शृंगारिक चित्रकला, चुंबनपे चर्चा, ‘दिल’च्या फिल्लमी उचापती वगैरे वगैरे

शृंगारिक चित्रकला, चुंबनपे चर्चा, ‘दिल’च्या फिल्लमी उचापती वगैरे वगैरे

जुनी पोस्टकार्डे, सिनेमा पोस्टर्स, पुस्तका-मासिकांची वेष्टणे, कॅलेंडर्स, बिड्यांची बंडले, काडेपेट्या वगैरेंवरही विविध प्रणयी युग्मे आढळतात.

अशी विविध प्रकारची चित्रे एकत्रितपणे बघायला मिळावीत, हा या लेखाचा मुख्य हेतू आहे.

श्री मधुराष्टकम्
अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् ।
हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥१॥

वचनं मधुरं चरितं मधुरं वसनं मधुरं वलितं मधुरम् ।
चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥२॥

वेणुर्मधुरो रेणुर्मधुरः पाणिर्मधुरः पादौ मधुरौ ।
नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥३॥

गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् ।
रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥४॥

करणं मधुरं तरणं मधुरं हरणं मधुरं रमणं मधुरम् ।
वमितं मधुरं शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥५॥

गुञ्जा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा ।
सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥६॥

गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् ।
दृष्टं मधुरं शिष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥७॥

गोपा मधुरा गावो मधुरा यष्टिर्मधुरा सृष्टिर्मधुरा ।
दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥८॥

कवी जयदेव (जन्म इ.स. ११७०)रचित ‘गीतगोविंद’ या काव्यावर आधारित, अठराव्या शतकातील कांगडा, गुलेर, बसौली शैलीतील चित्रे

       

चित्र ३. गोपींसवे कृष्णलीला.    

       

चित्र ६. जमुना किनारे ...सावरे ऐ जैयो..    

    चित्र ७. राधा-कृष्णाची वस्त्रपालट लीला

चित्र ८-९. विसाव्या शतकातील राधा-कृष्ण चित्रे.        

चित्र १०-११. अठराव्या शतकातील कृष्ण-यशोदा चित्रे.        

चित्र १२-१३-१४. विसाव्या शतकातील बालकृष्णाची चित्रे. (यापैकी चित्र १३ - दीनानाथ दलाल)        

    चित्र १५. नारायण श्रीधर बेंद्रे (१९१०-१९९२) यांचे एक चित्र.

चित्र १६-१७. शंकर-पार्वती (कांगडा / गुलेर)        

चित्र १८: नल-दमयंती         चित्र १९. अर्जुन- सुभद्रा : राजा रविवर्मा.        

चित्र २०-२१ दुष्यंत-शकुंतला. चित्रकार (बहुतेक -) बी.के. मित्रा, रघुवीर मुळगावकर .

चित्र २२. गीता प्रेसच्या कल्याण मासिकातील १९४०-५०च्या दशकातले एक शॄंगारिक चित्र.

चित्र २३. प्रेमाची अशीही एक छटा.. महाभारत युद्धानंतर रणभूमीवर विलाप करणाऱ्या स्त्रिया (पोथी-चित्र)

चित्र २४. मजनूला भेटायला लैलाचे आगमन.         चित्र २५. लैलाच्या कबरीवर विलाप करणारा मजनू.        

भारतात अलीकडल्या काळात लैला-मजनूवर फारशी चांगली चित्रे काढलेली सहसा आढळत नाहीत, मात्र सिनेमा-पोस्टर आणि काड्यापेटी, विडीचे बंडल वगैरेवर त्यांना स्थान मिळालेले दिसते. चित्र २६. काड्यापेटीवरील लैला-मजनू.        

चित्र २७. १९५३चे सिनेमा पोस्टर (नूतन-शम्मी कपूर). चित्र २८. मकबूल फिदा हुसेन यांनी चितारलेले लैला-मजनू (१९८९)        

चित्र ३०. Diana and Actaeon. चित्रकार - Giuseppe Cecari (१५६८–१६४०)

चित्र ३१. Paris and Helen. चित्रकार - Jacques Louis David (१७८८)

चित्र ३२. David and Bathsheba. चित्रकार Artemisia Gentileschi c. १६२५. चित्र ३३. डेव्हिड आणि बाथशेबा - सिनेमा पोस्टर (१९५१)         (चित्र क्र.२मधील कृष्णाप्रमाणेच चित्र ३२मध्ये डेव्हिड स्नानमग्न बाथशेबेस दूरच्या खिडकीतून न्याहाळतो आहे.)

