राष्ट्रभावनेचा अभाव.. भारतासमोरच्या अडचणींचे मूळ?

एकलव्यांशी सहमत ! अनेकदा स्वतः विरुद्ध राष्ट्र असा परस्परविरोध निर्माण होतो. भ्रष्टाचार हा असाच विषय. जाणून बुजून केलेला नसला, तरी हा राष्ट्रद्रोहच ठरावा. - सर्किट (पण पासपोर्टविषयी: दक्षिण ओसेसिया मधील लोकांना रशियातील सरकारने रशियन पासपोर्ट गेले दोन-तीन वर्षे दिलेत. आज जॉर्जियाने आपला हा असंतुष्ट भागसाहे असे म्हणून तिथे स्वतःचे सैन्य पाठवले, तेव्हा रशियाला कारणच मिळाले, कारण की तेथील ७०००० लोक रशियन पासपोर्ट धारक आणि म्हणूनच रशियन नागरीक आहेत. भारताला पाकव्याप्त काश्मिरत अशी आयडीया का सुचली नाही ?)

श्री एकलव्य आणि श्री सर्किट यांच्या अभिप्रायांशी सहमत! भ्रष्टाचार करणार्‍या प्रत्येक माणसाला, मग तो अल्पशिक्षित असो की बहूशिक्षित, भ्रष्टाचार करते वेळी आपण ही नैतिकदृष्ट्या वा राष्ट्रद्रोहदॄष्ट्या ही आपली अवनती आहे हे माहीत असतेच! असे असूनही जेंव्हा तो भ्रष्टाचार करतो तेंव्हा अगतिकता वा सगळे करतात म्हणून मी तो करतो वा मी केला नाही तर सगळे मलाच टार्गेट करतील हा कुठलाही बचाब उपयुक्त ठरत नाही. भ्रष्टाचारी हे भ्रष्टाचारीच असतात आणि त्यांना तुरूंगात घालणे हा यावर एकच उपाय आहे...... पण समाज जेंव्हा विविध कारणांसाठी या भ्रष्टाचाराला सबबी शोधू लागतो तेंव्हा त्या समाजाची अवनती ही ठरलेलीच असते.......

मला वाटते याबाबत आपण सर्वच सहमत आहोत. येथे माझा मुद्दा असा नाही की असेच चालत राहिले पाहिजे. म्हणून त्या प्रतिसादात "जिथे आहे तिथून प्रगती करूया" असा समारोप केलेला आहे. औषधाची भेसळ करणारे वगैरे "हा मी एका रुग्णाचा खून करतो" असा विचार करत पाताळविजयम् मधल्या राक्षसासारखे "ही हा हा" हसत औषधात भेसळ करतात असे मला वाटत नाही. उलट ते परिणामांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करतात. स्वतःच्या डोळ्यासमोर नसलेल्या लोकांच्या वेदनेबद्दल डोळेझाक करणे आपण सर्वच लहानपणापासून शिकलेले आहोत. सेलफोनमध्ये वापरणारे कोलटॅन हे खनिज आफ्रिकेतल्या काँगो मध्ये युद्धे घडवून स्वस्तात मिळवतात. हे मला ठाऊक आहे. तरी मी त्यातल्या त्यात स्वस्त फोन निवडतो. मला हिर्‍यांची विशेष आवड नाही, पण त्या प्रकारात मला पैसे गुंतवायचे असते, प्रियव्यक्तीला हिरा द्यायचा असता, तर हिर्‍यांच्या रक्तरंजित व्यापाराकडे मी दुर्लक्ष केले असते. माझ्या गुंतवणुकीतले म्युच्युअल फंड तंबाखूच्या व्यापारात, आणि शस्त्रास्त्रांच्या व्यापारात पैसे गुंतवतात, हे जवळजवळ निश्चित आहे. आणि होय, मी माझ्या समोरच्या लोकांना धूम्रपानापासून परावृत्त करायचा प्रयत्न करतो. तिथे माझे पैसे लोकांना विष घेण्याची जाहिरात करत आहेत. इथे मी भारतीय सैनिक मरू नयेत म्हणून विचारशील असतो म्हणे. पण ज्या कंपन्यांमध्ये माझे पैसे गुंतवले आहेत, त्यांची विमाने आणि स्फोटके भारताला आणि भारताविरुद्धच्या देशांना तटस्थ भावनेने विकली जातात - त्यांतून कुठल्या भारतीय जवानाला मृत्यूही होऊ शकेल. हे सर्व मी कसे करतो? माझ्या म्यूच्यूअल फंड गुंतवणुकीतून आलेली सिगारेटची जाहिरात बघून जे मूल सिगारेटच्या व्यसनाच्या आहारी जाते, ते