समुद्राच्या अथांग विश्वात आढळणारा **स्टारफिश** (मराठीत *समुद्रतारा*) हा दिसायला जितका साधा आणि सुंदर वाटतो, तितकीच त्याची अंतर्गत रचना विलक्षण आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. विशेषतः त्याची **पचनसंस्था** ही प्राणिजगतातील एक अद्वितीय रचना मानली जाते. इतर प्राण्यांप्रमाणे तोंड, अन्ननलिका, जठर आणि आतडी असा सरळ पचनमार्ग स्टारफिशमध्ये आढळत नाही. उलट, त्याची पचनक्रिया काही अंशी शरीराच्या बाहेरच घडते, ही गोष्ट त्याला इतर सागरी जीवांपेक्षा वेगळे स्थान देते.
---
## १. स्टारफिशची शरीररचना आणि पचनसंस्थेचे स्थान
स्टारफिशचे शरीर सामान्यतः **पाच भुजांचे (arms)** असते, जरी काही प्रजातींमध्ये भुजांची संख्या अधिक असू शकते. शरीराचा मध्यभाग *central disc* म्हणून ओळखला जातो. पचनसंस्थेचे प्रमुख अवयव याच मध्यभागात आणि भुजांच्या आत पसरलेले असतात.
स्टारफिशच्या शरीराच्या **खालच्या बाजूस (oral surface)** तोंड असते, तर **वरच्या बाजूस (aboral surface)** गुदद्वार (anus) असते. ही रचना देखील त्याच्या वेगळ्या पचनप्रणालीची ओळख करून देते.
---
## २. तोंड आणि अन्नग्रहण प्रक्रिया
स्टारफिशचे तोंड लहान असते आणि ते शरीराच्या मध्यभागी खालच्या बाजूस स्थित असते. याला जबडे नसतात, दात नसतात, तरीही तो शिंपले, ऑयस्टर, मसल्स यांसारखे कठीण कवच असलेले जीव सहजपणे खातो.
हे कसे शक्य होते?
स्टारफिश आपल्या **ट्यूब फूट्स (tube feet)** च्या साहाय्याने शिंपल्याचे दोन कवच घट्ट पकडतो आणि दीर्घकाळ सातत्याने ओढ देतो. शिंपल्याच्या स्नायूंना थकवून तो त्याचे कवच किंचित उघडण्यास भाग पाडतो. एवढीशी जागा मिळाली की स्टारफिशची खरी जादू सुरू होते.
---
## ३. जठराची उलटसुलट हालचाल (Stomach Eversion)
स्टारफिशच्या पचनसंस्थेतील सर्वात आश्चर्यकारक भाग म्हणजे **जठर बाहेर काढण्याची क्षमता**.
स्टारफिशमध्ये दोन प्रकारचे जठर असतात:
1. **कार्डियाक जठर (Cardiac stomach)**
2. **पायलोरिक जठर (Pyloric stomach)**
### कार्डियाक जठर
कार्डियाक जठर हे मोठे, लवचिक आणि उलटवता येणारे असते. शिंपल्याचे कवच किंचित उघडले की स्टारफिश आपले कार्डियाक जठर तोंडातून थेट शिंपल्याच्या आत ढकलतो. म्हणजेच, पचनक्रिया **शिकारच्या शरीरातच** सुरू होते.
या जठरातून पाचक एन्झाइम्स स्रवले जातात, जे शिंपल्याच्या मऊ ऊती विरघळवतात. अशा प्रकारे अन्न बाहेरच अर्धवट पचवले जाते. ही प्रक्रिया *external digestion* म्हणून ओळखली जाते.
---
## ४. पायलोरिक जठर आणि अंतर्गत पचन
अन्न अंशतः पचल्यावर ते पुन्हा स्टारफिशच्या शरीरात ओढले जाते. हे अन्न **पायलोरिक जठरात** पोहोचते.
पायलोरिक जठर हे पूर्णपणे शरीराच्या आत असते आणि ते पुढील पचनासाठी जबाबदार असते. याच जठराशी जोडलेली एक महत्त्वाची रचना म्हणजे **पायलोरिक सिका (pyloric caeca)**.
---
## ५. पायलोरिक सिका : भुजांमधील पचन केंद्र
प्रत्येक भुजेत पायलोरिक सिका नावाच्या दोन पिशव्या असतात. या पिशव्या खालील कार्य करतात:
* पाचक एन्झाइम्स तयार करणे
* अन्नाचे अंतिम पचन करणे
* पोषक द्रव्यांचे शोषण
* अतिरिक्त अन्न साठवणे
म्हणजेच, स्टारफिशची पचनसंस्था केवळ मध्यभागापुरती मर्यादित नसून **संपूर्ण भुजांमध्ये पसरलेली** असते. ही रचना त्याला मोठ्या प्रमाणात अन्न पचवण्यास मदत करते.
