आलमगीर स्वतः दक्षीणेत का उतरला ??

रोचक. धागा वाचत राहणार आहे.

दौलताबाद ला भेट दिल्यावर असा विचार मनात आला होता, पण इतक्या सुसंगतपणे नाही, आपण विवेचन उत्तम केले आहे.

आवडत विषय , जाणकारांनी अजून प्रकाश टाकावा ही विनंती .

विंध्य सातपुडा रांगांमुळे उत्तर भारत व दक्षिण भारत नैसर्गिक रीत्याच विभाजीत आहे. बहुतांश आक्रमकांचा अ‍ॅक्सेस उत्तरेकडून असल्याने ते उत्तरेतच मर्यादीत होते. आलमगीर जवळ्जवळ १/२ भारताचा मालक होता, दक्षिण सोडले तर इतर दिशाना कदाचित फारसे काही उरले नसावे.

सद्य परिस्थितीत महाराष्ट्र केवळ शिवप्रभुंपासुन सुरू होणारा इतिहास आपला मानतो. पण शरणागत का होईना स्वतः चे राजेपन जिवंत ठेवलेल्या कैक घराण्यांना फक्त मुसलमान सत्तेचे गुलाम सरदार म्हणून अवहेलना करतो. इथं असलेली सरंजामी जहागिरी पद्धत कितीही वाईट असली तरी त्या पद्धतीमुळे प्रत्यक्ष रयत बादशाही ची गुलाम न राहता जहागीर जहागीरदार यांच्या लहान लहान राज्यांमध्ये विभागलेली होती. हे जहागीरदार स्वतंत्र सैन्य पाळत, दरबार भरवत, न्यायनिवाडे​ करत सारा वसुल करत, म्हणजे बादशाही च्या वतीने राज्यकारभार चालवत. सरदारांच्या घरान्यांमधे वैर भाव असे कधी सोयरीक असे, हे सरदार आपला बादशा सुद्धा बदलु शकत, फक्त १ च गोष्ट करत नव्हते ती म्हणज स्वतः चे राज्य स्वतः स्वतः ने चालवणे, शिवाजी महाराजांनी​ राज्य निर्माण केले व लोकराज्य बनवले, हि गोष्ट बादशाही-सरंजामशाही-रयत या पायाभूत सुत्राला छेद देणारी होती, जहागीरदार कोणी बादशाही मदतीशिवाय राज्य चालवु शकतो हि बाब इस्लामी सत्तांच्या ऱ्हासाला कारण होईल, त्यामुळे हे राज्य चिरडने गरजेचे आहे हे आलमगीर जाणला असावा. दखणींसाठी दख़न हे महाराजांचे सुत्र व सत्ताधारी दक्षिण राजांची मोट बांधण्याचा महाराजांचा प्रयत्न हे सारे प्रयत्न त्याच महायुद्धाची पुर्वतयारी, नंतर काय झालं ते वेगळे सांगायला नको.

हादिथ / हादिस (ज्यांना इस्लाममध्ये कुराणानंतर दुसरा क्रमांक दिला जातो) मध्ये असे लिहिलेले आहे की, इस्लाममधील दोन गट इस्लामचा सर्व जगावर अंमल पूर्णत्वास नेतील. त्यातला एक गट हिंदुस्तानवर (गझवा-ए-हिंद) तर दुसरा 'इसा इब्न-ए-मरियम' च्या पाठिराख्यांवर उर्फ ख्रिश्चनांवर आक्रमण करून विजय मिळवेल व त्यानंतरच जगाचा अंत होईल (योम-ए-कयामत येईल). अर्थातच, या गटांच्या नेत्यांना इस्लाममध्ये मानाचे स्थान मिळेल यात शंका नव्हती... इतरांच्या भाषेत याला, 'आपले नाव अमर करणे' असे म्हणायला हरकत नाही. कट्टर धार्मिक असलेल्या औरंगजेबाला या 'इस्लामी अमरत्वाच्या' कल्पनेची भूरळ पडल्यास नवल नव्हते.

