असतं आणि गर्दी बाहेर. कोपऱ्यावर रफिक चहावाल्याची टपरी, जिथला चहा कारंज्यात कुणी सोडत नाही, आणि तिच्याशेजारी बिस्मिल्ला पानवाला. या सगळ्यांच्या मधोमध लकी उभा असतो. विजय हॉटेलात समोसा खाऊन आलेले माणसं खारमुरे घेतात, खारमुरे संपले की रफिकचा चहा, चहा झाला की बिस्मिल्लाकडे पान. सराफांच्या दुकानातलं सोनं कुणाला रोज लागत नाही. खारमुरे रोज लागतात. हा हिशोब लकीला पहिल्याच दिवशी कळला होता.

माणूस पाहिला तर काही विशेष वाटत नाही. उंची मध्यम, रंग मध्यम. वय पस्तीस असेल, चाळीस असेल. तो सांगत नाही आणि कुणी विचारत नाही. गर्दीत उभा राहिला तर शोधावा लागतो. पण एकदा त्याच्याशी बोललात की त्याला विसरता येत नाही, कारण त्याच्याशी बोलून परत येताना आपण नक्की काय बोललो ते आपल्यालाच आठवत नाही.

हातात डालड्याचा जुना डबा, वर फडकं. डबा सकाळपासून रात्रीपर्यंत गरम राहतो. हात ठेवला तर पाच सेकंदात हात बदलावा लागतो. आत काय आहे ते कुणालाच माहीत नाही.

लकी बोलायला लागला की थांबायला विसरतो. एक रुपयाचे खारमुरे घ्यायला गेलात की पुडा बांधून होईपर्यंत तुम्हाला पावसाची बातमी मिळते, कांद्याचा भाव कळतो, एसटी आज का उशिरा आली त्याचं कारण समजतं, आणि पुढच्या महिन्यात कुणाचं लग्न आहे तेही. बोलता बोलता हात पुडा बांधत असतात, डोळे दुसऱ्या गिऱ्हाईकाकडे बघत असतात, आणि तोंड तिसऱ्याला उत्तर देत असतं. एकदा मी मोजलं. एका रुपयाच्या खारमुऱ्यांमागे तो एकशे दहा वाक्यं बोलला. त्यातलं एकही वाक्य खारमुऱ्यांबद्दल नव्हतं.

कारंजेकर कुठल्याही गोष्टीवर एकमत करत नाहीत. एसटीबद्दल सगळ्यांची मतं वेगळी, पावसाबद्दल वेगळी, आणि पुढाऱ्यांबद्दल तर प्रत्येकाची स्वतःची. पण लकीबद्दल मात्र कारंज्याचं एकमत आहे. पाटील म्हणतात, "कारंज्यात वकील दोन. एक कोर्टात, आणि एक गांधी चौकात. चौकातला फक्त फी आधी घेतो." दर्जी तात्या म्हणतात, "त्याच्याशी वाद घालायला गेलात तर वादाचे पैसे द्यावे लागतात." गणपतशेठ म्हणतात, "त्याचा धंदा मला कळत नाही, पण त्याचा हिशोब माझ्यापेक्षा चांगला आहे." शेठसाठी यापेक्षा मोठी तारीफ दुसरी नसते. आणि रफिक चहावाला म्हणतो, "माझा चहा कारंज्यात कुणी सोडत नाही, पण खारमुरे खाल्ल्यावर तो जास्त गोड लागतो. आम्ही भागीदार आहोत, फक्त हिशोब लावला नाही."

लकीशी वाद घालायला जाण्याची कारंज्याला फार हौस. एकदा पाटलांनी खारमुरे घेतले, दोन दाणे चावले आणि म्हणाले, "लकी, यात खारमुरे कमी आहेत."

"कमी म्हणता पाटील?" लकी आदरानं म्हणाला. "पाटीवर 'गरम नसले तर' लिहिलंय, 'कमी असले तर' नाही. पण तुमच्यासाठी मोजून दाखवतो. फक्त मोजायला दोघं लागतात. एक मोजणारा, एक साक्षीदार. साक्षीदार तुम्ही."