---
## ६. पोषक द्रव्यांचे शोषण आणि वहन
पायलोरिक सिका आणि जठराच्या भित्तींमधून पचलेले अन्न थेट शरीरातील द्रवामध्ये शोषले जाते. स्टारफिशमध्ये स्वतंत्र रक्ताभिसरण प्रणाली फारशी विकसित नसल्यामुळे, पोषक द्रव्ये **कोएलॉमिक द्रव** आणि **वॉटर व्हॅस्क्युलर सिस्टम** यांच्या सहाय्याने शरीराच्या विविध भागांपर्यंत पोहोचतात.
---
## ७. अपचन आणि उत्सर्जन प्रक्रिया
पचन पूर्ण झाल्यानंतर उरलेले अपचित अन्न **लहान आतड्यासारख्या मार्गातून** पुढे सरकते आणि शेवटी शरीराच्या वरच्या बाजूस असलेल्या **गुदद्वारातून** बाहेर टाकले जाते. काही प्रजातींमध्ये गुदद्वार अत्यंत लहान किंवा जवळजवळ अनुपस्थित असते; अशा वेळी अपचित पदार्थ पुन्हा तोंडातूनच बाहेर टाकले जातात.
---
## ८. पचनसंस्थेचे पर्यावरणीय महत्त्व
स्टारफिशची ही अनोखी पचनसंस्था केवळ जैविक दृष्ट्या महत्त्वाची नाही, तर **पर्यावरणीय समतोल राखण्यातही मोठी भूमिका** बजावते. शिंपले आणि इतर बायव्हाल्व जीव मोठ्या प्रमाणात वाढल्यास सागरी परिसंस्थेचा समतोल बिघडू शकतो. स्टारफिश त्यांची संख्या नियंत्रित ठेवण्याचे कार्य करतो.
---
## निष्कर्ष
स्टारफिशची पचनसंस्था ही उत्क्रांतीने घडवलेली एक विलक्षण रचना आहे. जठर बाहेर काढून अन्न पचवणे, भुजांमध्ये पसरलेले पचन अवयव, आणि अंतर्गत–बाह्य पचनाचा संगम – या सर्व गोष्टी स्टारफिशला सागरी जीवसृष्टीत एक अद्वितीय स्थान देतात. ही पचनप्रणाली केवळ अन्न मिळवण्यासाठीच नव्हे, तर समुद्रातील जैविक समतोल राखण्यासाठीही अत्यंत महत्त्वाची आहे.
अशा प्रकारे, साधा दिसणारा हा समुद्रतारा प्रत्यक्षात जैवशास्त्रीय कौशल्याचा एक जिवंत नमुना आहे.
प्रतिक्रिया
16 Jan 2026 - 1:40 pm | कांदा लिंबू
@चंद्रसूर्यकुमार, काथ्याकुटाचे मर्म कळले व आवडले!
;-)
चर्चा रंगल्यावर सविस्तर लिहीन!
16 Jan 2026 - 2:32 pm | Bhakti
:):);)
16 Jan 2026 - 2:55 pm | युयुत्सु
रोचक लेख. आवडला!
16 Jan 2026 - 2:56 pm | टर्मीनेटर
अतिशय माहितीपूर्ण लेख! असे उत्तमोत्तम साहित्य वाचायला मिळते म्हणूनच माझी पावले परत परत मिपाकडे वळतात 👍 😀 😂
तुमच्या ह्या लेखावरून प्रेरणा घेऊन मी पण 'अमीबाचे पुनरुत्पादन' नामक एक शास्त्रीय लेख प्रसवला आहे. तो स्वतंत्र धागारूपात मिपावर प्रकाशित करण्याआधी व्यासंगी मिपाकरांकडून त्याचे परीक्षण करून घ्यावे ह्या उद्देशाने इथेच खाली पेस्टवत आहे. इथल्या थोरा-मोठ्यांनी त्यावर आपली मते नोंदवावीत अशी 'नम्रतेला कॉम्प्लेक्स आणेल इतकी' नम्रतापूर्वक विनंती 🙏 🙏 🙏
----xxx----
अमीबाचे पुनरुत्पादन
===================
(Reproduction in Amoeba – A Technical Account)
प्रस्तावना
----------
अमीबा (Amoeba proteus) हा एकपेशीय, यूकॅरियोटिक (Eukaryotic), प्रोटोजोआ वर्गातील सूक्ष्मजीव आहे. तो प्रामुख्याने गोड्या पाण्यात, ओलसर मातीमध्ये किंवा कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांमध्ये आढळतो. पेशीभित्तिका नसलेले, सतत आकार बदलणारे शरीर आणि स्यूडोपोडिया (Pseudopodia) यांच्या साहाय्याने हालचाल व अन्नग्रहण ही याची वैशिष्ट्ये आहेत. रचनात्मक साधेपणा असूनही अमीबामध्ये सर्व मूलभूत जीवनक्रिया घडतात. त्यातील पुनरुत्पादन ही प्रक्रिया मुख्यतः अलैंगिक स्वरूपाची असून ती द्विखंडन (Binary Fission) या प्रकारे घडते.