एका मोठ्या साम्राज्याच्या धन्याला, स्वतः दक्षिणेत उतरून, मरेपर्यंत एककल्लीपणे २७ वर्षे चिकाटीने प्रयत्न करत रहायला लावण्यासाठी, धर्मवेडापेक्षा जास्त नशा देणारी दुसरी गोष्ट, या जगात क्वचितच सापडेल.

औरंगजेबाविषयी समग्र माहिती देणारे एकमेव पुस्तक म्हणजे जदुनाथ सरकारांचे 'औरंगजेब' . हे पुस्तक अवश्य घ्या. बहुतेक सर्व प्रश्नांची उत्तरे यात मिळतील.

उत्तम धागा. मुळात तुम्ही धाग्यात जे प्रश्न विचारलेत, त्याची उत्तरे स्वताच दिलेली आहेत. त्यामुळे अधिक चर्चा करण्यासारखे काही नाही. बाकी औरंगजेब सस्मजून घ्यायचा असेक तर जदुनाथ सरकारांचे पुस्तक जरुर वाचा असे सुचवेन.
मुळात आदिलशहाचे मुसेखान, फत्तेखान, अफझलखान, सिद्दी जोहर या सर्वांना या मातीत पराभव पत्करावा लागला. तर मोगलांचे शाहिस्तेखान, बहादुरखान, दिलेरखान या सर्वांना पराभवाचे तोंड पहावे लागले. स्वता औरंगजेबाला आग्राप्रकरणात मानहानी सहन करावी लागली. जे मोगल सरदार महाराष्ट्रावर चालून आले त्यातील बहुतेक मराठी मातीत कायमचे गाडले गेले.
थोडे फार यश मिर्झाराजे जयसिंगाला मिळाले. पण त्यांनी शिवाजी राजांचा पुर्ण पराभव केला असे मला वाटत नाही. "जेव्हा सर्वनाश येतो, तेव्हा अर्धो त्यजति पंडीत" या न्यायाने शिवाजी महाराजांनी तह केला. त्यातही २३ किल्ले दिले. हे कराताना मिर्झाराजांना आणि पर्यायाने मोंगलांना अक्षरशः मामा बनविले. मुख्य म्हणजे राजगड, रायगड, तोरणा, प्रतापगड हा स्वराज्याचा गाभा स्वताकडेच राखण्यात यश मिळवले. दक्षिण मोहीम करुन महाराजांनी मुत्सदीगिरीचा एक नमुना औरंगजेबाला दाखविला. राज्याभिषेकापर्यंत आदिलशाही बरीच कमजोर झाली होती. कुतुबशाह तर मित्र झाला होता. तेव्हा महाराजांचे पुढचे लक्ष्य उत्तर पर्यायाने औरंबजेब असणार हे नक्की होते. तेव्हा औरंगजेबाला सुखनैव राज्य करायचे असेल तर हे दक्षिणेकडचे मराठी राज्य कायमचे बुडवायला लागणार होते. त्यातच औरंगजेबाचे भावी वारस आझम असो किंवा अकबर हे बंडाचा झेंडा केव्हा उभारुन मराठ्यांना मिळतील याची खात्री नव्हती. अश्या परिस्थित मराठ्यांनी बुर्‍हाणपुरजवळचा अशीरगड ताब्यात घेतला असता तर उत्तरेच्या मैदानी प्रदेशात आक्रमण करण्याचा मार्ग मोकळा झाला असता. कोणत्या सरदारावर भरोसा ठेउन त्याला दक्षिणेत पाठवावे अशी परिस्थिती उरलेली नव्हती.
त्यात रायगडावर राज्याभिषेक करुन शिवाजी महाराजांनी औरंगजेबासमोर मोठा पेच निर्माण केला होता. कारण आता नेता उरला नाही तरी त्या सिंहासनासाठी तरी जनता लढणार हे नक्की होते आणि झालेही तसेच.
शिवाय राजवटी बुडवने हे अतिशय आवश्यक धर्मकार्य औरंगजेबाला नक्कीच करायचे असणार.
अखेरीस नाईलाज होउन वृध्वत्वाकडे झुकलेला औरंगजेब दक्षिणेत उतरला.

एक गोष्ट इथल्या चर्चेत आली नाही ती लिहितो.