आता पाटलांना मागे हटायला जागाच नव्हती. विजय हॉटेलच्या पायरीवर समोसा खात बसलेले, सराफांच्या दुकानातले, रफिकच्या टपरीवरचे, सगळे बघत होते. गावचे पाटील गांधी चौकात उभे राहून खारमुरे मोजायला लागले. कुणी हसलं नाही. कारंज्यात पाटलावर हसायचं असेल तर तो गेल्यावर हसायचं असतं.

"एक, दोन, तीन," लकी मोजत होता, आणि मोजलेले दाणे पाटलांच्या तळहातावर ठेवत होता. "साक्षीदारानं हातात धरायचं पाटील, म्हणजे कुणी दाणा हलवला असं म्हणता येत नाही." पाटलांच्या हातावर दाण्यांचा ढीग वाढत गेला. मग पाटलांना वाटलं, दाणे चांगले आहेत की नाही ते आधीच बघावं. चाखता चाखता चारशे बावीस दाणे मोजून झाले, तेव्हा मोजलेले सगळे पाटलांच्या पोटात गेले होते.

"पाटील, चारशे बावीस झाले," लकी शांतपणे म्हणाला. "आता मोजायला काही उरलं नाही. तक्रारीला पुरावा नाही. उद्या बघू."

पाटील दुसऱ्या दिवशी पुन्हा आले. यावेळी जेवण करून आले होते, म्हणजे मोजताना दाणे चाखायची वेळ येणार नाही. पण तक्रार काय करायची, ते मात्र घरी विसरून आले.

मास्तरांचं वेगळं. त्यांनी पाटीतली व्याकरणाची चूक काढली. "लकी, 'नसले तर' नाही, 'नसल्यास' असं लिहावं."

"मास्तर, भाषा तुमची, धंदा माझा. उद्या बघू."

मास्तर तीन वर्षं रोज आले. लकीनं चूक कधी मान्य केली नाही, आणि मास्तरांना हरवलंही नाही. शेवटी मास्तर निवृत्त झाले. निवृत्तीच्या दिवशीही चार वाजता ते चौकात उभे होते. "लकी, आज उद्या बघू म्हणू नकोस. उद्यापासून मी शाळेत नाही."

लकी क्षणभर गप्प झाला. मग म्हणाला, "मग परवा बघू मास्तर."

मला तेव्हा वाटायचं, लकीला वाद जिंकता येत नाही. ते खोटं होतं. त्याला जिंकता येत होतं. तो जिंकत नव्हता, आणि ते मला एका रात्री कळलं.

मी कारंज्याचाच. आमच्या कारंज्यात रात्री उशिरा घरी जायचं झालं की पोरं बसस्टँडच्या मागच्या वाटेनं जातात. वाट जवळची आहे, आणि अंधारी. अंधाराची आम्हाला भीती वाटत नाही. भीती वाटते ती घरी लवकर पोहोचून आईच्या प्रश्नांची. मी तेव्हा बारा वर्षांचा होतो आणि एका लग्नाहून परतत होतो. त्या वाटेवर बसस्टँडच्या मागे एक पडकी खोली आहे. त्या खोलीकडे एसटी कधीच वळत नाही, कारण तिकडे रस्ताच नाही. बसस्टँडवरसुद्धा ती वेळेवर येत नाही, आणि तिथे तर रस्ता आहे. त्या रात्री मात्र खोलीत दिवा लागला होता, आणि आतून कुणीतरी कुणाशी तरी बोलत होतं.

मी दाराच्या फटीतून बघितलं. लकी जमिनीवर बसला होता. समोर डबा उघडा, आणि डब्यासमोर एक भटकं कुत्रं, काळं-पांढरं, कान अर्धा तुटलेला.

दिवसभर चौकात शंभर माणसांशी बोलणारा लकी आता एका कुत्र्याशी बोलत होता. आणि मला वाटलं, तो दिवसापेक्षा जास्त मोकळेपणानं बोलतोय.

"आलास का रे गिऱ्हाईका?" लकी म्हणाला. कुत्र्याला त्यानं नाव दिलं होतं, "गिऱ्हाईक."

