जागतिकीकरणाची कहाणी भाग ३: डेव्हिड रिकार्डोचे तत्व

Opportunity Cost ची संकल्पना अधिक स्पष्ट करायचा प्रयत्न करतो. समजा एखादा विद्यार्थी २ वर्षांच्या नोकरीनंतर २ वर्षाच्या उच्च शिक्षणासाठी जात आहे.त्या शिक्षणाचा दोन वर्षांचा एकूण खर्च ३ लाख रुपये येईल असे समजू.आणि त्याला सध्या वर्षाला ३ लाख पगार आहे असे समजू.याचाच अर्थ दोन वर्षाच्या काळात तो नोकरी करत नसणार आणि त्याची किंमत त्याला ६ लाख मोजावी लागेल (दरवर्षी ३ लाख). आणि शिक्षणाचा खर्च ३ लाख करावाच लागणार आहे. तेव्हा वरकरणी शिक्षणासाठीचा खर्च ३ लाख वाटला तरी प्रत्यक्षात त्याहूनही तो जास्त आहे.कारण दोन वर्षे नोकरी न केल्यामुळे त्याला आणखी ६ लाखावर पाणी सोडावे लागणार आहे.तेव्हा उच्च शिक्षणाची Opportunity cost एकूण ३+६=९ लाख आहे. ---विल्यम जेफरसन क्लिंटन

असेच काहीसे वाटते. काही तरी गडबड वाटते हे निश्चित.