अवरंगझेब हा काही दक्खनमध्ये उतरणारा पहिला राज्यकर्ता नव्हता. याउलट असे म्हणता येईल की असे करणारा तो शेवटचा दिल्लीचा राजा होता.

अल्लाउद्दीन खिलजी याने 1300 च्या सुमारास देवगिरी आणि नंतर वारंगल इथे लुटालूट करून ही परंपरा चालू केली. त्यानंतर काही वर्षातच तुघलक सुलतान मुहम्मद याने राजधानीच देवगिरीस हलवली. तो प्रयोग फसून काही वर्षातच ती दिल्लीला परतला.

मोगल घराण्यात अकबराने नगरचा किल्ला घेऊन दक्षिणेत पाऊल टाकले. त्या आधी राजपुताना, माळवा आणि गुजरात हे ताब्यात घेऊन त्याने दक्षिणेचा मार्ग सुरक्षित केला होता.

शहाजहान स्वतः दक्षिणेत येऊन दौलताबादच्या वेढ्यात निझामशाही संपुष्टात आणण्यासाठी उतरला होता.

त्यामुळे असे म्हणता येईल, की औरंगझेब एक परंपरेचे पालन करत होता, हा काही एक आयसोलाटेड निर्णय नव्हता.

इतर सर्वाना कुठे थांबायचे आणि परतायचे हे कळले, औरंगझेब नाही, हा भाग निराळा ...

औरंगझेबाने अफझलखानाचा तडाखा ?

औरन्गजेबाची दक्षिणेतली मोहीम सम्भाजीराजान्च्यानन्तर इतकी लाम्बेल याची सुरवातीला त्यालाच कदाचित कल्पना आली नसेल. राजाराम आटोक्यात आल्याची (किन्वा सम्पल्याची) थोडीशी आशा दिसत असतानाच ताराबाईमुळे (आणि सन्ताजी/धनाजी मुळे) मोहीम लाम्बतच राहिली. जीवितहानी टाळण्याकरता मोन्गलाना रिकामे करून दिलेले किल्ले, त्यान्ची पाठ वळताच ताराबाईच्या राजकारणामुळे पुन्हा परत ताब्यात येत राहिले. रिता होत गेलेल्या दक्षिणेतल्या खजिन्यात भर टाकण्याकरता उत्तरेतून येणारी रक्कम वारन्वार मराठ्याना लुटता आली. भरमसाठ वाढलेली आणि ऐशआरामाची सवय लागलेली फौज पटपट हलवणे औरन्गजेबाला कठिण होत गेले. औरन्गजेबाची गादी चालवणारा - धर्माकरता किन्वा राज्याच्या वाढीकरता दक्खनची स्वारी फत्ते करू शकणारा कर्तबगार वारसही कोणी दिसत नव्हता. अशा रीतीने सगळ्याच बाजूनी औरन्गजेब दक्षिणेत सम्पला.

संभाजी राजांनंतरचा मराठ्यांचा तसेच भारताचा इतिहास कोणत्या पुस्तकांत वाचायला मिळेल ?
तसेच संभाजी राजांचे कोणते चरित्र सर्वाधिक प्रामाणिक आहे ? छावा की आणखी कोणते ? मला अभिनिवेश /निंदा/स्तुती ई टाळून फक्त 'ऐतिहासिक घटनांचे वर्णन आणि विश्लेषण' असलेली पुस्तके वाचायला आवडतील.

१९७६ साली हिमालयातली निसर्गचित्रे रंगवायला इंदूरातून मी गेलो, त्या वेळी दोन-चार दिवसांसाठी म्हणून दिल्लीत राहिलेलो मी राहता राहता आजतागायत का रहात आलो, हे मला अजूनही कळलेले नाही. असा मी औरंगजेबाबद्दल काय लिहीणार ? माझ्या मध्यमवर्गीय साध्याश्या जीवनातही बेचाळीस वर्षे कशी निघून गेली कळले नाही. औरंगजेबासारख्या महान बादशहाची, स्वतः हाताने टोप्या विणून त्यातून गुजराण करत परमदयाळू अल्लाने त्याला नेमून दिलेले काम करता करता सत्तावीस वर्षे कशी निघून गेली हे त्यालाही कळले नसावे.

