पैशाची कहाणी भाग २: कमोडिटी मनी

यापूर्वीचे लेखन

पैशाची कहाणी भाग १: वस्तूविनिमय पध्दती

मागील भागात आपण वस्तूविनिमय पध्दतीच्या मर्यादा बघितल्या आणि त्यामुळे सर्वांना मान्य असे माध्यम निर्माण करणे गरजेचे झाले हे ही बघितले.आता हे माध्यम म्हणून काय वापरावे हा प्रश्न होता.माध्यमासाठी वापरलेल्या वस्तूवरून पैशाचे तीन प्रकार सांगता येतील.पहिला म्हणजे कमोडिटी मनी (Commodity Money), दुसरा रेप्रेझेन्टेटिव्ह मनी (Representative Money) आणि तिसरा म्हणजे फ़ियाट मनी (Fiat Money).या तीन प्रकारांना योग्य मराठी शब्द मला मिळाले नाहीत म्हणून इंग्रजी शब्दच वापरत आहे.

कमोडिटी मनीमध्ये एखाद्या वस्तूची स्वत:ची किंमत आहे अशा वस्तू माध्यम म्हणून वापरात होत्या.उदाहरणार्थ सोने किंवा चांदी यासारखे बहुमूल्य धातू माध्यम म्हणून वापरात आणले गेले.म्हणजे वस्तूविनिमय पध्दतीमध्ये असलेली एक मोठी अडचण दूर झाली.म्हणजे एखाद्याला दूध विकून तांदूळ विकत घ्यायचे असतील तर तो त्याच्याजवळचे दूध एकाला विकून त्याबद्दल सोने घेऊ शकेल.आणि तेच सोने वापरून तांदूळ विकत घेऊ शकेल.म्हणजे आपल्याकडील दूध विकत घेऊन आपल्याला तांदूळ विकणारा माणूस शोधायचे कठिण काम करावे लागणार नाही.

कमोडिटी मनीमध्ये माध्यम म्हणून वापरल्या जाणारी वस्तू सहजगत्या उपलब्ध नको तसेच त्या वस्तूचे उत्पादन सहजगत्या करता येऊ नये.उदाहरणार्थ पाणी हे सहजगत्या उपलब्ध असलेली वस्तू माध्यम म्हणून वापरली तर असे वाटू शकेल की कोणीही गरीब राहणार नाही.कारण प्रत्येकाकडे मुबलक प्रमाणावर पैसा (पाणी हे माध्यम) उपलब्ध असेल.पण त्या परिस्थितीत त्या माध्यमाची काही किंमतच राहणार नाही.म्हणजे समजा विक्रेत्याकडून एखादी वस्तू १० माप पाण्याची किंमत चुकती करून विकत घ्यायची असेल तर त्याचवेळी त्याच वस्तूसाठी १५ माप पाणी देणारा ग्राहकही असू शकेल.तेव्हा विक्रेता ती वस्तू १५ माप पाणी देणार्‍यासच विकेल.पाणी मुबलक उपलब्ध असल्यामुळे त्याच वस्तूसाठी २०,५०,१००,२५०,५००,१००० माप पाणी देणारे ग्राहकही सापडतीलच.तेव्हा विक्रेता आपली वस्तू अधिकाधिक किंमत देऊ शकणार्‍या ग्राहकालाच देतील.म्हणजे त्या चलनाची काहीही किंमत राहणार नाही.हिटलर सत्तेवर येण्यापूर्वी एक जुडी भाजीसाठी पोती पोती भरून पैसे द्यावे लागायचे तशीच परिस्थिती काही प्रमाणावर निर्माण होईल.हे उदाहरण देण्यामागचा हेतू म्हणजे माध्यम म्हणून वापरली जाणारी वस्तू सहजगत्या उपलब्ध नको या मुद्द्याच्या समर्थनार्थ आहे.पाणी हे चलन म्हणून वापरल्यास इतर अडचणी निर्माण होतील त्याचा अंतर्भाव यात केलेला नाही.तसेच त्या माध्यमाचे सहजगत्या उत्पादन करता येत असेल तरीही अशीच परिस्थिती निर्माण होईल.तेव्हा या माध्यमासाठी वापरलेली वस्तू काही प्रमाणात तरी दुर्मिळ हवी.

