॥मामा ओ मामा ॥
शाळेतअसतानाची गोष्ट. आमच्या शाळेची ट्रिप वेरुळ,अजिंठ्याला गेली होती.औरंगाबादला मुक्काम होता.रवीवार होता.सगळं पाहून झालं होतं.ब-याच शिक्षकाचे नातेवाईक औरंगाबादला होते.त्यांना भेटण्यासाठीच बहुतेक तो दिवस मुद्दाम रीकामा ठेवला होता.माझा जिवलग मित्र पक्याचे मामा औरंगाबादला होते.माझे कुणीच नव्हते.मग मी त्याच्या सोबत,त्या मामांच्या घरी,गेलो.
प्रत्येक मजल्यावर दोन फ्लॅट,असलेल्या तीन मजली इमारतीत मामा राहात होते.इमारतीच्या बाहेर ,कधीकाळी लावलेल्या,व लिहीलेल्या,फलकावरील
अस्पष्ट अक्षरातील,'शासकीय वसाहत' मधील 'सा 'चा रंग उडाल्याने ते 'शासकीय वाताहत'असे,दिसत होते.ते त्या सरकारी इमारतीच्या एकंदरित परिस्थितीला अनुरूपच होते.
मामांचे घर तळमजल्यावर होते.दारावर इंग्रजीत नावाची पाटी होती.त्यावरचे अस्पष्ट नावाखाली ''judge' असे  लिहीले होते.ते वाचून 'जुडगे' म्हणजे काय रे 'असे त्याला विचारले.'जुडगे नाही,जज्ज आहे ते,जज्ज! माझ्या इंग्रजीची कीव करत त्याने सांगितले.'मामा जज्ज आहेत म्हणजे मॅजिस्ट्रेट.'पुन्हा एकवार पक्याने उजळणी केली.
'जज्ज?शिनेमात असतात ते?म्हणजे आपण जज्जसाहेबाच्या घरी आलो आहोत?मी आश्चर्याने विचारले.त्याने अभिमानाने मान हलवली.बापरे! म्हणजेआता तो भव्य हॉल,त्या पाय-या,आणि गाऊन किंवा थ्रीपीस सूट घातलेले ,चिरुट,वा सिगार ओढणारे,गंभीर ,म्हातारे जज्ज प्रत्यक्षात पाहायला मिळणार या विचाराने;उत्सुकता,आश्चर्य,आनंद, भिती इत्यादी अनेक भाव मनात एकदमच दाटून आले.
  पक्याने दारावरची बेल वाजवली.आमच्यापेक्षा वयाने छोट्या असलेल्या एका मुलाने दार उघडले.आणि 'दादा आला ,दादा आला',करत पक्याला ओढत आत नेले.मी ही मागोमाग गेलो.आत सोफ्यावर चाळीशीतले सदरा पायजम्यातले एक गृहस्थ काहीतरी वाचत बसले  होते.
रेडीओ वर क्रिकेटची कॉमेंट्री सुरू होती.भारत आणि वेस्ट इंडिजचा सामना सुरू होता.ते कान देऊन ऐकत होते.
'मामा ओ मामा, मी आ$$लो',नाचत ओरडत,पक्या त्यांच्याकडे
गेला,त्यांना नमस्कार केला.आणि त्यांचे बाजूला बसला.मी पुन्हा एकदा उडालोच.अर्थात शब्दश:.
'मामा? म्हणजे  जज्ज?हे ?आणि असे? तोंडात  चिरूट,नाही की सिगार नाही.पांढरे केस नाही की ,म्हातारे नाही,अंगात गाऊन नाही,की थ्रीपीससुट नाही,सदरा पायजमा अशा साध्या वेषात!आश्चर्याचा धक्का बसला.
हा पहिला होता.पुढे अजून बसायचे  होते.
"अरे वा! छान.शाळा ऊडून गेली काय?"म्हणत पक्याचे  डोक्यावर प्रेमाने टपली मारत,त्याला ओढत ते म्हणाले.   पक्याने ट्रिपसोबत आल्याचे सांगीतले.
