१) अभिषेक म्हणजे काय ? विशिष्ट देवतेचे स्त्रोत्र मंत्र म्हणत असताना देवतेच्या मूर्तीवर अथवा प्रतिकावर दूध ,उसाचा रस किंवा पाण्याची संततधार धरणे याला अभिषेक असे म्हणतात . अभिषेक पूजेत षोडशोपचार पूजा समाविष्ट असते. २) अभिषेकांचे प्रकार कोणते ? विशिष्ट देवतांसाठी विशिष्ट संख्येने स्त्रोत्रे म्हणून निरनिराळे अभिषेक करता येतात. उदा. रुद्र मंत्र चे 11 पाठ करून दूध शिवपिंडी वर संततधार धरणे याला रुद्रएकादशिनी असे म्हणतात ,तर याच संख्येत बदल करून लघुरूद्र ,महारुद्र ,अतिरुद्र वगैरे अभिषेक होतात ,अर्थात महारुद्र ,अतिरुद्र यामध्ये हवन याग समाविष्ट आहे. तसेच श्री गणेश अथर्वशीर्षाचे एकदा पठन करून दुधाची संततधार धरल्यास अभिषेक , 21 वेळा केल्यास एकादशिनी व 1000 वेळा केल्यास सहस्रावर्तन असे म्हणतात. अशाच पद्धतीने देवीसाठी श्रीसूक्त , सूर्यासाठी सौरसूक्त , विष्णुसाठी पावमान पंचसूक्त किंवा पुरुषसूक्त अशी स्त्रोत्रे वापरतात. ३) उद्दिष्टे आणि साध्ये कोणती ? विविध ऐहिक अथवा पारमार्थिक कामना मनात धरून तसे संकल्प करून अभिषेक पूजा करता येतात. यामध्ये स्वास्थ्यलाभ , नोकरीसंबंधित बाबी , लग्न जुळणेसाठी ,तसेच बाधा निवारण इत्यादि अनेक उद्दिष्टे मनात धरून अभिषेक पूजा केल्या जातात. ४) कोणते अभिषेक कोण-कोणत्या देवतांना कोणकोणत्या मंदिरात केव्हा केव्हा केले जातात ? वर सांगितल्याप्रमाणे शिवमंदिरात रूद्राभिषेक सोमवारी /महाशिवरात्र / प्रदोष / श्रावणी सोमवार इत्यादी दिवशी . गणपती मंदिरात एकादशिनी संकष्टी चतुर्थी / माघी गणेश जयंती अथवा भाद्रपद गणेशोत्सवाच्या वेळी घरोघरी केले जातात. ५) दुर्मीळ अभिषेकांचे प्रकार कोणते ? यासंबंधी फारशी माहिती मला नाही . ६) कोणत्या अभिषेकांना कोणते मंत्र म्हटले जातात ? वर दिलेच आहे . रुद्र मंत्र चे 11 पाठ करून दूध शिवपिंडी वर संततधार धरणे याला रुद्रएकादशिनी असे म्हणतात ,तर याच संख्येत बदल करून लघुरूद्र ,महारुद्र ,अतिरुद्र वगैरे अभिषेक होतात ,अर्थात महारुद्र ,अतिरुद्र यामध्ये हवन याग समाविष्ट आहे. तसेच श्री गणेश अथर्वशीर्षाचे एकदा पठन करून दुधाची संततधार धरल्यास अभिषेक , 21 वेळा केल्यास एकादशिनी व 1000 वेळा केल्यास सहस्रावर्तन असे म्हणतात. अशाच पद्धतीने देवीसाठी श्रीसूक्त , सूर्यासाठी सौरसूक्त , विष्णुसाठी पावमान पंचसूक्त किंवा पुरुषसूक्त अशी स्त्रोत्रे वापरतात. आधी माहितीसाठी http://www.maayboli.com/node/43199

@ मंदार आणि स्रुजा तुमच्या प्रतिसादांमुळे मराठी विकिपीडियावरी लेख अभिषेक हा लेख बनवणे खूप सोपे बनले. आपल्या प्रतिसादांसाठी आभारी आहे. *खाली एका मंदिरातील अभिषेक चालू असतानाचे छायाचित्र आहे. हे कोणत्या मंदिरातील असेल ह्याची माहिती जमल्यास हवी आहे.

हे बहुधा तमिळनाडू मधील चिदंबरेश्वर मन्दिरातील अभिषेकाचे छायाचित्र असावे

सध्या चतुर्मास चालूच आहे

यानिमित्ताने चातुर्मास या शब्दावर थोडे भाष्य करू इच्छितो. मराठीतील मूळ शब्द चतुर्मास नसून "चातुर्मास्य" असा आहे. चतुर्मासांच्या काळात केली जाणारी व्रतवैकल्ये किंवा त्या काळातील जीवनाला अनुलक्षून तो शब्द वापरला जातो. त्याचे मराठीतील तद्भव रूप चातुर्मास असे झाले आहे. सध्या अनेक "विचारी" विद्वानांमुळे आता ते चतुर्मास असे बदलू लागले आहे, असो.

मी ऐकल्या प्रमाणे एकादषणी=११ म्हणजेच संततधार चालू असताना ११ वेळा पाठ म्हणतात.कृपया जाणकारानि स्पष्ट करावे.

मी ऐकल्या प्रमाणे एकादषणी=११ म्हणजेच संततधार चालू असताना ११ वेळा पाठ म्हणतात.कृपया जाणकारानि स्पष्ट करावे.

मी ऐकल्या प्रमाणे एकादषणी=११ म्हणजेच संततधार चालू असताना ११ वेळा पाठ म्हणतात.कृपया जाणकारानि स्पष्ट करावे.

मी ऐकल्या प्रमाणे एकादषणी=११ म्हणजेच संततधार चालू असताना ११ वेळा पाठ म्हणतात.कृपया जाणकारानि स्पष्ट करावे.

एकादशणी म्हणजे ११ वेळा पाठ म्हणतात. सामान्यत: पाण्याची संततधार धरली जाते. त्यासाठी अभिषेक पात्र्/गळती लावली जाते. शंकराच्या मंदिरात गळती लावलेली असते. वसंत ऋतुत्/चैत्रात आंब्याच्या रसाचा अभिषेक देखील करतात. अभिषेक करताना रुद्र - ११ वेळा, श्रीसुक्त - १६ वेळा, अथर्वशीर्ष - २१ वेळा म्हटले जातात. अर्थात रुद्र - शिव तसेच शंकराच्या अवतारांच्या (खंडोबा) अभिषेकांसाठी, श्रीसुक्त (देवींसाठी) म्हटले जाते. दत्त तसेच दत्तावतारांसाठी रुद्र आणि पवमान,पुरुषसुक्त दोन्ही म्हटले जाते.

जैन धर्माविषयी जास्त माहिती नाहीय. पण बाहुबलीच्या मुर्तीला दर बारा वर्षांनी महामस्तकाभिषेक करतात. त्यात वेगवेगळी द्रव्ये (पाणी, दुध, दही, तुप, मध, साखर, कुंकुंयुक्त जल, हळदीचे पाणी इ.) वापरताना पाहिली आहेत.

रुद्रसूक्ताची पहिली आणि शेवटची ओळ कोणती ?

रुद्र व रुद्रसूक्त निराळे आहेत रुद्रामध्ये नमक व चमक असे दोन भाग पडतात रुद्रसूक्त छोटे आहे.