तसेच कमोडिटी मनीसाठी वापरलेल्या वस्तूचा स्वीकार माध्यम म्हणून होण्यासाठी समाजातील बहुतांश लोकांना तरी त्या वस्तूपासून उपयोग झाला पाहिजे.नाहितर ती वस्तू सहजगत्या माध्यम म्हणून स्विकारली जाणार नाही. याचे कारण म्हणजे आपण ज्या काळाची चर्चा सध्या करत आहोत त्या काळात सर्व ठिकाणी राजसत्तेने एखादी गोष्ट माध्यम म्हणून स्विकारायची सक्ती केलेली नव्हती आणि सर्वसहमतीने एखादी वस्तू माध्यम म्हणून वापरात आणली गेली होती. समजा समाजातील मूठभर लोकांना दगडांचा उपयोग होत आहे असे समजू या आणि त्या मंडळींना दगड माध्यम म्हणून वापरावे असे वाटते. राजसत्तेने सक्ती केल्यास गावात दगड (पाण्याप्रमाणे मुबलक प्रमाणात नसतील तर) सुध्दा चलन म्हणून वापरले जाऊ शकले असते पण तशा सक्तीच्या अभावी दगड ही बहुतांश लोकांसाठी निरुपयोगी वस्तू असल्यामुळे तिचा माध्यम म्हणून वापर होणे कठिण होते.असे का यावर थॊडा विचार केल्यावर माझ्या लक्षात एक गोष्ट आली.समजा आज सोने हे माध्यम म्हणून वापरात आहे.समजा भविष्यकाळात दुसरे काही माध्यम म्हणून वापरात आले आणि सोने मागे पडले तर आपल्याकडे असलेल्या सोन्याची चलन म्हणून काही किंमत नाही पण त्याच सोन्याचे दागिने बनविता येतील आणि काहीतरी उपयोग होऊ शकेल.पण याऐवजी दगडासारखी निरूपयोगी वस्तू माध्यम म्हणून सध्या वापरात असेल आणि नंतर माध्यमात बदल झाला तर आपल्याकडे असलेल्या दगडांचे करायचे काय हा प्रश्न पडेलच.म्हणून कमोडिटी मनीसाठी वापरात असलेल्या माध्यमाचा दुसरा गुणधर्म हा की त्याची स्वत:ची उपयुक्तता समाजातील बहुसंख्य लोकांना असली पाहिजे. सोन्याचांदीविषयीचे आकर्षण जगभर आढळते.त्यामुळेच जगात सर्वत्र या दोन धातूंची उपयुक्तता लोकांना वाटत होती.आणि या दोन धातूंचा चलनाचे माध्यम म्हणून उपयोग झाला. सोने तृणवत मानणारे लोक समाजात असले तरी ते खूप कमी संख्येने असतात.जर समाजातील बहुसंख्य लोक माध्यम म्हणून सोन्याचा वापर करू लागले तर अशा लोकांपुढेही दुसरा पर्याय राहणार नाही आणि ते ही सोन्याचाच माध्यम म्हणून वापर करतील.

या प्रकारच्या कमोडिटी मनीचे उदाहरण म्हणजे द्वितीय महायुध्दात इंग्लिश सैन्याने पकडलेल्या जर्मन युध्दकैद्यांची छावणी.या युध्दकैद्यांना रेडक्रॉस कपडे,खाणे,सिगरेट वगैरे गोष्टी पुरवत असे.या युध्दकैद्यांनी सिगरेटचा वापर कमोडिटी मनी म्हणून त्यांच्या त्यांच्यात केला होता.सिगरेट ही वस्तू वर दिलेल्या सगळ्या अटींची पूर्तता करते हे लक्षात येईल.पहिले म्हणजे बाहेर सिगरेट कितीही मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असली तरी युध्दकैद्यांच्या छावणीत रेडक्रॉस देईल तितक्याच प्रमाणात सिगरेट उपलब्ध होती.आणि दुसरे म्हणजे बहुतांश सैनिकांना त्या गोष्टीची उपयुक्तता होती.

आता या लेखमालेच्या पुढील भागात Representative Money विषयी अधिक लिखाण करेन. सुटसुटीत व्हावे म्हणून सगळी माहिती एकाच लेखात न टाकता स्वतंत्र लेख करत आहे.

क्रमश:

१) Macroeconomics हे ग्रेगरी मॅनकिव या हावर्ड विद्यापीठातील अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापकांचे पुस्तक.

२) International Economics हे रॉबर्ट कारबॉ या मध्य वॉशिंग्टन विद्यापीठातील अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापकांचे पुस्तक. त्यातील बहुतांश डोक्यावरून गेले हे सांगायलाच नको आणि मी त्या पुस्तकात अर्ध्याच्या पुढे जाऊ शकलो नाही.पण त्यात कमोडिटी मनी आणि इतर गोष्टी चांगल्या समजावून सांगितल्या होत्या. त्यावर मी माझा विचार करून माझी उदाहरणे दिली आहेत.