'मग ट्रीपमधे काय काय पाहिलेस?बिबी का मकब-यात बिबीला भेटलास की नाही?'मामांनी,पक्याच्या फिरकी घेतली.'नाही बुवा.आम्हाला तर नाही दिसली कुणी बिबी तिथे.पक्या  बावळट पणे म्हणाला.आपले काहीतरी
पाहायचे राहून गेले असा भाव त्याच्या बोलण्यात होता.मामा हसू लागले.'अरे  गम्मत करतोय,'म्हणत त्यांनी ट्रीपची,पक्याच्या घरच्यांची,अभ्यासाची,चौकशी केली.
पक्याने माझी ओळख करून दिली.त्यांनी माझी,माझ्या घरच्यांची,
माझ्याअभ्यासाची पण चौकशी केली.ती पण हसत खेळत,मधून मधून विनोद करत.त्यांच्या बोलण्याचे मला सारखे हसू येत होते.
आमच्याशी गप्पा मारता मारता मामांचे कॉमेंट्री ऐकणेही चालूच होते.आणि  उत्साह एखाद्या  मुलासारखा होता.वा$$$ फो$$र..मस्त !बोर्डे छान खेळतोय.
'अबीद अली असा काय खेळतोय ?'
'अरे  यार आताच कशाला हा रन आऊट झाला.'
'झालं संपलं.'
आता कोण  उरलंय ?
बेदी अन प्रसन्न '.
अशा कॉमेंटस सतत चालू होत्या.
मला फारसं कळत नव्हते.पण त्यांचे बोलणे ,हातवारे ,चेह-यावरचे बदलणारे भाव पाहून मजा वाटत होती.
तेवढ्यात लंचसाठी  खेळ थांबला.कॉमेंट्री पण.लगेच मामांनी स्टेशन बदलून सिनेमाची गाणी  लावली.सोबत गुणगुणूही  लागले. असे गमतीत बोलणारा,थट्टा विनोद करणारा ,माझी पण विचारपूस करणारा ,रेडीओवर कॉमेंट्रीअन सिनेमाची गाणे ऐकणारा ,गाणारा,माणूस जज्ज आहे हे स्विकारायला मन तयार होत नव्हते.
   पक्या सोबत मामाच्या घरात फिरलो.अंदाजे साडेसहाशे /सातशे चौरसफूटाचा,दोन बि.एच.के.फ्लॅट होता.हॉलच नव्हता ,तर हॉल मधल्या पाय-या कुठून असणार?अशा घरात जज्जमामा आपले कुटुंब म्हणजे,पत्नी व दोन मुलासह राहात होते.हा आणखी एक धक्का!आईवडील सोबत असतात ,पण ते सध्या गावी गेले होते,अशी माहीती पक्याने पुरवली.
  मामी एकदम साध्या होत्या.शिनेमातल्या जज्जच्या बायकोसारख्या अजिबात नव्हत्या.त्यांनी आम्हाला आग्रह करून जेवायला बसवले.मामा आणि मुले पण सोबत.मामा,मामींना वाढण्यात मदत ही करत होते.
जेवताना मामांच्या गप्पा सुरू होत्या.सिनेमे पाहता की नाही ?आवडता हिरो कोण?हिरोईन कोण?अशाही चौकशा  करत होते.मामांना सिनेमांची बरीच माहीती  होती असे  दिसले.मग क्रिकेटच्या गप्पा.सोबर्स',कन्हाय, पतौडी  बेदी  प्रसन्ना ,अशा अनेक क्रिकेट पटूची नावे आणि  किस्से  सांगत होते.'क्रिकेट आणि  सिनेमाची गाण्या पूढे काही नको तुम्हाला .जेवण करा आधी'.मामींनी मामाला  चक्क सुनावले.