अमीबामधील पुनरुत्पादनाचा प्रकार
-------------------------------
अमीबा लैंगिक पुनरुत्पादन करत नाही. अनुकूल पर्यावरणीय परिस्थितीत (पुरेसे अन्न, योग्य तापमान, योग्य pH) तो अलैंगिक द्विखंडन प्रक्रियेद्वारे स्वतःची संख्या वाढवतो. या प्रक्रियेत एक मातृपेशी (Parent cell) दोन जनुकदृष्ट्या समान (Genetically identical) कन्यापेशींमध्ये विभागली जाते.
द्विखंडन प्रक्रिया : सखोल व तांत्रिक विश्लेषण
---------------------------------------------
द्विखंडन ही प्रक्रिया मुख्यतः दोन टप्प्यांत पूर्ण होते :
१. केंद्रक विभाजन (Karyokinesis)
या टप्प्यात अमीबाच्या पेशीतील केंद्रक (Nucleus) प्रथम विभाजनासाठी सज्ज होते.
केंद्रकातील DNA चे Replication होते.
त्यानंतर केंद्रक मायटोटिक (Mitotic) विभाजनासारख्या प्रक्रियेद्वारे दोन समसमान केंद्रकांमध्ये विभागले जाते.
जरी अमीबामध्ये ठराविक माइटोटिक अवस्था (Prophase, Metaphase इ.) स्पष्टपणे दिसत नसल्या, तरी प्रक्रिया कार्यात्मकदृष्ट्या माइटोसिससदृश असते.
२. पेशीद्रव्य विभाजन (Cytokinesis)
केंद्रक विभाजन पूर्ण झाल्यानंतर पेशीद्रव्य (Cytoplasm) विभाजनास सुरुवात होते.
पेशीच्या मध्यभागी आकुंचन (Constriction) निर्माण होते.
प्लाझ्मा मेंब्रेन (Plasma membrane) आतल्या बाजूने सरकत जाते.
हळूहळू ही आकुंचन रेषा पूर्ण विभाजन घडवून आणते.
३. कन्यापेशींची निर्मिती
अखेरीस दोन स्वतंत्र अमीबा तयार होतात :
दोन्ही कन्यापेशी आकाराने जवळजवळ समान असतात.
रचनात्मक, कार्यात्मक व जनुकीय दृष्ट्या त्या मातृ अमीबासारख्याच असतात.
प्रत्येक नवीन अमीबा स्वतंत्रपणे हालचाल, पोषण व पुढील पुनरुत्पादन करू शकतो.
पुनरुत्पादनावर परिणाम करणारे घटक
--------------------------------
अमीबामधील द्विखंडनाची गती खालील घटकांवर अवलंबून असते :
तापमान (Optimum temperature)
अन्नाची उपलब्धता
पाण्यातील ऑक्सिजनचे प्रमाण
पर्यावरणीय स्थिरता
अनुकूल परिस्थितीत अमीबा अतिशय वेगाने वाढू शकतो, जे लोकसंख्या स्फोटाचे (Population explosion) सूक्ष्म पातळीवरील उदाहरण मानले जाते.
प्रतिकूल परिस्थितीतील अवस्था : सिस्ट निर्मिती (Encystment)
----------------------------------------------------------
प्रतिकूल परिस्थितीत अमीबा पुनरुत्पादन न करता सिस्ट (Cyst) तयार करतो.
सिस्ट ही जाड आवरणाने वेढलेली निष्क्रिय अवस्था असते.
ही प्रक्रिया संरक्षणासाठी असते, पुनरुत्पादनासाठी नव्हे.
परिस्थिती अनुकूल झाल्यावर Excystment होऊन अमीबा पुन्हा सक्रिय होतो.
आकृती : अमीबामधील द्विखंडन (Binary Fission in Amoeba)
निष्कर्ष
--------
अमीबामधील द्विखंडन ही एक अत्यंत कार्यक्षम, जलद आणि ऊर्जाक्षम पुनरुत्पादन पद्धत आहे. ही प्रक्रिया एकपेशीय जीवांमध्ये पेशी विभाजन, जनुकांची सातत्यता आणि उत्क्रांतीची मूलभूत संकल्पना समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरते. त्यामुळे अमीबाचे पुनरुत्पादन हे पेशीजीवशास्त्रातील (Cell Biology) एक मूलभूत अध्ययनविषय मानले जाते.
#just_4_laughs
16 Jan 2026 - 3:00 pm | युयुत्सु
प्रतिकूल परिस्थितीत अमीबा पुनरुत्पादन न करता सिस्ट (Cyst) तयार करतो.
ही माहिती रोचक होती. अमीबाच्या संसर्गात सिस्ट तयार झाले असतील तर प्रतिजैविके उपयोगी पडत नाहीत असे एका डॉ०नी सांगितले होते. ते का हे कळले.
