अध्यात्म-विज्ञान समन्वय ?

अशा रास्यानिक प्रक्रिया आणि बदलातून साकारणारे मानवी आयुष्य जर भय, निद्रा, आहार आणि मैथुन इतक्याच त्रिज्येत फिरून संपणार असेल तर इतर जीव जंतू आणि मनुष्य यात फरक तो काय?

या संबंधी मी वाचलेले दोन परिच्छेद इथे देतो. कदाचित या उतार्‍यांमध्ये तुमच्या प्रश्नाचे उत्तर मिळेल. लेखक युवल नोआ हरारी आपल्या "सॅपियन्स" या पुस्तकात "Know Thyself" या मथळ्याखाली लिहितो,

...So our medieval ancestors were happy because they found meaning to life in collective delusions about the afterlife? Yes. As long as nobody punctured their fantasies, why shouldn’t they? As far as we can tell, from a purely scientific viewpoint, human life has absolutely no meaning. Humans are the outcome of blind evolutionary processes that operate without goal or purpose. Our actions are not part of some divine cosmic plan, and if planet Earth were to blow up tomorrow morning, the universe would probably keep going about its business as usual. As far as we can tell at this point, human subjectivity would not be missed. Hence any meaning that people ascribe to their lives is just a delusion. The other-worldly meanings medieval people found in their lives were no more deluded than the modern humanist, nationalist and capitalist meanings modern people find. The scientist who says her life is meaningful because she increases the store of human knowledge, the soldier who declares that his life is meaningful because he fights to defend his homeland, and the entrepreneur who finds meaning in building a new company are no less delusional than their medieval counterparts who found meaning in reading scriptures, going on a crusade or building a new cathedral. So perhaps happiness is synchronising one’s personal delusions of meaning with the prevailing collective delusions. As long as my personal narrative is in line with the narratives of the people around me, I can convince myself that my life is meaningful, and find happiness in that conviction.

आधी निरिश्वरवादी असलेली आणि नंतर सश्रद्ध झालेली जेनिफर फुलवायलर If Atheism Is True, Does Life Still Have Meaning? मध्ये लिहिते,

If everything that we call heroism and glory, and all the significance of all great human achievements, can be reduced to some neurons firing in the human brain, then it’s all destined to be extinguished at death. And considering that the entire span of homo sapiens’ existence on earth wouldn’t even amount to a blip on the radar screen of a 5-billion-year-old universe, it seemed silly to pretend like the 60-odd-year life of some random organism on one of trillions of planets was something special. (I was a blast at parties.) By simply living my life, I felt like I was living a lie. I acknowledged the truth that life was meaningless, and yet I kept acting as if my own life had meaning, as if all the hope and love and joy I’d experienced was something real, something more than a mirage produced by the chemicals in my brain.

बहूधा हा परिच्छेद तिने निरिश्वरवादी असताना लिहिला असावा :)