  जेवणानंतर आम्ही पत्ते खेळत बसलो.लाल पान सात!मामाही आमच्यात सामिल झाले. रेडीओ वर कॉमेंट्री चालूच होती.
  काही वेळात बेल वाजली.मामानी रेडीओ बंद केला.व उठून  दरवाजा उघडला.बाहेर दोन तीन साधेपोलीस आणि एक पोलीस साहेब,एका फाटक्या पण बेरकी दिसणा-या इसमाला घेऊन आले होते.
दरवाजा लगत छोटी खोली होती. मामा तिथलूया खुर्चीवर जाऊन बसले.ती खोली म्हणजेच घरचे कोर्ट आहे आणि सुट्टीच्या दिवशी 'रीमांडचे 'काम तिथे चालते अशी माहीती मामाच्या मुलाने पुरवली.आणि पुष्टी साठी आईला ,'हो ना गं आई' असे विचारले.
  पोलीसानी एखाद्या ला पकडले की  तपास करण्यासाठी पोलीसचे ताब्यात द्यायचे की,तुरुंगात ठेवायचे हे  मॅजिस्ट्रेट म्हणजेच जज्ज ठरवतात.त्यासाठी पोलीस त्याला जज्जसमोर आणतात.त्याला 'रीमांड'म्हणतात.एरवी हे  कोर्टात  असते.पण आज सुटी असल्याने घरी.मामींनी आमचे चेहरे पाहून सविस्तर माहीती सांगीतली . बरीच माहीती होती त्यांना !तरीही  हे रीमांड प्रकरण नक्की काय आहे ते नीट कळले नाही.पण ते कळले असे दर्शवून आम्ही माना हलवल्या.
आमच्या पत्याच्या खेळात व्यत्यय आला.पण हा वेगळा  खेळ समोर आला होता.आम्ही कुतूहलाने  खिडकीतून तो प्रकार पाहू लागलो.
खुर्चीत बसलेले मामा गंभीर दिसत  होते. सगळ्या पोलीसांनी मामांना सॅलूट केला.पोलीस साहेब खोलीत उभे राहिले.बाकीचे दरवाजात.'
सगळेच पोलीस आणि पोलीस साहेब सॅलूट करताहेत, उभे राहून अदबीने  बोलताहेत  म्हणजेच मामा खूपच  पावरबाज असले  पाहिजेत असा  विचार डोक्यात आला. पक्याची पण कॉलर टाईट झाली होती.
'आरोपीची रीमांड पाहिजे साहेब ',पोलीसाहेबाने,मामांपुढे कागद ठेवून सांगितले.'चोरीची केस आहे.खूप चो-या केलेल्या आहेत.आरोपी सराईत गुन्हेगार आहे.चोरीचा माल जप्त करायचाय,'असे काहीतरी पोलीससाहेब म्हणाले.किरकोळ दिसणा-या त्या इसमाला हातकड्या घातलेल्या होत्या.तो चोर होता म्हणे.पण वाटत नव्हता.पोलीस साहेब सोडले तर बाकीचे पोलीस पण ,साधेपोलीस ही वाटत नव्हते.'मुख्य म्हणजे जज्जमामा जज्ज वाटत नव्हते.
जज्जमामांनी पोलीससाहेबानी समोर ठेवलेले कागद नीट वाचून,चोरावर नजर फिरवली व काही तक्रार आहे का असे विचारले,त्याने खाली मान घालून नकारार्थी मुंडी हलवली .मग जज्जमामांनी समोरच्या कागदावर कार्बन पेपर ठेवून हातातील पेनने काहीतरी लिहिले.सही केली.
'दोन दिवस पोलीस कस्टडी'असे म्हणत कार्बनपेपरच्या खालचा कागद,पोलिसाना परत दिला,वरचा कागद, टेबलाचे ड्रावर मधे ठेवला.सगळ्या पोलीसांनी जज्ज मामांना परत एकवार,कडक सॅलूट मारला व चोराला घेऊन बाहेर गेले.आम्ही पण हळूच त्यांचे मागे  बाहेर गेलो.आता आम्हाला पोलीसाची भिती वाटत नव्हती.