चित्र ३४. Orpheus and Eurydice (१८६२) (जीएंच्या 'ऑर्फियस' कथेतील पात्रे.). चित्रकार Edward Poynter.

चित्र ३५. Venus and Adonis. चित्रकार - Peter Paul Rubens (Flemish, १५७७–१६४०)

चित्र ३६ : रोमियो-जुलिएटचे एक Silhotte चित्र. चित्र ३७. रोमियो-जुलिएट. चित्रकार - John H F Bacon १८५८ (wood print)                

चित्र ३८. Cupid and Psyche. चित्रकार - Francois-Edouard Picot (१७८६-१८६८). (Neoclassicism)

चित्र ३९. Telemachus and Eucharis. चित्रकार - Jacques Louis David (१८१८.)

                चित्र ४०. Madonna of the Lilies. चित्रकार - William-Adolphe-Bouguereau (१८२५-१९०५) (Bouguereauची ५३६ चित्रे इथे बघा) चित्र ४१. The Small Cowper Madonna, c. १५०५. चित्रकार - Raphael.

चित्र ४२. Mother and child (self portrait).चित्रकार - Vegee Lebrun     चित्र ४३. Woman of Cervara and her child. चित्रकार - William-Bouguereau

पाश्चात्त्य लोकांना चुंबनाचे भारीच कवतिक. पॅरिसमध्ये रस्त्यावर, बस-मेट्रो वगैरेत केव्हाही, कुठेही, कोणत्याही वयाचे एकादे युगुल एकाएकी चुंबनमग्न होईल, हे सांगता येत नाही. अर्थातच त्यांना हा विषय कलानिर्मितीसाठीसुद्धा आकर्षक वाटल्यास नवल नाही.

        चित्र ४४.The kiss. चित्रकार - Gustav Klimt (१८६२-१९१८). चित्र ४५. रोमियो-जुलिएट. चित्रकार - Julius Kronberg (१८५०-१९२१)

शंभर वर्षांपूर्वी युरोपात विविध चित्रे छापलेल्या पोस्टकार्डांचा वापर फार मोठ्या प्रमाणावर होत असे. चित्रांचे विषय खूप वेगवेगळे असून त्यात शृंगारिक चित्रांचे प्रमाण बरेच असायचे. त्यापैकी काही चित्रे ४६, ४७, ४८, ४९.

           

           

तिकडे चीन, जपान, कोरिया वगैरेमधेही चित्रकलेची खूप समृद्ध परंपरा विकसित झाली, आणि तिचा आधुनिक युरोपियन कलेच्या विकासावरही बराच प्रभाव पडला. त्यातली शृंगारिक 'ओवळी' चित्रे तर लई म्हणजे लईच भारी म्हणावीत अशी असली, तरी इथे मात्र फक्त एकच 'सोवळे' चित्र देतो आहे -

चित्र ५०. Koi no michikusa १८२५. चित्रकार - Keisa Eisen

हे झाले 'अवघे ग्रामज्याचे मैदावे' अशा चित्रकलेविषयी. आता थोडेसे विषयांतर करून चुंबनपे चर्चा, ‘दिल’ या फिल्लमी उचापती वगैरेकडे वळू या.

अगदी लहान असताना माझे मोठे भाऊ आमच्या काकांबरोबर ‘दुवन्नी’त (‘दुवन्नी म्हणजे दोन आणे, एका रुपयाचा आठवा भाग) इंग्लिश सिनेमे बघायला जायचे, तेव्हा मलासुद्धा न्यायचे. त्या सिनेमातले मला ओ की ठो कळत नसे, पण मधल्या सुट्टीत मिळणाऱ्या क्रीम-रोलसाठी मी बसून राहायचो आणि तो मिळाल्यावर “घरी चला”चा धोशा लावायचो. त्या सिनेमातले बुवा आणि बाया उठसूट एकमेकांच्या पप्प्या का घेत असतात, हे माझ्यासाठी एक कोडेच असायचे.