अध्यात्मासोबत वा विज्ञानासोबत जे नेहमी होत आलंय तेच इथेही परत झालंच. तूप हे एक अविरत बदलाचं म्हणून उदाहरण दिलंय. तुम्ही तूपाची निर्मिती करणारे, कृती, नियम वैगेरे बघत आहात. विशिष्ट ज्ञान व कृती म्हणजेच विज्ञान नसते. इथे प्रश्न तूपाचा नाहीये. पंचमहाभूतांच्या, मूलकणांच्या प्रवासाचा, स्थित्यंतराचा आहे. तूपाच्या ठिकाणी दुसरं काहीही घ्या. दूधच घ्या. गायीने चारा खाल्ला, दूध दिलं, दूध तान्ह्याबाळाने प्यायलं, त्याच्या शि-शूतून ते परत जमीनीला मिळालं. कुठलीही एक घटना घ्या. त्याला कार्यकारणभाव असतो. हजारो लाखो कारणं असतात. हजारो लाखो पैलू असतात. हजारो लाखो बिंदू एकमेकांशी जोडत ती घटना घडते. अशा हजारो लाखो घटना घडत असतात. ह्यामागचं तत्त्व शोधणे म्हणजेच अध्यात्म व विज्ञान. आखून दिलेल्या नियमांबरहुकूम एखादी वस्तू बनवणे हे तंत्र आहे, विज्ञान नाही. तूप बनवायचे तंत्र विकसित झाले. पण ते का बनवायचे, का वापरायचे, त्याचे उपयोगाचे परिणाम हे जे ज्ञान आहे ते विज्ञान. विज्ञान हरवलं तर तंत्रज्ञानाला अर्थ राहत नाही. हे परत तूपाचेच उदाहरण घेऊन सांगतो. जेव्हा केव्हा तूपाचा शोध लागला तेव्हा गायी, चारा, हवा-पाणी यांची परिस्थिती आजच्या परिस्थितीच्या अगदी विपरित होती. ज्या पद्धतीने तेव्हा गायीच्या दूधापासून तूप बनवले जात होते ती पद्धत आज फॉलो होत नाही. तेव्हा नगाला नग असे तूप डब्यांमधून मॉलमधे विक्रिस येते. आपण विकत घेतो, वापरतो. त्या ऋषी-मुनिंना ज्या दर्जाचे तूप मिळाले त्याच दर्जाचे आज मिळणे दुरापास्त आहे. त्यामुळे त्यांना जे फायदे-परिणाम मिळायचे ते मिळणेही दुरापास्त आहे. त्याकाळातल्या परिणामांच्या कथा ऐकून आज आपण मॉलमधून तूप आणतो. त्यांना तूपाने फायदा झाला तो आपणांसही होइल असा विश्वास ठेवतो. म्हणजे आपण विज्ञान विसरून कर्मकांडात (तंत्रज्ञानात) गुंततो. अध्यात्माचेही तेच आहे. ज्ञानेश्वरांपासून तुकारामांपर्यंत, येशूपासून बुद्धांपर्यंत आणि त्यांच्यासारख्या असंख्य महात्म्यांनी घसा कोकलून कोकलून जे सांगितलं ते उपलब्ध जनतेपैकी किती लोकांनी आत्मसात केलं? ज्या कोणा तुटपुंजा लोकांनी केलं त्यांनी मिळवलं, इतरांना ते कष्ट सहन झाले नाहीत त्यांनी फक्त करण्याचे अवडंबर केले. कठोर तपश्चर्या टाळण्यासाठी पुजा-कर्म-कांडं शोधून काढली. तंत्र विकसित झालं पण अध्यात्मातलं खरं विज्ञान मागेच राहिलं. विज्ञानाच्या मते हि निर्मिती प्रक्रिया म्हणजे बिग बँग आणि उत्क्रांती. तुमची थियरी ( आधीपासून होते) विज्ञानाच्या आणि एकूणच सर्वच विश्व निर्मिती संकल्पना दुर्लक्षित करते. जर सगळेच आधी पासून होते तर ते तसेच किवा बदलाने पुढे राहणार आहे मग कशाचाही विचार करण्याची गरज काय? आधुनिक विज्ञान हे फक्त अनुमानावर आधारित थेयरी मांडते, तेच संपूर्ण सत्य आहे हे कधीच मान्य करत नाही. बिग बँगबद्दलचं विज्ञानाचं नवं मत : No Big Bang? Quantum equation predicts universe has no beginning क्वांटम मेकॅनिक्सबद्दलच्या संशोधनांनी प्रचलित सर्वमान्य भौतिकी नियमांना जबरा फटका दिला होता हे आपणास माहित असेलच. त्यामुळे विज्ञान आज एक म्हणतं, उद्या एक म्हणतं तरी त्याच्या "असा अनुमान आहे बुवा की...." ह्या भूमिकेला परमसत्य मानणे हे अंधविश्वासाचे लक्षण आहे. दुसरा मुद्दा असा की सगळेच आधीपासून होते असे मी किंवा अध्यात्म कधीच म्हणत नाही. हे विश्व अनादि-अनंत आहे. जे आज आहे ते काल नव्हते, ते उद्या नसणार. जे सतत बदलत आहे त्याला धरून ठेवण्याचा केविलवाणा प्रयत्नच मनुष्यजन्मात हजारो दु:खांचे कारण बनतो. तो प्रयत्न सोडला तर परमसुख मिळतंच. पण ते सोडणं एवढं सहज नसतं. त्यासाठी विश्वाचा पसारा कसा सतत बदलत आहे ह्याचा अनुभव घ्यावा लागतो. एका क्षणाच्या लाखो तुकड्यांमधे सुद्धा आपलं शरीर एकसारखे राहिलो नाही हे जेव्हा जाणवतं तेव्हा खर्‍या अर्थाने मोक्षाची सुरुवात होते. त्याचाच विचार करायची गरज आहे. आता सामान्य मंडळींनी मोक्ष म्हणजे काय ह्याचा आपआपला अर्थ लावला आहे तो भाग वेगळा. आध्यात्मिक मनुष्याचा हा प्रश्न असतो कि हे इलेक्ट्रो-केमिकल