बाहेर पोलीस जीप उभी होती.पोलीस साहेबाना वाटेत कुणी ओळखीचे भेटले होते.त्याच्याशी गप्पा मारत ते उभे राहिले.साधे पोलीस चोराला घेऊन जीप जवळ गेले. आणि पोलीस साहेबाची वाट पाहू लागले.
जज्जसाहेबासमोर अतिशय दीनवाण्या चेहर्‍याने उभ्या राहिलेला चोराने रस्त्यावर गेल्यावर,एका साध्या पोलीसा कडून बिडी मागून घेतली,मग काडेपेटी.बेडी घातलेल्या हातानाचे बिडी पेटविली व धूर सोडत पोलीसांशी जुने मैत्र असल्यागत हास्यविनोद सुरू केला.तेवढ्यातपोलीस साहेब आले आणि पोलीसावर खेकसत जीपमधे बसले. साध्या पोलीसाने चोराला ओढले.तोंडातली बिडी  रस्त्यावर फेकत तोही जीपमधे मागील भागात चढला .साधे पोलीस ही चढले. जीप भर्रकन निघून गेली.धूर सोडत ,धूर उडवत.
आतापर्यंत पाहिलेला सगळा प्रसंग पाहून मनात अतिशय गोंधळ उडाला होता .एवढा तरुण,एवढ्या साध्या कपड्यातील,एवढ्या छोट्या घरात राहणारा,माणूस जज्ज असू शकतो? कोर्टाचे काम असे घरात चालते?चोर,पोलीसांची अशी बिड्या काड्याची मैत्री असू शकते? असे  प्रश्न सारखे मनात येत होते.
  खरे काय? सिनेमातले जज्ज की प्रत्यक्ष पाहिलेले? सिनेमातले पोलीस की पाहिलेले पोलीस?सिनेमातले आरोपी की पाहिलेला आरोपी? सिनेमातलं खरं,की हे खरं?काही कळतच नव्हते.ह्या विचारात,आमचा मुक्काम होता त्या शाळेत पोहचलो.पण डोक्यातला गोंधळ थांबता थांबत नव्हता.माझाच मामा झाला होता.
शाळेजवळ एक थेटर होते.त्यावर "जस्टीस कुणीतरी किंवा कुठलातरी कानून" अशा नावाच्या शिनेमाचे,थ्रीपीस सूट घातलेल्या तोंडात चिरुट धरलेल्या जज्जसाहेबाचे चित्र'असलेले मोठ्ठे पोस्टर लागले होते. थेटर बाहेर गर्दी होती.ट्रीपला आलेले बहुतेक सगळीच मुले आणि शिक्षक त्यात होतो.मी आणि पक्या त्या गर्दीत घुसलो.आणि तिकीटे कसीबशी मिळवून थेटरात!शिनेमा  सुरू झाला.आणि ,शिनेमातले कोर्टं,शिनेमातल्या कोर्टातले व कोर्टाबाहेर,म्हणजे घर,क्लब इ.ठिकाणी असणारे जज्जसाहेब,
सरकारीवकील, बिनसरकारी,म्हणजे साधेवकील,त्याच बरोबर साधेपोलीस, साहेबपोलीस,खरे साक्षीदार,खोटेसाक्षीदार,सज्जनआरोपी,
बदमाशआरोपी,हे सगळे सगळी नेहमीची मंडळी दिसली.आणि शिनेमातल्या कोर्टात चालणारा खटलाही दिसला.एकदम शांत वाटले.आणि जज्ज मामाच्या घरातून बाहेर पडल्यावर डोक्यात उडालेला गोंधळ निवाला.
शेवटी,'शिनेमा सत्यं जगन्मिथ्या' हेच खरेआणि आवडणारे होते.
बालबुध्दी शिनेप्रेमींसाठी!  
                          नीलकंठ देशमुख