आपल्याइकडल्या सिनेमात मात्र पूर्वी नायक-नायिका जवळ आले की दोन फुले जवळ येणे, दोन पक्ष्यांनी चोचीत चोच घालणे वगैरे दाखवले जायचे. तो जमाना ऊठसूठ ‘आय लव्ह यू’ म्हणण्याच्या पुष्कळ आधीचा, “मोहोब्बत जो करते है वो, मोहोब्बत जताते नही …. मजा क्या रहा जब के खुद कर दिया हो, मोहोब्बत का इजहार अपनी जुबां से”चा होता. मात्र सुरुवातीपासूनच फिल्मी गाण्यांमध्ये असलेला ‘दिल’चा धुमाकूळ आजतागायत कायम आहे.

हृदय, हार्ट, दिल हे सर्व एकच खरे, पण हार्ट म्हटले की ‘हार्ट अटॅक - कोलेस्टरॉल' इत्यादी आठवावे, हृदय म्हटले की 'रोहिणी-नीला, डावा कप्पा-उजवा कप्पा-झडपा' वगैरे आठवाव्यात, असले दळभद्री नशीब 'दिल'चे मात्र नाही.
‘दिल’ की तो बातईच कुछ और है भिडू, समझा क्या? और मराठी भाषा मे साला 'दिल' वर्ड क्यों नै है, ये बडा वंडर का बात है.

‘दिल’ म्हणताक्षणी सटासट ‘दिल एक मंदिर - दिल देके देखो - दिल तेरा दिवाना - दिल ने फिर याद किया - दिल दिया दर्द लिया - दिल अपना प्रीत परायी - दिल और मोहोब्बत - दिल से - दिल तो पागल है' असे डझनावारी हिंदी पिच्चर आठवतात. अशा या पिच्चरांच्या गाण्यांमधले दिल हे अनेक उचापतीत गर्क असते. तडपना, धडकना, टूटना, बिखरना, बिछडना, मचलना, पुकारना, प्यार करना, याद करना, पैगाम भेजना वगैरे भानगडींखेरीज ते कधी बेकरार, कधी बेचैन, कधी बेइमान, कधी बेताब, कधी बेनकाब, कधी बेकाबू, कधी बेगाना, कधी मुरझाया, कधी भरमाया, कधी प्यार भरा, कधी उमंग भरा, कधी मदहोश, कधी मतवाला, तर कधी दिवाना-मस्ताना-अलबेला-पागल वगैरे असते.

पिच्चरातल्या तिचे वा त्याचे दिल यातल्या कोणत्या उचापतीत गुंतलेय, हे ओळखणे अवघड असले, तरी ‘प्यार’ करणाऱ्या दिलाची ‘पहचान’ मात्र अजिबात मुश्कील वा नामुमकिन नाही. “हर दिल जो प्यार करेगा, वो गाना गायेगा - दिवाना सैकडो मे पहचाना जायेगा” हा षोडशाक्षरी मंत्र लक्षात ठेवला की झाले.

कधी हे दिल लुटले किंवा चोरीला जात असते ("दिल लूटने वाले जादूगर अब मैने तुझे पहचाना है" ... "चुराके दिल मेरा, गुडिया चली...), कधी तडपत असते (दिल तडप तडप के कह रहा है आ भी जा...), कधी 'मचलत' असतं ("मेरा दिल मचल गया तो मेरा क्या कुसूर है"... "देखो मेरा दिल मचल गया”...), कधी जळत असते (दिल जलता है तो जलने दे, आसूं ना बहा फरयाद ना कर"...) तर एखादे 'बेकरार' झालेले दिल "बेकरार दिल तू गाए जा - खुशियों से भरे वो तराने, जिन्हे सुनके दुनिया झूम उठे... असे गात फिरते.

या दिल प्रकरणात 'दिलबर' आणि 'दिलरुबा' नामक प्राणीही असतात. एखादी बया तिच्या 'दिलबर'ला नुस्ती भेटली, तरी "दिलबर दिलबर दिलबर हाँ .. दिलबर दिलबर दिलबर... होश ना खबर है, ये कैसा असर है" असे बरळू लागते, तर कुण्या "दिलबर दिल से प्यारे" म्हणणारीचा दिलबर तिला स्वतःच्या दिलाहूनही जास्त प्यारा असतो. कुणी “ये दिल ले कर नजराना, आ गया तेरा दिवाना दिलबर जानी” अशी आपण आल्याची खबर देतो, तर कुणी "तुझे क्या सुनाऊं मै दिलरुबा तेरे सामने मेरा हाल है…” असे आळवत बसतो.

