स्टारफिशची पचनसंस्था

@चंद्रसूर्यकुमार, काथ्याकुटाचे मर्म कळले व आवडले!
;-)

चर्चा रंगल्यावर सविस्तर लिहीन!

:):);)

रोचक लेख. आवडला!

अतिशय माहितीपूर्ण लेख! असे उत्तमोत्तम साहित्य वाचायला मिळते म्हणूनच माझी पावले परत परत मिपाकडे वळतात 👍 😀 😂

तुमच्या ह्या लेखावरून प्रेरणा घेऊन मी पण 'अमीबाचे पुनरुत्पादन' नामक एक शास्त्रीय लेख प्रसवला आहे. तो स्वतंत्र धागारूपात मिपावर प्रकाशित करण्याआधी व्यासंगी मिपाकरांकडून त्याचे परीक्षण करून घ्यावे ह्या उद्देशाने इथेच खाली पेस्टवत आहे. इथल्या थोरा-मोठ्यांनी त्यावर आपली मते नोंदवावीत अशी 'नम्रतेला कॉम्प्लेक्स आणेल इतकी' नम्रतापूर्वक विनंती 🙏 🙏 🙏
----xxx----

अमीबाचे पुनरुत्पादन
===================

(Reproduction in Amoeba – A Technical Account)

प्रस्तावना
----------

अमीबा (Amoeba proteus) हा एकपेशीय, यूकॅरियोटिक (Eukaryotic), प्रोटोजोआ वर्गातील सूक्ष्मजीव आहे. तो प्रामुख्याने गोड्या पाण्यात, ओलसर मातीमध्ये किंवा कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांमध्ये आढळतो. पेशीभित्तिका नसलेले, सतत आकार बदलणारे शरीर आणि स्यूडोपोडिया (Pseudopodia) यांच्या साहाय्याने हालचाल व अन्नग्रहण ही याची वैशिष्ट्ये आहेत. रचनात्मक साधेपणा असूनही अमीबामध्ये सर्व मूलभूत जीवनक्रिया घडतात. त्यातील पुनरुत्पादन ही प्रक्रिया मुख्यतः अलैंगिक स्वरूपाची असून ती द्विखंडन (Binary Fission) या प्रकारे घडते.

अमीबामधील पुनरुत्पादनाचा प्रकार
-------------------------------

अमीबा लैंगिक पुनरुत्पादन करत नाही. अनुकूल पर्यावरणीय परिस्थितीत (पुरेसे अन्न, योग्य तापमान, योग्य pH) तो अलैंगिक द्विखंडन प्रक्रियेद्वारे स्वतःची संख्या वाढवतो. या प्रक्रियेत एक मातृपेशी (Parent cell) दोन जनुकदृष्ट्या समान (Genetically identical) कन्यापेशींमध्ये विभागली जाते.

द्विखंडन प्रक्रिया : सखोल व तांत्रिक विश्लेषण
---------------------------------------------

द्विखंडन ही प्रक्रिया मुख्यतः दोन टप्प्यांत पूर्ण होते :

१. केंद्रक विभाजन (Karyokinesis)

या टप्प्यात अमीबाच्या पेशीतील केंद्रक (Nucleus) प्रथम विभाजनासाठी सज्ज होते.

केंद्रकातील DNA चे Replication होते.
त्यानंतर केंद्रक मायटोटिक (Mitotic) विभाजनासारख्या प्रक्रियेद्वारे दोन समसमान केंद्रकांमध्ये विभागले जाते.
जरी अमीबामध्ये ठराविक माइटोटिक अवस्था (Prophase, Metaphase इ.) स्पष्टपणे दिसत नसल्या, तरी प्रक्रिया कार्यात्मकदृष्ट्या माइटोसिससदृश असते.

२. पेशीद्रव्य विभाजन (Cytokinesis)

केंद्रक विभाजन पूर्ण झाल्यानंतर पेशीद्रव्य (Cytoplasm) विभाजनास सुरुवात होते.

पेशीच्या मध्यभागी आकुंचन (Constriction) निर्माण होते.
प्लाझ्मा मेंब्रेन (Plasma membrane) आतल्या बाजूने सरकत जाते.
हळूहळू ही आकुंचन रेषा पूर्ण विभाजन घडवून आणते.

३. कन्यापेशींची निर्मिती

अखेरीस दोन स्वतंत्र अमीबा तयार होतात :

दोन्ही कन्यापेशी आकाराने जवळजवळ समान असतात.
रचनात्मक, कार्यात्मक व जनुकीय दृष्ट्या त्या मातृ अमीबासारख्याच असतात.
प्रत्येक नवीन अमीबा स्वतंत्रपणे हालचाल, पोषण व पुढील पुनरुत्पादन करू शकतो.

