पहलगामचा हल्ला आणि इस्लाम

बहुतेक सर्व देवता आणि त्यांची पूजा यांचा सृजनाशी संबंध आहे. चांगलं पीक यावं म्हणून, आपली प्रजा वाढावी म्हणून ज्या देवतांची पूजा करायची त्या सुरुवातीच्या काळात तरी स्त्रीरूपात आणि स्त्रियांकडून पुजल्या जात. पुढे जेव्हा प्रजनन एकटी स्त्री करू शकत नाही तर पुरुषाचाही प्रजननक्रियेत सहभाग असावा लागतो, हे जसजसं स्पष्ट होत गेलं तसं देवतांचं स्वरूप पालटत गेलं आणि देव जन्माला आले. हे सगळं ठीक आहे; पण तरीही देव-देवतांची आवश्यकता मानवाला पूर्वीच्या अस्थिर काळात वाटत होती ती पुढे तो स्थिरावल्यावर नष्ट का झाली नाही, हा प्रश्न उरतोच. विशेषतः विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या एवढ्या प्रगतीनंतर तरी देव ही संकल्पना नष्ट व्हायला हवी होती. प्रत्यक्षात तसं घडलेलं नाही. हे का ते बघण्यासाठी आपल्याला परत उत्क्रांतिवादाचा आधार घ्यावा लागतो. कुठल्याही प्राण्याच्या टोळीत एक प्रमुख नर असतो. याला अभ्यासक 'अल्फा नर' असं म्हणतात. त्याच्या हाताखाली एक-दोन बगलबच्चे असतात. ते अल्फा नराची मर्जी सांभाळत टोळीवर हुकुमत गाजवू शकतात. यानंतर इतर सदस्य असतात ते नेत्यांचे अनुयायी असतात. त्यांना टोळीच्या व्यवस्थापनात स्थान नसतं. हुकूम ऐकणं आणि नेत्यांची मर्जी राखणं, यापलीकडे त्यांना काही करण्याची हिम्मत नसते. त्याचप्रमाणे टोळीत काही बंडखोर असतात, ते संधीची वाट पाहत असतात. काही वेळा ते थेट अल्फा नराशी झुंजतात. कधी ते संधी मिळताच काही सदस्यांना घेऊन फुटून निघतात आणि वेगळी टोळी प्रस्थापित करतात. हे सर्व घडण्यासाठी जननिक पार्श्वभूमी महत्त्वाची ठरते. आनुवंशिकतेमुळे नेतृत्वगुण जसे पुढच्या पिढीत जातात, तसेच अनुयायित्वाचे गुणही पुढच्या पिढीत जातात. उत्क्रांतीच्या नियमानुसार जो गुण त्या सजीवाच्या दृष्टीने मारक असतो तो नष्ट होतो. नेतृत्वगुण जर सर्वत्र असतील तर त्या प्राणिजातीचं नुकसान होत असतं. एखाद्या आदिमानवी टोळीवर संकट कोसळलं, तर त्या वेळी नेते फक्त वाद घालत बसले तर ती टोळी नष्ट होईल. त्याऐवजी एखाद्याने झटकन निर्णय घेतला आणि अनुयायांनी तो मान्य केला तर या संकटातून वाचण्याची शक्यता वाढते. यामुळेच सर्वच प्राणिसमूहांत १० ते १५ टक्के हुकुमत गाजवणारे, ७० ते ८० टक्के मेंढरांसारखे अनुयायी आणि उरलेले बंडखोर असतात. या मधल्या लोकांची त्यांच्या नेतृत्वावर श्रद्धा असते. अशा लोकांनी कुणाचं नेतृत्व मानायचं हा त्यांचा त्यांचा खासगी प्रश्न असतो. ज्या माणसांचं अनुयायित्व यांनी स्विकारलेलं असतं त्यांच्याकडून या समस्या सुटत नाही, हे या मंडळींच्या लक्षात येतं तेव्हा ते अतिमानवी शक्तीकडे वळतात. त्या कथित शक्तीला ते देव मानतात. ही