16 Jan 2026 - 3:37 pm | Bhakti
कन्यापेशी ....हा हा :)
कोण आहे तो भाषान्तर करणारा??
16 Jan 2026 - 6:12 pm | टर्मीनेटर
@युयुत्सु
ऑन अ सिरिअस नोट... अमिबाचा संसर्ग कायमस्वरूपी राहतो/राहू शकतो असे मी पण ऐकले आहे, खरे खोटे देव जाणे!
@भक्ती
डायरेक्ट मराठीत लिहिणारा ChatGPT 😀
16 Jan 2026 - 6:19 pm | युयुत्सु
ऑन अ सिरिअस नोट...
ए०आय० चिरायु होवो!
16 Jan 2026 - 6:21 pm | गवि
AI पेक्षाही त्यात प्रॉम्प्ट लिहिणारे अधिक चिरायु होवोत. प्रॉम्प्ट लिहिणे हीच आता एक मोठी कला आणि शास्त्र होते आहे. ते न जमल्यास मुरांबा अटळ..
17 Jan 2026 - 8:48 am | चंद्रसूर्यकुमार
अरे वा. लेख आवडला.
आता थोरा-मोठ्यांची गरजच नाही. चॅटजीपीटीमधून लेख लिहून घेतला असेल तर जेमिनी, ग्रोक, परप्लेक्सिटी वगैरे इतर ए.आय हेच थोर आणि तीच मोठी माणसे.
17 Jan 2026 - 9:04 am | चंद्रसूर्यकुमार
अशा इमेजमध्ये देवनागरीतून लिहिलेले बर्याचदा गंडते. उदाहरणार्थ वरील इमेजमध्ये dividing nuclei ला विथाजित केद्रके असे लिहिले आहे. इमेजमध्ये देवनागरीतून काही लिहायचे असेल तर कॅनव्हा वापरून बघा.
17 Jan 2026 - 3:39 pm | टर्मीनेटर
होय, खरं आहे... अचूकता आणि दर्जाचा विचार करता थेट ChatGPT ने तयार केलेल्या इमेजमध्ये देवनागरीतून लिहिलेले बर्याचदा गंडते त्यामुळे व्यावसायिक उपयोगासाठी अशा इमेजेस कुचकामी ठरतात. त्यामुळे एखाद्या लेखासाठी, सादरीकरणासाठी किंवा अन्य कुठल्या कारणासाठी इमेज/इमेजेस तयार करताना जिथे दर्जा महत्वाचा ठरतो अशावेळी मी बिंग इमेज क्रिएटरचा वापर करुन 'कुठल्याही भाषा/लिपीतील मजकूर विरहित' इमेज तयार करतो. अशाप्रकारे तयार केलेल्या इमेजवर देवनागरीतला मजकूर लिहिण्याची वेळ क्वचितच येते पण जेव्हा येते तेव्हा ब्राऊझरच्या विंडोमध्ये 'कॅनव्हा'वर ते काम करणे काहीसे किचकट वाटत असल्याने फोटोशॉपमध्ये ते काम करणे मला बरेच सोयीस्कर वाटते.
वरील लेख आणि त्यातली इमेज केवळ,
"मला अमीबाचे पुनरुत्पादन (How does Amoeba reproduces) ह्या विषयावर मराठी भाषेत महाविद्यालयीन पातळीवरचा एक लेख लिहून हवा आहे. ह्या लेखात शास्त्रीय/तांत्रिक माहिती आणि एक चित्र असावे."
ह्या प्रॉम्प्टवर ChatGPT ने लिहून दिला आणि मी त्यात कुठलीही दुरुस्ती न करत फक्त तो markdown स्वरूपात न देता plain text स्वरूपात इथे पेस्ट केला. त्यातली इमेज तेवढी मला गुगल फोटोजमध्ये अपलोड करून इथे द्यावी लागली. ह्या सगळ्या उपदव्यापाला फारतर ७-८ मिनिटे लागली असतील. (हा उद्योग का केला आहे हे तुम्हाला वेगळे सांगण्याची आवश्यकताच नाही 😀)
16 Jan 2026 - 5:05 pm | गवि
हा हा हा. कळलं..
बादवे.. मला आधी वाटले की स्टार फिश करी पाककृती आहे की काय. पण स्टार फिश तर विषारी असतो ना? असा विचार करता करताच पचनसंस्था हे शीर्षक वाचले. मग लेखक पाहतो तो चंसुकु.
मी आता टाकतो: मंगळावरील मुरुमातील मुंग्यांचा मुरांबा.
16 Jan 2026 - 6:00 pm | गवि
टाकला.
17 Jan 2026 - 8:49 am | चंद्रसूर्यकुमार
अरे वा. मस्त कल्पना आहे.
16 Jan 2026 - 5:54 pm | कंजूस
दोन्ही माहितीपर टिपणे आवडली.