मलाही पडलेला प्रश्न.
मला वाटतं औरंगजेबाची उत्तरेतील सत्ता बऱ्यापैकी स्थिरावली होती. आणि धर्मांध औरंग्या अख्खा भारत मुस्लिम करन्याची स्वप्ने पाहत दक्षिणेत उतरला. संभाजी महाराजांची निर्घृण हत्या करण्यामागे हिंदूंवर जरब बसून धर्मांतर व्हावे हा त्याचा हेतू होता. त्या मुळेच त्याने 27 वर्षे दक्षिणेत घालवली. मागे कोणीतरी उल्लेख केल्याप्रमाणे धर्मांधता हीच त्याला 27 वर्षे महाराष्ट्रात रोखू शकली.

रोचक चर्चा! :-)

मला महत्त्वाचे वाटणारे काही मुद्दे -

औरंगजेबाचा साधारण उद्देशः
- दक्षिण हिंदूस्थानातील हिंदूराज्यांचे इस्लामीकरण
- आदिलशाही, निजामशाही आणि मराठ्यांचे होऊ शकणारे संगनमत तोडणे [हा शंभूराजांचा प्रयत्न होता, पण त्यात यश आले नाही]
- मराठ्यांचे राज्य खालसा करून परत मुघलांचा धाक कायम करण्याची संधी [शिवरायांच्या नावाचा प्रभाव पुसण्याचा प्रयत्न]. तसा त्याने पणच केला होता म्हणे.
- ईराण आणि तुर्कस्थानच्या शहांच्या तुल्यबळ असण्याची किर्ती मिळवणे

घोडचूकः
- आदिलशाही आणि निजामशाही नेस्तनाबूत करून शंभूराजांचा वध केल्यावर, उण्यापुर्‍या ६ वर्षांच्या कालावधीत औरंगजेबाला जेता म्हणून परत जाण्याची संधी होती पण ती त्याने साधली नाही. तसे झाले असते, तर त्याला उजळ माथ्याने परत जाता आले असते. पण शेवटचा घाव घालून शत्रूला संपवण्याचा मोह नडला... मराठ्यांचा अभूतपूर्व लढा त्याच्या कल्पनेबाहेरचा होता. आणि पराभूत म्हणून स्वतः औरंगजेबच परत गेला तर पुढे त्याच्या सरदारांना तो कोणत्या तोंडानं बोलणार? तो परत म्हणूनच जाऊ शकला नाही.

या औरंगजेबाविरुद्धच्या स्वातंत्र्यलढ्यात रामचंद्रपंत अमात्यांचे नाव अगत्याचे वाटते. प्रत्यक्ष लढायांशिवाय खालील योजनांच्या मुळाशी तेच होतेत.
- सरदारांना एकत्रितपणे चढाई न करता गनिमी काव्याने वेगवेगळे लढण्याला प्रोत्साहन देणे
- खर्च भागवण्यासाठी मुघलांच्या मुलुखात स्वार्‍या करण्याला प्रोत्साहन देणे
- तह करून किल्ला मुघलांच्या ताब्यात देणे व डागडुजी करून रसद भरून झाली की परत जिंकून घेणे
या योजना मुघलांच्या विरुद्ध चांगल्याच सफल झाल्यात हे वेगळे सांगायला नको.

असो. मला वाटणारा महत्त्वाचा मुद्दा हा की शेवटी औरंगजेब आपल्या कारस्थानात सफल झाला काय?
माझ्या मते होय.
- आपण जिंकू शकत नाही असे पाहून, मराठ्यांमधे फूट पाडून दोन वेगळ्या गाद्या होण्याला कारणीभूत औरंगजेब.
- छत्रपतींनी औरंगजेबाला दिलेल्या वचनाखातर, दिल्लीवर झालेल्या ईराणच्या दोन स्वार्‍यांना नेस्तनाबूत करण्यासाठी मराठ्यांनी दोन प्रयत्न केले. पहिल्या वेळेस थोरले बाजीराव गेले. दुसर्‍यावेळेस पानीपत झाले. कारणीभूत? अप्रत्यक्षरित्या औरंगजेब. पानीपतानंतर उण्यापुर्‍या साठ वर्षात मराठी सत्ता संपली यातच काय ते येते.