अंतर्गत गरज ही एक बदलणारी गोष्ट आहे.२० वर्षांपूर्वी भारतात भ्रमणध्वनी नव्हतेच.अशा गोष्टीचे अस्तित्वच लोकांना माहित नव्हते. पण आज भारतात भ्रमणध्वनींची बाजारपेठ खूप मोठी आणि गरजही मोठी आहे.तेव्हा मागील लेखात लिहिल्याप्रमाणे विविध M -- Men,Money,Material,Machine,Methods यात सुधारणा करत उत्पादनात वाढ करावी.नव्या गोष्टींचा शोध लावावा (भ्रमणध्वनीप्रमाणे) आणि त्या गोष्टींचेही उत्पादन वाढवावे. या बाजारपेठेवर आधारीत अर्थव्यवस्थेत जनताच आपल्याला काय पाहिजे आणि काय नाही हे ठरवेल.उदाहरणार्थ भ्रमणध्वनीची उपयुक्तता लोकांना वाटली नसती तर त्या गोष्टीची आजच्याइतकी मोठी मागणी नसती.अशा अनेक गोष्टी असतील की ज्यांची उपयुक्तता लोकांना वाटली नाही म्हणून त्यांची मागणी उभी राहिली नाही.तसेच कालबाह्य वस्तूंची मागणी कमी होऊन त्यांचे उत्पादन आपोआप कमी करणे उद्योजकांना भाग पडते.उदाहरणार्थ आज व्हिडियो कॅसेटला फारशी मागणी बाजारात नाही.पण ७-८ वर्षांपूर्वीपर्यंत बरीच मागणी होती.पण आज तेवढ्या प्रमाणात मागणी नसल्याने उत्पादित केलेल्या कॅसेट पडून राहतील आणि उत्पादकाला तोटा होईल.म्हणून पूर्वीपेक्षा कॅसेटचे उत्पादन आज कमी होते पण सीडी आणि डिव्हिडीचे जास्त होते. म्हणजेच भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेत आपल्याला काय हवे आणि किती प्रमाणात हवे आणि काय नको या गोष्टी बाजारच ठरवतो.हे मागणी आणि पुरवठ्याचे गणित सगळे बदल घडवून आणते.यालाच ऍडम स्मिथने ’अदृश्य हात’ म्हटले होते.सरकारने प्रत्येक गोष्टीत लक्ष घालायची गरज नाही.फक्त बेकायदेशीर व्यवहार होत असतील (अमली पदार्थ वगैरे) तर,मंदीच्या काळात अर्थव्यवस्था सावरण्यासाठी आणि इतर वेळीही Monetary policy सांभाळण्यासाठी आणि फसवाफसवी होत असेल तर (सत्यमसारखी प्रकरणे) सरकारने मध्ये पडावे अन्यथा नाही अशी ही व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेत बहुतांश गोष्टी लोकांवर सोडायच्या असतात. काही लोक याला ’चंगळवाद’ म्हणतात.अनेकांना असे वाटते की काय करायचा आहे मायक्रोव्हेव किंवा भ्रमणध्वनी! अशी उपकरणे माणसाला परावलंबी बनवतात आणि म्हणून ती नकोतच.यालाही उत्तर तेच की लोकांना काय हवे ते त्यांना ठरवू दे.इतरांसाठी काय चांगले आणि काय वाईट हे ठरवायच्या भानगडीत कोणी पडू नये.ज्यातून हानी होऊ शकेल अशा गोष्टींना (अंमली पदार्थ किंवा इतर बेकायदेशीर आणि गुन्हेगारी स्वरूपाच्या गोष्टी) सरकारने बंदी केली आहेच.ती योग्य प्रकारे पार पाडली जात नसेल तर जरूर आवाज उठवा.पण मॅकडॉनल्ड माझ्यासाठी चांगले की वाईट हे इतरांनी सांगू नये. तर मला ते चांगले वाटले तर मी तिथे जाईन आणि ते चांगले वाटले नाही तर तिथे जाणार नाही अशी व्यवस्था आहे. तेव्हा सांगायचा मुद्दा हा की बाजारपेठेवर आधारीत अर्थव्यवस्थेत अंतर्गत मागणी कशाची आणि किती असावी हे लोकच ठरवतील. 'अंतर्गत गरज' यातून आपल्याला अजून काही वेगळे अभिप्रेत असल्यास सांगावे ही विनंती. अवांतर: १. यावरून असे दिसते की भांडवलशाही आणि ऍडम स्मिथचा ’अदृश्य हात’ या गोष्टी आणि लोकशाही राज्यपध्दती यांच्यात लोकांना स्वातंत्र देण्याबाबत साम्य जरूर आहे.याचा अर्थ लोकशाही आहे तिथे भांडवलशाही असते असा नाही पण लोकशाहीशिवाय भांडवलशाही टिकणे फार कठिण आहे. २. याउलट केंद्रिय नियोजनावर आधारीत अर्थव्यवस्थेत प्रत्येक गोष्ट सरकार ठरवणार अशी व्यवस्था असते.कोणत्या उद्योगाला कच्चा माल किती द्यावा, उत्पादन काय करावे आणि किती प्रमाणात करावे, काय आयात करावे आणि काय निर्यात करावे या सगळ्या गोष्टी सरकार ठरवते.पूर्वीच्या सोविएट युनियनमध्ये आणि पूर्व युरोपात अशी व्यवस्था होती. तसेच राजकिय व्यवस्थेतही त्या देशांमध्ये सरकारमध्ये कोण हवे याविषयीचा निर्णय लोकांवर न सोडला जाता एकतर पॉलिट ब्युरो मध्ये किंवा बंदुकीच्या जोरावर घेतले जात असत (हंगेरी,अफगाणिस्तान).सामान्यत: प्रत्येक गोष्टीत ’तू अमूक कर तमूक कर, असेच कर तसे नको’ अशी इतर कोणाचीही लुडबूड वैयक्तिक जीवनातही झालेली लोकांना सहन होत नाही.आणि अशी लुडबूड या राज्यव्यवस्थेत आणि अर्थव्यवस्थेत सतत होत होती. मला वाटते की अशी शासनप्रणाली आणि अर्थव्यवस्था अपयशी ठरली यामागे हे कारण मोठे असेल. ---विल्यम जेफरसन क्लिंटन