"अमीबामधील द्विखंडन" सचित्र दाखवा हा प्रश्न आला विज्ञानात की पाच गुण खिशात असा सरळ हिशोब होता. कारण गचाळ चित्रकला असली तरी हे दाखवणे सोपे असायचे.
बाकी असल्या टिपणांसाठी आणि दुरुस्तीसाठी दोन मॉडरेटर नेमावेत असा ठराव मांडतो.. Bhakti आणि गवि.
16 Jan 2026 - 6:01 pm | गवि
ओह नो.. प्रचंड कार्यबाहुल्यामुळे ही जबाबदारी घेणे मला शक्य नाही हो. खूपच मोठा कार्य बाहुला आहे. त्याची फार उस्तवार करावी लागते.
16 Jan 2026 - 6:20 pm | Bhakti
काका चेपुपण आता मला डॉलरमध्ये कंटेटचे पैसे देतोय ;)
इथे किती डॉलरची योजना आहे ;):)
16 Jan 2026 - 6:39 pm | टर्मीनेटर
अगदी अगदी... विज्ञान विषयाचे 'गुण' वाढवण्यात जगातल्या असंख्य लोकांना ह्या 'गुणी' एकपेशीय सूक्ष्मजीवाने मदत केली असेल 😀
17 Jan 2026 - 8:56 am | चंद्रसूर्यकुमार
का इतरांनी काय पाप केले आहे? ए.आय वापरून कोणीही कोणत्याही विषयावर लेख लिहू शकतो आणि कोणत्याही विषयावरील लेख मॉडरेट करू शकतो. मी स्वतः तसे करू शकतो. मी कोणत्या विषयांवर लेख लिहू शकतो आणि मॉडरेट करू शकतो अशा ४० विषयांची यादी दे (२० विज्ञानावरील आणि २० इतर) हा प्रश्न ए.आय लाच विचारला तर त्याने मला पुढील यादी दिली:
१. ऑक्टोपसच्या मेंदूचे भुजांमध्ये झालेले विकेंद्रीकरण : विचारशक्तीची वेगळी रचना
२. झाडे एकमेकांशी कशी ‘बोलतात’? : मायकोरायझल नेटवर्कचे गुपित
३. डीप सी जीवांमधील बायोल्युमिनेसन्स : अंधारात निर्माण होणारा प्रकाश
४. मानवी आवाज ऐकून प्रतिक्रिया देणारे वनस्पती प्रयोग : मिथक की विज्ञान?
५. वेळ उलटी वाहू शकते का? : एंट्रॉपीच्या संकल्पनेचा साधा अर्थ
६. डॉल्फिन्सची नावे असतात का? : प्राणी संप्रेषणातील आश्चर्यकारक संशोधन
७. झोपेत मेंदू स्वतःची स्वच्छता कशी करतो? : ग्लायम्फॅटिक सिस्टिम
८. ब्लॅक होलजवळ वेळ संथ का होतो? : सापेक्षतावादाची परिणामकारकता
९. कृत्रिम बुद्धिमत्तेला स्वप्न पडू शकतात का? : न्यूरल नेटवर्क्सचे अंतर्जगत
१०. मानवी स्मृती खोटी का ठरते? : मेंदू आठवणी कशा ‘घडवतो’
११. हायड्रोजन हे भविष्याचे इंधन का मानले जाते? : ऊर्जा संक्रमणाचा अभ्यास
१२. समुद्रतळाखालील ज्वालामुखी आणि जीवनाची सुरुवात
१३. प्राण्यांमध्ये नैतिकता असते का? : सहानुभूतीचे जैविक मूळ
१४. आपण निर्णय घेतो तेव्हा मुक्त इच्छा खरोखर असते का? : न्यूरोसायन्सचा दृष्टिकोन
१५. मानवी चेहऱ्याची ओळख संगणक आपल्यापेक्षा चांगली कशी करतो?
१६. डीएनए ही केवळ जैविक माहिती आहे की एक कोड? : माहिती सिद्धांताचा दृष्टिकोन
१७. मंगळावर माणूस राहू शकतो का? : जैविक व मानसिक अडचणी
१८. ध्वनीशिवाय संवाद शक्य आहे का? : मेंदू-ते-मेंदू संप्रेषण प्रयोग
१९. पृथ्वीचे चुंबकीय ध्रुव उलटे झाले तर काय होईल?
२०. चेतना (Consciousness) म्हणजे नेमके काय? : विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान यांचा संघर्ष
२१. एखादी संकल्पना शब्दात न मावल्यावर भाषा काय करते?
२२. शहरांमध्ये वाढत चाललेला ‘एकटेपणा’ हा सामाजिक आजार आहे का?
२३. लोक वस्तूंना नावं का देतात? : मानवी भावनिक गुंतवणुकीचे मानसशास्त्र
२४. एखादी आठवण सुखद का वाटते, जरी त्या काळात आपण दुःखी होतो?
२५. लोक रांगेत उभे राहायला का टाळतात? : शिस्त आणि स्वार्थ यांचा संघर्ष
२६. एखाद्या जागेला ‘पवित्र’ ठरवते तरी काय?