एखादा आशिक “दिल तो पहलेही से मदहोश है मतवाला है” असे सांगतो, तर कुणीएक भग्नहृदयिका "ओ बेकरार दिल, हो चुका है मुझको आसूओं से प्यार” असे गाते. कुणाचे "दिल के आरमां आंसुओं मे बह गये" अशी स्थिती झालेली असते, तर एखादी दिल, प्यार, इष्क, उल्फत, मोहोब्बत वगैरेतले काही न समजणारी छोकरी "दिल विल प्यार व्यार मै क्या जानू रे" अशी कबूली देते. कधी "दिल जो न कह सका वही राज-ए दिल, कहने की रात" आलेली असल्याचा इशारा, तर कधी “इशारो इशारो मे दिल लेने’वाल्या 'बलमा'ला हा ’हुनर’ त्याने ‘“सीखा कहांसे?” अशी पृच्छा.

तसेच "रोका कई वार मैने दिलकी उमंग को"पासून "दिल को हजर बार रोका रोका रोका"पर्यंत अनेकांनी प्रयत्न करूनही "दिल है के मानता नही" असाच समस्त लैला-मजनूंचा अनुभव असतो.

दिल का भंवर, दिलकी तडप, दिलकी धडकन, दिलके अरमान, दिलका खिलौना, दिलकी आरजू, दिलकी बेताबियाँ, दिलके सपने, दिलका झरोका, दिलकी तमन्ना, वगैरे वगैरेंखेरीज फिल्लमी दिलात अनेक चित्रविचित्र गोष्टींचा साठा असतो. उदाहरणार्थ, "तेरे दिल मे है मोहोब्बत के भडकते शोले..", "मेरे दिल मे हल्कीसी जो 'खलिश' है..", “दिल मे छुपाके 'प्यार का तुफान.." वगैरे.
आधीच "तडप ये दिन रातकी, कसक ये बिन बातकी" असा रोग असणारीची "जो दिलकी तडप ना जाने, उसीसे मेरा प्यार हो गया" अशी अवस्था होते, तेव्हा त्याची परिणती "दिलका खैलौना हाये टूट गया" अशीच होणार.

अशा या फिल्लमी दिलाने कितीही खटपटी-लटपटी केल्या, तरी सरतेशेवटी मात्र 'टूटना' हीच त्याची नियती. "शीशा हो या दिल हो आखिर --- टूट जाता है ... टूट जाता है .. टूट जाता है..." हे त्रिवार सांगितलेले सत्य त्रिकालबाधित असल्याची साक्ष "मेरे टूटे हुवे दिलसे कोई तो आज ये पूछे", "दिल तोडने वाले तुझे दिल ढूंढ रहा है", "दिल के टुकडे टुकडे कर के मुस्कुरा कर चल दिये" अशा अनेक गाण्यांतून मिळते. मात्र हे दिल कधीच काचेसारखे 'खळ्ळ-खट्याक' करून तुटत नसते, तर त्याआधी त्याला ‘दर्द’ नामक दिव्यातून जावे लागते. "तुमसे मिले, दिल मे उठा दर्द करारा…", "दिल दिया दर्द लिया..", "तुम्हीने दर्द दिया है तुम्ही दवा देना..", "दर्दे दिल दर्दे जिगर" हे सगळे त्या ‘दर्द-ऐ-दिल’चेच ‘तराने’ आहेत.

असो. आता हे गुऱ्हाळ लैच झाले. तर आता विविध चित्रे हुडकताना अनपेक्षितपणे हाती लागलेला एक मनोरंजक प्रकार देऊन हे गुऱ्हाळ आटोपते घेतो.

स्वतःजवळ मदहोश, मतवाला, दीवाना, मस्ताना, अलबेला वगैरे 'दिल' असूनही 'कोई हमदम ना रहा, कोई सहारा न रहा... कोई हमारा ना रहा' अशी स्थिती असणार्‍यांसाठी वरील मंत्र हा आशेचा एक किरण आहे. असो.

(इथे चित्रे प्रसिद्ध करताना काही मर्यादा सांभाळली जाणे अपेक्षित असल्याने अनेक उत्तमोत्तम ओवळी चित्रे देणे शक्य झालेले नाही, जिज्ञासूंनी गूगल शोध घ्यावा)