त्यानं मूठभर खारमुरे कुत्र्यापुढे ठेवले. "खा. गरम आहे. नसतं तर पैसे परत केले असते, पण तू पैसे देत नाहीस."

कुत्र्यानं शेपूट हलवली.

"आज पाटील आले होते. चारशे बावीस दाणे. सगळे स्वतः खाल्ले, आणि तक्रार माझ्याकडे. तू असं करत नाहीस. तू खातोस आणि गप्प बसतोस. तू कधी तक्रार करत नाहीस, आणि तू रोज येतोस. गंमत आहे ना?"

कुत्रा खात होता.

"माझा बाप गेला तेव्हा मी तुझ्याएवढाच होतो," लकी हळू आवाजात म्हणाला. मी श्वास रोखला. "तीन दिवस काही खाल्लं नव्हतं. बसस्टँडवर बसलो होतो, कारण तिथे माणसं असतात आणि भूक कमी वाटते. तेवढ्यात एक म्हातारा आला. डबा खाली ठेवला आणि पुडा काढून माझ्या हातात दिला. 'गरम आहे, खा,' म्हणाला. चटका बसला रे. पण तीन दिवसांनी पोटात पहिलं गरम गेलं."

कुत्र्यानं डोकं वर करून त्याच्याकडे बघितलं.

"मी पुडा संपवला. पैसे नव्हते. म्हातारा हसला. म्हणाला, 'गरम नसले तर पैसे परत. गरम असले तर तुझं नशीब.' आणि निघून गेला. दुसऱ्या दिवशी आला नाही. तिसऱ्या दिवशीही नाही. डबा मात्र तिथेच ठेवून गेला होता. मी तो उचलला. तेव्हापासून हा डबा गरम आहे."

तो थोडा वेळ गप्प बसला.

"ते वाक्य त्याचं आहे रे. मी रोज ओरडतो. कदाचित त्याला ऐकू जात असेल, आणि तो येईल."

कुत्रा त्याच्या मांडीजवळ सरकला. लकीनं हळूच त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. चौकात दिवसभर वाद घालणारा लकी आता कुणीतरी वेगळाच वाटत होता.

"आणि तुला एक गुपित सांगतो. मी कुणाला हरवत नाही, आणि कुणाला जिंकूही देत नाही. हरलो तर गिऱ्हाईक समाधानानं जातं आणि पुन्हा येत नाही. जिंकलो तरी तसंच. म्हणून मी 'उद्या बघू' म्हणतो. म्हणजे उद्या कुणीतरी येतं."

त्यानं कुत्र्याच्या कानामागे खाजवलं.

"उद्या पण ये. गरम असो नसो, ये."

मी पावलं न वाजवता तिथून निघालो. त्या रात्री झोप लागली नाही.

दुसऱ्या दिवशी दुपारी मी चौकात गेलो. चार वाजले होते. लकी ओरडत होता. मी पुढे गेलो आणि पाच पैशांचे खारमुरे घेतले. मग मुद्दाम गंभीर चेहऱ्यानं म्हणालो, "लकी काका, हे थोडे गार वाटतात."

त्याचे डोळे उजळले. मला वाटलं, पावसाळ्यात पहिला थेंब पडल्यावर शेतकऱ्याचा चेहरा असा होतो. "गार, साहेब? कुठे?"

आम्ही अर्धा तास वाद घातला. वारा, जीभ, पुरावा, पाटी. रफिकच्या टपरीवर चहा गार झाला, बघण्याच्या नादात बिस्मिल्लाचं पान आज नीट जमलं नाही, विजय हॉटेलचा समोसाही गार झाला. पण त्याची तक्रार कुणी केली नाही. कारंज्यात तक्रार फक्त लकीकडे करायची असते. शेवटी लकी म्हणाला, "उद्या बघू साहेब."

"उद्या बघू," मी म्हणालो.

तो माझ्या आयुष्यातला सर्वात छान पराभव होता. मी रोज जायचो. लहान लहान तक्रारी घेऊन. मीठ कमी, कांदा जास्त, आजची मिरची तिखट नाही. लकीनं कधी कुठलीच तक्रार मान्य केली नाही, आणि मी कधी हरलो नाही. आमचे वाद पुढे चार वर्षं चालले. तो कधीच जिंकला नाही, आणि मीही नाही.