जी मधली ७० टक्के ते ८० टक्के मंडळी असतात, त्यांचा मेंदू त्यांच्या श्रद्धेला कारणीभूत असतो. या व्यक्तींना दैनंदिन जीवनात सतत कुणाचा ना कुणाचा किंवा कशाचाही आधार पुरेसा असतो. ते घाबरट असतात. अर्थात हा घाबरटपणा व्यवहारात प्रकट होईल असं नाही. त्यांच्या नैतिकतेच्या ज्या कल्पना असतात त्यानुसार जर ते वागले असतील तर आता आपल्याला घाबरायचं कारण नाही, अशी समजूत ते करून घेतात. त्यामुळेच कृष्णकृत्यं करणारे अनेकजण व्रतवैकल्यं करताना, सत्यनारायण करताना आढळतात. आपण रोज देवाला जातो, बाबांच्या फोटोला नमस्कार करतो, तेव्हा आपण कसंही वागलं तरी चालेल असं ते मानतात. हे पूर्वापार चालत आलेलं आहे. ख्रिश्चन धर्मात जी 'कन्फेशन'ची सोय आहे ती तिचंच एक वेगळं स्वरूप आहे असं आपण म्हणू शकतो. थोडक्यात, मानवी जडणघडणीत 'देव'या संकल्पनेचं मूळ आहे, असं म्हणता येईल. या संकल्पनेवर माणसाचा असलेला विश्वास या विषयावर अनेक अभ्यासक संशोधन करत आहेत. अलिकडे ऑक्सफर्ड विद्यापीठात या संदर्भात एक संशोधन झालं. देवावर विश्वास ठेवणं, ही मनुष्याची एक नैसर्गिक सहजप्रवृत्ती आहे, असा या संशोधनाचा निष्कर्ष आहे. हा संशोधन प्रकल्प ३ वर्षे चालू होता, त्यात ५० शास्त्रज्ञांनी भाग घेतला होता. ह्या प्रकल्पामध्ये २० वेगवेगळ्या देशातील ४० संशोधन अभ्यासांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळं वेगवेगळ्या संस्कृती, वेगवेगळ्या धर्माच्या अनुयायांच्या मानसिक आणि सांस्कृतिक विचारांची ह्या अभ्यासात दखल घेतली गेली असं म्हणता येईल. जस्टीन बडेंट आणि एमिली रीड बर्डेट यांच्या या संशोधनाचं फलित 'द सायन्स ऑफ चाईल्डहुड रिलिजन' या ग्रंथात प्रसिद्ध झालं आहे. या अभ्यासात पाच वर्षांखालील वयाच्या मुलांना मानसशास्त्रज्ञांनी एक प्रश्न विचारला होता. 'एखाद्या बंद डब्यात काय आहे, हे डबा न उघडता, आई बरोबर ओळखू शकेल का?' हा तो प्रश्न होता. तीन वर्षं वयाच्या जवळ जवळ सर्व मुलांनी याचं उत्तर 'आई आणि देव त्या डब्यात काय आहे ते सांगू शकतील', असं दिलं. मात्र या मुलांमध्ये चार वर्ष वयाच्या निम्म्याहून अधिक मुलांनी 'आईला तसं सांगता येणार नाही', असं उत्तर दिलं. म्हणजे एका वर्षात त्यांच्यात आईच्या जाणीवांना मर्यादा आहेत, हे कळण्याइतपत प्रगल्भता आलेली होती. याचा अर्थ, वयाच्या पाचव्या वर्षापर्यंत मुलांना मानवी जाणीवांच्या मर्यादांची जाण येते व अतिमानवी शक्तींच्या अस्तित्वावर ती विश्वास ठेवू लागतात. देव या अतिमानवी शक्तीवर ती विश्वास ठेवू लागतात. संभव असंभव मधून साभार

धाग्याचा मूळ उद्देश 'इस्लाम आणि त्याचं पालन करणारे लोक' हे भारतासाठी संकट आहेत का? हा आहे. आणि ते सबळ पुराव्यांनिशी ठरायला हवे.