२७. मौन कधी शक्तिशाली ठरते आणि कधी अपमानास्पद?
२८. लोक जुन्या वस्तू जपून का ठेवतात? : आठवणी, ओळख आणि काळ
२९. नकाशावरच्या रेषा प्रत्यक्षात लोकांचे आयुष्य कसे बदलतात?
३०.आपण अनोळखी लोकांबद्दल पटकन मत का बनवतो?
३१. हसण्याचा आवाज ऐकून हसू येते, पण रडण्याचा आवाज का टाळतो?
३२. एखादा वास आपल्याला थेट बालपणात का नेऊन सोडतो?
३३. लोकांना ‘नॉस्टॅल्जिया’ का आवडतो, जरी तो वर्तमानापासून दूर नेत असला तरी?
३४. एखाद्या गोष्टीला ‘परंपरा’ कधी म्हणायला सुरुवात होते?
३५. लोक स्वतःला ‘व्यस्त’ असल्याचे का दाखवतात?
३६. शब्द बदलले की वास्तव बदलते का? : भाषेचा मानसिक प्रभाव
३७. लोक सार्वजनिक ठिकाणी स्वतःशीच का बोलतात?
३८. एखादी गोष्ट ‘लाजिरवाणी’ ठरवते तरी कोण? व्यक्ती की समाज?
३९. लोकांना काही नियम निरर्थक वाटले तरी ते का पाळतात?
४०. आपण भविष्याची भीती का बाळगतो, पण भूतकाळाचे उदात्तीकरण का करतो?
याव्यतिरिक्त संथाळ भाषेचे व्याकरण, नैरोबीचे महापौर, लोक दात कोरायला कोणत्या आयुधांचा वापर करतात वगैरे इतर अनेक विषयांवरही मला लेखांची जिलबी पाडता येईल.
17 Jan 2026 - 10:57 am | युयुत्सु
ही यादी मला अ तिशय रोचक वाटली! अनेक कल्पना खरोखरच तपासण्यासारख्या आहेत. पण कल्पकता, सर्जनशीलता म्ह० काय हे ज्यांना पुस्तक बघून पण सांगता येणार नाही, त्यांना अशा उद्योगाने अजीर्ण होणे शक्य आहे.
17 Jan 2026 - 6:36 pm | युयुत्सु
१. मधमाश्या “नाचून” दिशा कशी सांगतात? : वॅगल डान्समधील माहितीसंकेत
२. काही पक्षी पृथ्वीचा चुंबकत्व “पाहू” शकतात का? : मॅग्नेटोरेसेप्शन
३. कोरल रीफ्सला “शहरं” का म्हणतात? : जैवविविधतेचा सूक्ष्म जग
४. काही प्राणी स्वतःचे अवयव परत वाढवतात कसे? : रिजनरेशनचे रहस्य
५. माणसाच्या आतल्या जिवाणूंनी मूड बदलतो का? : गट-ब्रेन अॅक्सिस
६. ऑक्सिजन नसतानाही जीवन टिकू शकते का? : अॅनएरोबिक जीवांचे विज्ञान
७. झाडांना वेदना “होतात” का? : वनस्पती संवेदनशीलतेवरील वाद
८. पेंग्विन्स इतक्या थंडीत उबदार कसे राहतात? : सामूहिक उष्णता-रणनीती
९. काही मासे वीज निर्माण करतात कशी? : इलेक्ट्रोजेनिक जीवशास्त्र
१०. प्राणी “खेळ” का करतात? : शिकणे, आनंद आणि सामाजिक बंध
११. प्रकाशाला वजन नसूनही गुरुत्वाकर्षणाचा प्रभाव का होतो? : अवकाश-काल वाकणे
१२. वेळ सर्वांसाठी सारखी का नसते? : सापेक्षतेची रोजची उदाहरणं
१३. आपण “रिकामं अवकाश” म्हणतो ते खरंच रिकामं असतं का? : क्वांटम व्हॅक्यूम
१४. पदार्थाला शून्य तापमानाजवळ काय होतं? : सुपरकंडक्टिव्हिटीचा संकेत
१५. पृथ्वीच्या आतलं कोर आपण पाहू शकत नाही, तरी माहित कसं? : भूकंपीय लाटा
१६. सौरवादळं आपल्या इंटरनेटवर परिणाम करू शकतात का? : स्पेस वेदरचा धोका
१७. अणुऊर्जेला “भविष्यातलं उत्तर” म्हणतात का? : जोखीम आणि क्षमता
१८. गुरुत्वाकर्षण तरंग म्हणजे नेमकं काय? : अवकाशातील कंपनांचा पुरावा
१९. कृष्णविवराच्या आत काय असतं? : निरीक्षणाची मर्यादा आणि कल्पना
२०. मंगळावर पाणी सापडलं तरी जीवन निश्चित का नाही? : राहण्यायोग्यता निकष
२१. आपण आठवणी “साठवतो” की “पुन्हा लिहितो”? : मेमरी रीकॉन्सॉलिडेशन
