नाचणाऱ्या गाणाऱ्यांचा देश

अजून थोडे... दुसरा दृष्टिकोन : (अ) संधी आणि (आ) आर्थिक फायदा, हे दोन घटक कोणत्याही गोष्टीला पटकन लोकप्रिय करतात. खेळ : एक-दोन दशकापूर्वी क्रिकेटचा दबदबा असला तरी, खेळाडूना फारसे पैसे मिलत नसत... फारतर, खूप प्रसिद्धी झालेल्या मोजक्या खेळाडूंना बँक, वगैरे बर्‍या पगाराच्या नोकर्‍या देत असत. त्याविरुद्ध, हल्ली आयपीएल/देशाच्या क्रिकेट टीममध्ये ५ ते १० वर्षे जम बसवलेल्या खेळाडूची आर्थिक स्थिती उत्तम होण्याइतके उत्पन्न मिळते. यात जाहिरातींपासून मिळणारे उत्पन्न धरले तर, अजून जास्त आर्थिक स्थैर्य मिळते. याशिवाय, एवढ्या प्रचंड लोकसंखेतून जर फक्त १२-१५ लोकांना संधी मिळणार असली (जी अवस्था जेव्हा फक्त टेस्ट क्रिकेट मॅचेस आस्तित्वात होत्या), तर त्या स्पर्धेपासून अनेक जण दूर राहणेच पसंत करतात. जे इतर कठीण स्पर्धापरिक्षांच्या (उदा : आयआयटी, आयआयएम, आयएएस, सीए, इ) बाबतीत आहे, तेच इतर कठीण स्पर्धा असलेल्या सर्व गोष्टींनाही लागू होते/आहे/असेल. :) हे चित्र, आयपीएलने बदलले आहे. १०-१२ संघांत, प्रत्येकी १२-१५ जागा असल्याने, निवडीची १०-१५ पटींने वाढली आहे. त्यामुळे, लहानमोठ्या शहरांतील तरूणांनाही, "मेरा भी नंबर आ सकता है।" असे वाटून प्रयत्न करायला हुरुप येत आहे... महेंद्रसिंह धोनी याचे उत्तम उदाहरण आहे. या स्तराची संधी किंवा आर्थिक स्थैर्य, महिला क्रिकेट देत नसल्याने, अनेकदा जगज्जेतेपद मिळवूनही, क्रिकेटपटू व्हावे ही महत्वाकांक्षा फार कमी तरुणींमध्ये दिसते. गेल्या काही वर्षांपासून, क्रिकेटव्यतिरिक्त, टेनिस व बॅडमिंटन सारखे इतर खेळही (क्रिकेट इतके नसले तरिही बर्‍यापैकी) जीवनाचे धेय/व्यवसाय म्हणून पुढे येत आहेत, याची मुख्य कारणे, (अ) मुख्यतः आर्थिक स्थैर्य आणि (आ) बर्‍याच प्रमाणात वाढलेल्या संधी, हीच आहेत. कला : एक-दोन दशकापूर्वी कलेच्या क्षेत्रातही मोजकीच नावे दिसत असत. १०० कोटीपेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या देशात, १९०० ते २००० सालाच्या कालखंडामध्ये गायन, वादन, चित्रकला, नृत्य, इत्यादी कलांमध्ये नाव आणि पैसा कमावलेली नावे लिहायला दोन-तीन फुलस्केप पाने पुरतील, ही वस्तूस्थिती काय सांगते? त्यावेळी, चित्रपट सृष्टीत जम बसवणे हाच एक नाव आणि पैसा मिळविण्याचा तुलनेने सोपा राजमार्ग होता... पण त्या मार्गावर पाय ठेवायला मिळणे किती कर्मकठीण होते, हे सांगायला नकोच ! त्याविरुध्द, हल्ली गायन व नृत्यांचे रिअ‍ॅलिटी शो पावसाळ्यात उगवणार्‍या आळींब्यांसारखे प्रत्येक टिव्ही वाहीनीवर उगवत आहेत. ते केवळ मनोरंजन न राहता, छोट्या मोठ्या शहर-गावातल्या कलाकारांना आपली कला सादर करण्याचे एक फार महत्वाचे व्यासपीठ बनले आहेत. पूर्वी लोकांच्या नजरेआड राहून कोमेजले जात असणार्‍या अनेक कलाकारांना, या कार्यक्रमांमुळे आपली कला लोकांसमोर सादर करण्याची आणि कलेव्दारे मिळणारे आर्थिक स्थैर्य मिळविण्याची संधी मिळत आहे, हे विसरून चालणार नाही. शास्त्र : शास्त्रज्ञाला आपल्या देशात अजून हवा तेवढा सन्मान मिळत नाही. याचे मुख्य कारण, शास्त्र या विषयाकडे आपण केवळ मोठ्या पगाराची नोकरी मिळविण्याचा मार्ग, याच दृष्टीने पाहतो. (अ) स्वतःची कंपनी सुरू करायची आहे आणि किंवा (आ) एखाद्या नामवंत विद्यापिठात/संस्थेत संशोधन करायचे आहे, अश्या कारणासाठी शास्त्र विषयाचा अभ्यास करणार्‍या विद्यार्थ्यांची संख्या किती आहे? याचीही मुख्य कारणे (अ) संधी आणि (आ) आर्थिक स्थैर्य, यांची भारतातील वानवा हीच आहेत. त्याविरुद्ध, विकसित पाश्चिमात्य देशांत हे दोन घटक विपुल प्रमाणात आहेत, त्यामुळे त्या देशांत, शास्त्रिय संशोधन आणि त्यावर आधारलेले धंदा व व्यवसाय या आकर्षक गोष्टी आहेत. एकंदरीत... मानवी व्यवहार, (फायद्याचा) लोभ आणि (नुकसानीची) भिती या दोन मुख्य तत्वांवर चालतो. अर्थातच, (अ) संधी आणि (आ) आर्थिक फायदा, या दोन गोष्टी असल्याशिवाय किंवा निर्माण केल्याशिवाय कोणत्याही गोष्टीकडे लोक मोठ्या प्रमाणात आकर्षित होत नाहीत... हे दोन घटक निर्माण झाले/केले की लोकांचे मतपरिवर्तन आपोआप होते... फक्त हळहळ किंवा तात्विक चर्चेने फारसे काही साध्य होत नाही.