अहो, गाईच्या आचळांना वासरे लुचतात!

काफिया आणि रदीफ हे गझलेच्या आकृतिबंधाशी निगडीत आहेत. काफिया म्हणजे यमक आणि रदीफ म्हणजे अन्त्ययमक. लुचतात स्वार्थ होउन 'हव्यास' माणसाला विरते सदैव निष्ठा गर्दीत गारद्यांच्या झिम्माड पावसाचे दिसते न दु:ख कोणा लपतो विरह नभाचा धारेत आसवांच्या इथे "गर्दीत" आणि "धारेत" हे काफिया(यमक) आहेत तर "गारद्यांच्या" आणि "आसवांच्या" हे रदीफ(अन्त्ययमक) आहेत.

काफियांच्या म्हणजे काय? "काफिया" या अरबी शब्दाचा अर्थ आहे- मागेमागे चालणारा, पुन्हापुन्हा येणारा, पायाला पाय लावून चालणारा. मी वरील व्याख्येवरून "काफिया" अधिक स्पष्ट दाखविण्याचा प्रयत्न करतो. चंद्र आता मावळाया लागला प्राण माझाही ढळाया लागला काय तो वेडा इथेही बोलला हा शहाणाही चळाया लागला? हाक दाराने मला जेव्हा दिली उंबरा मागे वळाया लागला नमुन्यादाखल दिलेल्या माझ्या एका गझलेतील ह्या तिन्ही शेरात "मावळाया, ढळाया, चळाया, वळाया" हे चार शब्द काफिया म्हणून आलेले आहेत. 'मावळाया' ह्या शब्दामागून 'ढळाया' हा शब्द येतो. 'ढळाया'ची पाठ धरून 'चळाया' येतो आणि 'चळाया' नंतर लगेच 'वळाया' हा शब्द त्याच्यामागे येतो. 'ढळाया' ह्या काफिया म्हणून येणाऱ्या शब्दाने 'मावळाया' ह्या काफिया म्हणून येणाऱ्या आधीच्या शब्दाचे अनुसरण केले आहे, तर नंतरच्या शेरात 'चळाया' ह्या काफिया म्हणून येणाऱ्या शब्दाने 'मावळाया' व 'ढळाया' ह्या शब्दांची पाठ सोडलेली नाही. आणि 'वळाया' हा काफियाचा शब्द "मावळाया, ढळाया, चळाया" ह्या आधीच्या (काफिया म्हणून आलेल्या) शब्दांशी नाते राखत आहे. "मावळाया" ह्या काफियाच्या शब्दाच्या मागेमागे, एकामागे एक, अशी एकमेकांचा पदर धरून ही इतर (काफियाच्या) शब्दांची माळ चालत आहे. काफिया हा शब्द पुल्लिंगी आहे. काफियांचे बहुवचन 'कवाफी' असे होते. संदर्भ : गझलेची बाराखडी : सुरेश भट

धन्यवाद श्रीमंत :)