पुढे मी शिकायला कारंजा सोडलं. ते इतक्या वर्षांसाठी सोडतोय असं तेव्हा वाटलं नव्हतं. बारा-पंधरा वर्षांनी मी एकदा काही दिवसांसाठी कारंज्यात आलो. बसमधून उतरलो आणि पाय आपोआप गांधी चौकाकडे वळले. गावाचा रस्ता डोक्यापेक्षा पायांना जास्त पाठ असतो.

चौकात बरंच काही बदललं होतं, पण विजय हॉटेल तिथेच होतं, रफिकची टपरी तिथेच होती. आणि चार वाजले होते. मला आधी आवाज आला, आणि मग माणूस दिसला.

"खारमुरे! लकीचे खारमुरे! गरम नसले तर पैसे परत!"

लकी तिथेच होता. केस पांढरे झाले होते, पाठ थोडी वाकली होती, आणि डबा तोच, आता जास्त दबलेला. पण आवाज तसाच होता, जसा बारा वर्षांच्या पोराच्या कानाला कायमचा चिकटला होता. मी थोडा वेळ दूर उभा राहिलो. घसा कोरडा झाला होता.

मग मी पुढे गेलो. "लकी काका, एक रुपयाचे खारमुरे द्या."

त्यानं मान वर करून बघितलं. "या साहेब." तो मला ओळखत नव्हता. कसा ओळखेल? बारा वर्षांचा पोरगा आता मिशीवाला माणूस झाला होता.

रुपया झाकणाखाली गेला. पुडा हातात आला. तो गरमच होता. मी खाल्ले. मग मुद्दाम गंभीर चेहऱ्यानं म्हणालो, "लकी काका, आज खारमुरे थोडे गार वाटतात."

त्याच्या डोळ्यांत जे उजळलं, ते मी कधी विसरणार नाही. त्यानं पुढे झुकून विचारलं, "गार, साहेब? कुठे?"

आम्ही अर्धा तास वाद घातला. वारा, जीभ, पुरावा, पाटी. तेच जुने मुद्दे, तीच जुनी उत्तरं. मला प्रत्येक वाक्य पाठ होतं, तरी मी पहिल्यांदा ऐकल्यासारखा ऐकत होतो. मी त्याला ओळख सांगितली नाही. सांगितली असती तर वाद संपला असता, आणि ते मला नको होतं.

शेवटी लकी म्हणाला, "उद्या बघू साहेब."

उद्या माझी परतीची बस होती. मी म्हणालो, "हो काका, उद्या बघू."

मी निघालो, तेव्हा तो मागून हळूच म्हणाला, "साहेब, तुमचा आवाज ओळखीचा वाटतो. आणि तक्रार करण्याची पद्धतही."

मी हसलो, पण वळलो नाही. वळलो असतो तर माझे डोळे त्याला दिसले असते.

त्या भेटीनंतर मी आणखी दूर गेलो. आज कॅनडात राहतो. इथे खारमुरे मिळत नाहीत, आणि मिळाले तरी कुणी "गरम नसले तर पैसे परत" असं ओरडत नाही. इथे कुणाला "गार आहे" म्हटलं की तो आधी "सॉरी" म्हणतो, आणि मग पैसे परत देऊन मोकळा होतो. "उद्या बघू" म्हणणारा इथे कुणी भेटला नाही.

लकी आज चौकात आहे की नाही, मला माहीत नाही. मी कधी कुणाला विचारलं नाही. विचारलं आणि उत्तर वाईट आलं, तर चार वाजता कानात येणारा आवाज थांबेल, आणि तो मला थांबवायचा नाही.

"खारमुरे! लकीचे खारमुरे! गरम नसले तर पैसे परत!"

मी आजही मनात म्हणतो, "लकी काका, आज खारमुरे थोडे गार वाटले."

आणि मनातल्या मनात तो उत्तर देतो, "उद्या बघू साहेब."