२२. मेंदू निर्णय आधीच घेतो का? : अवचेतन प्रक्रियेची भूमिका
२३. आपण चुकीच्या गोष्टी आठवतो तरी खात्री का वाटते? : कॉन्फिडन्स-इल्युजन
२४. भीती कधी संरक्षण करते आणि कधी अडथळा बनते? : अॅमिग्डालाचा खेळ
२५. काही लोकांना चेहऱ्यांची ओळख कठीण का जाते? : प्रोसोपॅग्नोसिया
२६. मेंदू “रिकामं” बसू देत नाही का? : डिफॉल्ट मोड नेटवर्क
२७. आपल्याला सवयी मोडणं इतकं कठीण का वाटतं? : डोपामिन आणि रिवॉर्ड लूप
२८. आपण एकाच वेळी अनेक गोष्टी करू शकतो का? : लक्ष (Attention) ची मर्यादा
२९. संगीत ऐकून अंगावर काटा का येतो? : फ्रिसन आणि भावनिक प्रक्रिया
३०. लोक “जोखीम” समजूनही चुकीचे निर्णय का घेतात? : संज्ञानात्मक भ्रम
३१. गर्दीत असूनही एकटेपणा का जाणवतो? : सामाजिक जोडणीचा विरोधाभास
३२. अफवा सत्यापेक्षा जलद का पसरतात? : लक्षवेधकतेचा नियम
३३. लोक “गट” निवडून लगेच बाजू का घेतात? : ओळख-राजकारण मानसशास्त्र
३४. एखादी गोष्ट “नॉर्मल” कधी होते? : समाजमान्यतेची निर्मिती
३५. आपल्याला नियम तोडणाऱ्यांचा राग का येतो? : न्यायबुद्धी आणि नियंत्रण
३६. काही शब्द ऐकूनच भावना का बदलते? : भाषेचा भावनिक ट्रिगर
३७. ऑनलाईन वाद प्रत्यक्षापेक्षा कटू का होतात? : अज्ञातपणा आणि डिसइनहिबिशन
३८. आपण “प्रतिष्ठा” जपण्यासाठी काय काय करतो? : सामाजिक प्रतिमा-व्यवस्थापन
३९. लोकांना “गुपित” सांगावंसं का वाटतं? : विश्वास आणि बंध निर्माण
४०. सत्य आणि अर्थ यात फरक असतो का? : तत्त्वज्ञानातील अर्थनिर्मिती
17 Jan 2026 - 7:58 pm | कंजूस
>>>का इतरांनी काय पाप केले आहे?>>>
चिडू नका हो कुणी. प्रस्ताव मांडला की मॉडरेटर हवेत. आणि मग दोन नावे place holder म्हणून टाकली. त्यांनी हात झटकले. तर कुणाला संभाव्य मॉडरेटर व्हायचे आहे. ( पूर्वी एक संभाव्य संपादक होणार होते. बहुतेक जेपी नावाचा आइडी होता.) ते झालेच नाहीत मग त्यांनी नाद सोडला.
पण असे लेख - लेखांची यादी आता आलीच आहे. तर मॉडरेटर हवाच कारण हे एआइवाले उत्तरं देतात पण शेवटी "ही माहिती चुकीची असू शकते, इतर ठिकाणी तपासावी" . सांगतात. काय ते प्रसिद्ध वाक्य --- विसरलो.
16 Jan 2026 - 5:54 pm | कंजूस
मिपा रंजक होत आहे.
16 Jan 2026 - 6:53 pm | अमरेंद्र बाहुबली
आरा रा…. अरे काय लावलय हे? तिकड मुंबई हातातनं गेली, नी इथे तुम्ही स्टारफिश आमिबा खेळाताय?
रोम जळत होते तेव्हा नेरो फिडेल वाजवत होता, मुंबई हातातन गेली तेव्हा चंसुकू स्टारफिश खेळत होते अशी इतिहास नोंद घेईल. :)
16 Jan 2026 - 7:04 pm | युयुत्सु
Ha ha ha
17 Jan 2026 - 12:58 am | रामचंद्र
अबा... स्टार फिश हे कशाचे रूपक आहे ते तुमच्या लक्षात आलेले दिसत नाही! कवितेबाहेरची सूचकता तुम्ही कधी पाहणार?
17 Jan 2026 - 9:01 am | चंद्रसूर्यकुमार
तुमचा हा प्रतिसादच दर्शवितो की या लेखातील मुद्द्यांमुळे तुमच्या शेपटावर पाय पडला आहे. अशी संकुचित विचारसरणी ठेऊन तुम्हाला मिपागुरू कधीच होता येणार नाही. तुम्हाला मिपागुरू व्हायचे आहे की नाही हा प्रश्नच नाही. तुम्हाला मिपागुरू व्हायचे आहे असे वाटते असे मला वाटते- मग तुमच्यावर मिपागुरू व्हायची सक्ती आहे. काय समजलात?