माझे आप्त नसते, त्याच्याकडे मी डोळेझाक करू शकतो. "माझ्या" गुंतवणुकीतल्या विमानाने किंवा स्फोटकाने भारतीय जवान "मरतही असतील, वाचतही असतील" असा काही गुळमुळीत विचार करतो, किंवा त्यापेक्षा विचारच करत नाही. मी बरा, माझ्या गुंतवणुकीवर मिळणारे व्याज बरे. ही माझी वागणूक आणि विचारपद्धती. यात आणि कोण मरते आहे त्याच्याकडे "खरोखर मनापासून" दुर्लक्ष करून औषधात भेसळ करणे, या दोहोंत मूलभूत फरक काय? विचार करा, तुमचे पैसे कुठे गुंतले आहेत, तुमच्या सेलफोनमधले भाग बनवणारे खनिज कोणाच्या रक्ताने रंगले आहेत? अहो, आयुष्य सुखकर करण्यासाठी या असल्या डोळ्यासमोर नसलेल्या गोष्टी मनःपटलावरून पुसून टाकणे, हा सामान्य मानवी स्वभाव आहे. आज "दुसरीकडच्या कुठल्या निग्रोला गुलामीत ठेवणारा" आणि "दुसर्‍यांच्या मुलांना सिगारेटी विकणारा" मी, तोच मी आजच औषधात भेसळ का करत नाही? कारण तसे न करता उदरनिर्वाह करण्याची आर्थिक सिस्टिम माझ्या आजूबाजूला आहे. तसे केल्यास चोखपणे मला दंड करणारी सिस्टिम माझ्या आजूबाजूला आहे. या दोन्ही गोष्टी सिस्टिममध्ये घडवून आणण्यासाठी "राष्ट्रभावनेचा अभाव आहे की नाही" याबद्दल काहीच मत असणे जरुरीचे नाही. "तेलगी प्रकरणात, करदाता आणि नागरिक म्हणून मला तोटा झाला, त्याला आळा घातला पाहिजे" हा विचार राबवलाच पाहिजे. पण त्यासाठी "तेलगी माझ्यापेक्षा अधिक राष्ट्रद्रोही आहे" असा विचार करून ऐट मिरवण्याने काय मिळणार आहे? (आणि दुसर्‍याला हीन म्हणण्यात पर्यायाने स्वतःला उदात्त म्हणणे असते, नाही का?) "तेलगीच्या ठिकाणी मी असतो तर वेगळे वागलो असतो" अशी बोटे मोडण्यापेक्षा हा विचार करावा : "तेलगीच्या ठिकाणी मी असतो तर मला त्याच्यासारखी वर्तणूक करणे मला दुष्कर कसे झाले असते? सिस्टिममध्ये योग्य वागण्यासाठी काय पारितोषिक असावे लागेल, अयोग्य वागण्यासाठी काय दंड असावा लागेल?" अशा प्रकारे सिस्टिम मध्ये सकारात्मक आणि कार्यक्षम फरक घडू शकेल. खाली सर्किट असे काही म्हणतात "अजाणतेपणे झाला तरी तो राष्ट्रद्रोहच". मी म्हणेन "अजाणतेपणे झाला तरी ते नागरिकांचे नुकसानच." अजाणतेपणानेही झालेल्या कृत्याला आळा घालणे महत्त्वाचे असते, याबाबत कोणाचाच वाद नसावा. पण अजाणतेपणाने झालेल्या कृत्याचे खापर व्यक्तीवर फोडून सिस्टिमला निर्दोष ठरवण्याने त्या कृत्याला प्रतिबंध होत नाही - पुढे ते कृत्य करणारा तितकाच "अजाणता" असतो, आणि अजाणता मनुष्य वर्तणुकीत काय फरक करू शकणार? उलट सिस्टिमला दुरुस्त करून पुढे कोणी "अजाणता" असूच शकणार नाही, असे करणे अधिक सकारात्मक आणि कार्यक्षम आहे. पिवळा डांबीस यांना वाटते की मी भ्रष्टाचाराला सबबी शोधतो आहे. तसे नव्हे. "भ्रष्टाचाराचे कारण म्हणजे राष्ट्रभावाचा अभाव" या कारणमीमांसेशी मी असहमती दाखवतो आहे. मी वेगळे कारण सांगतो आहे. मनुष्य स्खलनशील असूनही भ्रष्टाचार कमी करता येतो, स्खलनशीलतेबद्दल भारतातल्या लोकांना दोष देऊन काहीच हशील नाही, असे माझे मत आहे. मला असे वाटते की "भ्रष्टाचार हा काही विशिष्ट व्यक्तींचे नैतिक अधःपतन आहे" असे म्हणणे सिस्टिम बदलण्याच्या जबाबदारीतून मुक्त होण्यासाठीचा सोयिस्कर युक्तिवाद आहे.