यंत्र बनवणारे आणि चालवणारे चैतन्य कोठून येते? वरील विधान अनेको पुर्वग्रहांचा समुच्चय असल्याने उत्तर कठिण आहे. प्रथम आध्यात्मिक मनुष्य म्हणजे कोण? मनुष्याचे शरिर म्हणजे एक इलेक्ट्रो-केमिकल यंत्र आहे म्हणजे नेमकं काय? चैतन्य कशाला म्हणायचे? कोठून येते म्हणजेच कोठुनतरी येत असलेच पाहिजे याचा पुर्वग्रहातून काढलेला अनुमान. अध्यात्मिक मनुष्यास सांगू इच्छितो की हे यंत्र सेपरेट -वेगळे समजणे यातच सगळी गोम आहे. जेव्हा तुम्ही-आम्ही समुद्र म्हणतो तेव्हा समुद्र म्हणजे नक्की काय असते? खळाळणार्‍या लाटा, खारं पाणी, जीवजंतू, की एकत्र सगळं? समुद्र म्हणजे हे सगळंच परत किनाराही आणि त्यावरची हवाही. समुद्र असा वेगळा नाहीच. त्यातली व्हेलही वेगळी नाही. सगळी एकच आहे. हे सगळं विश्व एकच आहे. अध्यात्मिक मनुष्यास ती लिंक शोधणे महत्त्वाचे आहे. जोवर सगळं वेगळं-वेगळं दिसत राहिल तोवर कुणी स्वतःला आध्यात्मिक म्हणू नये. लिहिण्यासारखे बरेच आहे पण इथे नको. अशी कोणती गोष्ट आहे कि जी गोष्ट यातून वजा केली तर हे इलेक्ट्रो-केमिकल यंत्र निर्जीव होईल ( with all ideal physical conditions )? निर्जीव-सजीव ह्या मानवी संकल्पना आहेत. एखाद्या खडकात जे मूलद्रव्य असतील ते तुमच्या माझ्या सर्वांच्या शरिरात आहेत. त्या मूलद्रव्यांधे जी आंदोलने चालू आहेत ती सर्वांच्या शरिरात चालू आहेत. कुणीही सजीव वा निर्जीव नाही. कणकणमें है भगवान उगाच म्हणत नाही. निर्जीव वाटणारी एखादी गोष्ट खाऊन मरणारा जीवंत होतो, सजीव वाटणारी खाऊन धडधाकट मरून जातो. तेव्हा अशी काय गोष्ट आहे जी सर्वांमधे वास करून आहे? आयुष्य म्हणजे फक्त शरीरात होणार्या रासायनिक प्रक्रिया -बदलांचा खेळ असेल तर मग झोंबी किंवा यंत्रमानव आणि मानव यांच्यात फरक काय? आयुष्य म्हणजे फक्त शरिरात होणार्‍या रासायनिक प्रक्रिया-बदलांचा खेळ नाही असे आपले मत आहे असे जाणवते. हे मत पक्के असेल तर याशिवायही असे काही आहे ज्यावर आपण विश्वास ठेवता असे जाणवते. पण याशिवाय काहीही नाही हे मान्य करणे अवघड जात असेल तर अध्यात्माचा प्रवासही अवघड होईल. किंबहुना होतोच. कारण ध्येय आधीच स्पष्ट केलेले आहे. ते चुकीचे आहे हे कधीच लक्षात येत नाही, कारण त्या ध्येयापर्यंत पोचणे शक्यच नाही. कुणीही पोचले नाही. पण शरिराला फक्त रासायनिक प्रक्रिया मानणारे मोक्षाच्या ध्येयापर्यंत पोचलेत. कारण त्यांनीच जाणले की झोंबी, यंत्रमानव वा जिवंत मानव यात काहीच फरक नाही. अशा रास्यानिक प्रक्रिया आणि बदलातून साकारणारे मानवी आयुष्य जर भय, निद्रा, आहार आणि मैथुन इतक्याच त्रिज्येत फिरून संपणार असेल तर इतर जीव जंतू आणि मनुष्य यात फरक तो काय? आपण आज ज्या योनीत आहोत, ज्या जन्मात आहोत, ज्या देशात, ज्या धर्मात आहोत, त्यापेक्षा वेगळ्या जातीत, धर्मात, देशात जन्माला आलो असतो तर कसे वाटले असते याचे एक कल्पनाचित्र उभे करू शकतो. तसेच्या तसे असू शकत नाही. तस्मात् एखादा प्राणी हा मनुष्यापेक्षा कमी प्रतीचाच आहे हे मनुष्याच्या अहंकाराने मान्य केले आहे. आपणच श्रेष्ठ हा विचार जेव्हा त्यागला जाईल त्यावेळेस हे सर्व फरक नष्ट होतात. भय, निद्रा, आहार, मैथून याच्या चक्रांतूनच साधना करत मनुष्ययोनीत जीव पोचतो. जीवाला कुठल्याही योनीत मोक्ष वा सद्गती प्राप्ती होऊ शकते. अहंकारी मनुष्याला असे वाटते की फक्त मनुष्य योनीत असे घडते. सर्व पोचलेल्या लोकांच्या कथा-कहान्यांमधून असे सूचक संदर्भ उपलब्ध आहेत. अध्यात्म हा चर्चेचा, डेमोन्स्ट्रेशनचा, वादविवादाचा विषय अजिबात नाही. तो फक्त अनुभवाचा विषय आहे. योग्य गुरुंकडून मार्गदर्शनाद्वारे आत्मसात करण्याचा मार्ग आहे. जागेअभावी, वेळेअभावी, किंवा योग्य-मती अभावी मी इथे अजून जास्त चर्चा करणे शक्य नाही. त्याबद्दल क्षमस्व. माझा वरिल प्रतिसाद अजून हजारो प्रश्नांना जन्म देऊ शकतो हे माहिती आहे. प्रश्नोत्तरे खेळणे हे एका अध्यात्मिक व्यक्तिचे साध्य कधीही असू नये म्हणून आवरत आहे. धन्यवाद!

थोड़ा वरण भात भाजी भाकरी आणा. वदनिकवल घेता..... :D :D .....बिस्मिल्लाह ...करा सुरु.