बादवे- मुंबई मनपा हातातून जायला पूर्वी हातात होतीच कुठे? आणि २२७ पैकी ११७ जागा म्हणजे मनपा हातातून गेल्याचे लक्षण नसावे.
17 Jan 2026 - 8:01 pm | कंजूस
स्टारफिश हा स्टारफिशलाही खातो. ( Cannibalism का काय ते म्हणतात.) Botani/ zoology शिकलेल्या नया विषय आहे. पण राजकारणातही चालतो. यावर बरेच ग्यानी लोक मिपावर आहेत.
17 Jan 2026 - 1:37 am | चामुंडराय
माहितीपूर्ण लेख.
@चंद्रसूर्यकुमार - समुद्रताऱ्याच्या अशा वैशिट्यपूर्ण पचनसंस्थेबद्दल माहीत नव्हते.
आणि लेखावरील @टर्मिनेटर ह्यांची प्रतिक्रिया म्हणजे जणू अमिबा ऑन स्टारफिश (आयसिंग ऑन द केक स्टाईलने वाचावे).
हे जग अतिशय वैचित्र्यपूर्ण आहे हे खरे!
कोणाला एव्हढा वेळ आणि डोकं होतं हा सगळा पसारा मांडायला, कोण जाणे?
17 Jan 2026 - 8:46 am | चंद्रसूर्यकुमार
धन्यवाद.
मलाही माहीत नव्हते- खरं तर अजूनही माहीत नाही आणि माहीत करून घ्यायची इच्छाही नाही.
त्या 'कोण' चे नाव आहे चॅटजीपीटी. या तथाकथित लेखाचा उद्देश तुमच्या कदाचित लक्षात आला नसावा. अन्य एका लेखात एका सदस्याने ए.आय वापरून लिहिलेला लेख जसाच्या तसा स्वतःचे कोणतेही भाष्य, कोणतेही विश्लेषण न करता चिकटवला. त्यावर मी आक्षेप घेतला की असे लेख मिपावर चालत असतील तर एखाद्या विषयाचा गंधही नसला तरी त्यावर त्या विषयातील अगदी सखोल माहिती त्याच्याकडे आहे असे चित्र उभे करणारा लेख ए.आय वापरून कोणीही लिहू शकेल. त्याचे एक प्रात्यक्षिक म्हणून हा तथाकथित लेख लिहिला आहे. मला या विषयातील कणभरही काही माहीत नाही आणि ते माहीत करून घ्यावे अशी अजिबात इच्छाही नाही. चॅटजीपीटीने जे काही मला लिहून दिले ते जसेच्या तसे इथे चिकटवले आहे. ते वाचायचीही तसदी घेतलेली नाही कारण तो माझ्या आवडीचा विषय नाही :)
17 Jan 2026 - 11:39 am | युयुत्सु
श्री० चंद्रसूर्यकुमार
माझी कन्या बंगलोरच्या "सृष्टी"मध्ये शिकत असताना तिने एकदा नोटीस बोर्डवर पोस्टर बघितले - मासिक पाळीमध्ये वापरलेली सॅनिटरी पॅडस एका कलात्मक रचनेसाठी (इन्स्टॉलेशन्साठी) हवी आहेत.
माझ्या कन्येला त्यात वावगे काही वाटले नाही कारण तिला अगोदरच युरोपात काय-काय प्रयोग चालू आहेत याची कल्पना होते. पण तिच्या बरोबरच्या अनेक जणांची प्रतिक्रिया "ई...यु", "श्शी घाण" अशी टोकाची होती.
तुम्ही प्रतिक्रिया देण्यापूर्वी अॅम्ब्युलन्सला फोन करून ठेवा
17 Jan 2026 - 12:56 pm | सुबोध खरे
त्या 'कोण' चे नाव आहे चॅटजीपीटी
अगदी अगदी
कुणीही उपटसुम्भाने उठावे, दोन बुकं वाचावी स्वयंघोषित सर्वज्ञ व्हावं आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरून लेख पाडावा आणि इतरांना क:पदार्थ समजावं.
हि स्थिती फार जास्त झाली आहे मिपावर.
17 Jan 2026 - 8:08 pm | कंजूस
विनोद कल्लाच ( कळलाच) न्हाई हे खेदाने म्हणावे लागते...असं एका जानव्याच्या लेखात प्रतिसाद आलेला होता हल्लीच. तरीही मी असं म्हणेन की वाचकांना प्रतिसाद देण्यापासून वंचित करू नका. जेव्हा शाळेचे माजी आणि वयस्कर विद्यार्थी रीयुनिअनला भेटतात तेव्हा सर्वांना हवी असते करमणूक. फुटपट्टी तिथे आणून चालत नाही. एकापेक्षा एक सवाई लोक आलेले असतात. निखळ करमणूक बरं का.