प्रमेय १: "भारतात राष्ट्रभावनेचा अभाव आहे, हे पटत नाही", असल्यास बाकी कुठल्या देशात असतो तितकाच अभाव आहे. वाद घालायचे कारण :"राष्ट्रभावनेचा अभाव" हे कारण भारताच्या अडचणींसाठी पुरेसे वाटत नाही, अडचणी दूर करण्यासाठी ते कारण सांगणे उपयोगीही वाटत नाही. एकलव्य, तुमची हरेक कृती तपासली तर राष्ट्राचे नुकसान करणारी एकही कृती सापडणार नाही म्हणता? (माझ्या वागण्यात तरी राष्ट्राला सौम्य नुकसान होणार्‍या अनेक कृती सापडतात, त्यांचा वर पुन्हापुन्हा उल्लेख केला आहे.) आता शक्य आहे, की तुमच्याकडून काहीच अपाय होत नाही, पण असे थोडेच लोक असतील. आता हा कठोर निकष मानून राष्ट्रातल्या जवळजवळ सर्वांनाच राष्ट्रद्रोही ठरवायचे असेल, तर तसे म्हणणे तर्कशुद्ध आहे. पण त्या तर्कशुद्ध मशीनगनने गोळीबार करून नेमके कुठले राष्ट्रहित साधणार आहे? (प्रमेय २)"राष्ट्रद्रोह थांबवा" अशी भडक भाषा वापरण्यापेक्षा "ज्या ज्या प्रमाणात राष्ट्रातील लोकांचे नुकसान होत आहे, त्या त्या क्रमाने त्या त्या कृतींना आळा घाला" हा कार्यक्रम अधिक व्यवहार्य आहे, असे मला वाटते . माझी पाळी आली, तर मग माझ्याकडून होणारे नुकसानही बंद पाडण्याची कारवाई होईल. आता तुम्ही मला राष्ट्रद्रोही म्हणा किंवा म्हणू नका (नाही म्हटल्यास जरा बरे वाटेल). "राष्ट्रद्रोह थांबवा" असा प्रचार करून भ्रष्टाचार खरेच थांबत असेल, तर मी ते जरूर मानेन. असा कुठला प्रचार कार्यक्रम कुठेही यशस्वी झाला असेल तर "शो मी द डेटा!" मीही बिनशर्त पाठिंबा देईन. आणिबाणीच्या काळात अशा प्रकारचे परखड लोकशिक्षण झाले होते असे ऐकायला मिळते. खुद्ध आचार्य विनोबा भावेंनी प्रशस्तीपत्र दिलेल्या या अनुशासनपर्वामुळे भ्रष्टाचारास आळा बसला होता काय? माझ्या प्रमेयाच्या बाजूने : आर्थिक घडी बदलून भ्रष्टाचार काही प्रमाणात घटतो त्याचा विदा मी वर दिलेलाच आहे. तो विदा मान्य नसल्यास "का मान्य नाही" ते सांगा.