पुनरुत्पादनावर परिणाम करणारे घटक
--------------------------------

अमीबामधील द्विखंडनाची गती खालील घटकांवर अवलंबून असते :

तापमान (Optimum temperature)
अन्नाची उपलब्धता
पाण्यातील ऑक्सिजनचे प्रमाण
पर्यावरणीय स्थिरता

अनुकूल परिस्थितीत अमीबा अतिशय वेगाने वाढू शकतो, जे लोकसंख्या स्फोटाचे (Population explosion) सूक्ष्म पातळीवरील उदाहरण मानले जाते.

प्रतिकूल परिस्थितीतील अवस्था : सिस्ट निर्मिती (Encystment)
----------------------------------------------------------

प्रतिकूल परिस्थितीत अमीबा पुनरुत्पादन न करता सिस्ट (Cyst) तयार करतो.

सिस्ट ही जाड आवरणाने वेढलेली निष्क्रिय अवस्था असते.
ही प्रक्रिया संरक्षणासाठी असते, पुनरुत्पादनासाठी नव्हे.
परिस्थिती अनुकूल झाल्यावर Excystment होऊन अमीबा पुन्हा सक्रिय होतो.

आकृती : अमीबामधील द्विखंडन (Binary Fission in Amoeba)

निष्कर्ष
--------

अमीबामधील द्विखंडन ही एक अत्यंत कार्यक्षम, जलद आणि ऊर्जाक्षम पुनरुत्पादन पद्धत आहे. ही प्रक्रिया एकपेशीय जीवांमध्ये पेशी विभाजन, जनुकांची सातत्यता आणि उत्क्रांतीची मूलभूत संकल्पना समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरते. त्यामुळे अमीबाचे पुनरुत्पादन हे पेशीजीवशास्त्रातील (Cell Biology) एक मूलभूत अध्ययनविषय मानले जाते.

#just_4_laughs

हा हा हा. कळलं..

बादवे.. मला आधी वाटले की स्टार फिश करी पाककृती आहे की काय. पण स्टार फिश तर विषारी असतो ना? असा विचार करता करताच पचनसंस्था हे शीर्षक वाचले. मग लेखक पाहतो तो चंसुकु.

मी आता टाकतो: मंगळावरील मुरुमातील मुंग्यांचा मुरांबा.

दोन्ही माहितीपर टिपणे आवडली.

"अमीबामधील द्विखंडन" सचित्र दाखवा हा प्रश्न आला विज्ञानात की पाच गुण खिशात असा सरळ हिशोब होता. कारण गचाळ चित्रकला असली तरी हे दाखवणे सोपे असायचे.

बाकी असल्या टिपणांसाठी आणि दुरुस्तीसाठी दोन मॉडरेटर नेमावेत असा ठराव मांडतो.. Bhakti आणि गवि.

मिपा रंजक होत आहे.

आरा रा…. अरे काय लावलय हे? तिकड मुंबई हातातनं गेली, नी इथे तुम्ही स्टारफिश आमिबा खेळाताय?
रोम जळत होते तेव्हा नेरो फिडेल वाजवत होता, मुंबई हातातन गेली तेव्हा चंसुकू स्टारफिश खेळत होते अशी इतिहास नोंद घेईल. :)

माहितीपूर्ण लेख.

@चंद्रसूर्यकुमार - समुद्रताऱ्याच्या अशा वैशिट्यपूर्ण पचनसंस्थेबद्दल माहीत नव्हते.
आणि लेखावरील @टर्मिनेटर ह्यांची प्रतिक्रिया म्हणजे जणू अमिबा ऑन स्टारफिश (आयसिंग ऑन द केक स्टाईलने वाचावे).

हे जग अतिशय वैचित्र्यपूर्ण आहे हे खरे!
कोणाला एव्हढा वेळ आणि डोकं होतं हा सगळा पसारा मांडायला, कोण जाणे?

श्री० चंद्रसूर्यकुमार

माझी कन्या बंगलोरच्या "सृष्टी"मध्ये शिकत असताना तिने एकदा नोटीस बोर्डवर पोस्टर बघितले - मासिक पाळीमध्ये वापरलेली सॅनिटरी पॅडस एका कलात्मक रचनेसाठी (इन्स्टॉलेशन्साठी) हवी आहेत.

माझ्या कन्येला त्यात वावगे काही वाटले नाही कारण तिला अगोदरच युरोपात काय-काय प्रयोग चालू आहेत याची कल्पना होते. पण तिच्या बरोबरच्या अनेक जणांची प्रतिक्रिया "ई...यु", "श्शी घाण" अशी टोकाची होती.

तुम्ही प्रतिक्रिया देण्यापूर्वी अ‍ॅम्ब्युलन्सला फोन करून ठेवा

त्या 'कोण' चे नाव आहे चॅटजीपीटी

अगदी अगदी

कुणीही उपटसुम्भाने उठावे, दोन बुकं वाचावी स्वयंघोषित सर्वज्ञ व्हावं आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरून लेख पाडावा आणि इतरांना क:पदार्थ समजावं.

हि स्थिती फार जास्त झाली आहे मिपावर.

आवडला