श्लील अश्लील

अहो, कसले हापिस अन कसले काय... 'रिकामा न्हावी, भिंतीला तुंबड्या लावी', या जमातीतले आहोत आम्ही. जन्मजात फुर्सती पणाचे फुकट धंदे करणारे.

व्हर्जिन बर्थ कसा काय देउ शकते, याचे उत्तर समर्थांनी दासबोधात देऊन ठेवलेले आहे: रजस्वलेचा जो विटाळ त्याचा आळोन जाला गाळ त्याचाच हा नरदेह केवळ जाला असे आता मग यात मातुश्री विवाहित वा अविवाहित, हा प्रश्नच उद्भवत नाही. टीपः दासबोध वाचायचो, त्याला आता पस्तीस वर्षे उलटली आहेत, त्यामुळे एखाद-दुसरा शब्द इकडेतिकडे झाला असेल, पण अर्थ तोच आहे. नेमका समास व ओवी कोणती, हे लक्षात नाही. जिज्ञासूंनी या निमित्ताने दासबोध चाळल्यास उत्तमच.

या कवितेत काही कळले नाही, अश्या ज्या प्रतिक्रिया आल्या, त्या रास्तच आहेत, असे वाटून या कवितेचा धांडोळा घेत आहे: लहान मुलांना प्रत्येक गोष्टीविषयी खूप जिज्ञासा असते, व त्यापोटी ते खूपसे प्रश्न विचारात असतात, हे आपण बघतोच. या जिज्ञासेची व प्रश्नांची सुरुवात त्यांना बोलता येउ लागल्यावर आपल्याला प्रत्यक्ष प्रश्न विचारू लागतात, तेंव्हा होते, असे जरी भासत असले, तरी त्याचा प्रारंभ जन्म-क्षणापासून वा गर्भावस्थेपासूनसुद्धा होत असेल, असे मला वाटते. विशेषत: ज्ञानेश्वर, मोझार्ट इ. सारख्या प्रतिभावंतांच्या बाबतीत असे घडणे सहज शक्य आहे. मनुष्याच्या आयुष्यातील अगदी पहिली घटना म्हणजे स्वत:चा जन्म. तेंव्हा पहिली जिज्ञासा स्वत:च्या जन्माबद्दलच असू शकते. या कवितेतील नवजात अर्भक स्वत:च्या जन्माबद्दलच प्रश्न विचारत आहे. ते आपला प्रश्न आईला विचारणार, हे स्वाभाविकच आहे. .... परंतु त्याने विचारलेला प्रश्न फार विचित्र आहे. अमुक एक गोष्ट श्लील की अश्लील, असा प्रश्न त्याला पुढे अनेक वर्षांनंतर पडू शकतो, परंतु जन्मल्या जन्मल्या असे कसे शक्य आहे? इथे आपल्याला असा कयास करावा लागतो, की हा प्रश्न त्याच्या मागील जन्माच्या स्मृतीतून आला असावा. धर्ममार्तंडांच्या उल्लेखामुळे गॅलिलिओ, ज्ञानेश्वर, डार्विन वगैरे आठवतात. श्लील की अश्लील असा प्रश्न, व धर्ममार्तंडांचे उत्तर 'अश्लील अश्लील' यावरून पूर्व-जन्मातील एखाद्या लेखकाचा, कवीचा, चित्रकाराचा हा पुनर्जन्म असावा, असे वाटू लागते. या संदर्भात कालिदास, काकोडकर, फ्रॉईड, राजा रविवर्मा, एम एफ हुसेन, यांची आठवण होते. यातील हुसेन यांचे उदाहरण अगदी अलिकडचे. ते विख्यात चित्रकार तर होतेच, शिवाय कवीही होते. म्हणजे सरस्वतीची त्यांच्यावर विशेष कृपा होती, असे म्हटले पाहिजे. परंतु या सरस्वतीच्या चित्रावरूनच आपल्याला मरणसमयी सुद्धा मायदेशात परतता आले नाही, हे शल्य उरी घेउनच ते गेले. आपण 'श्लील-अश्लील-विवेक' करायला हवा होता, अशी बोचणीही त्यांना लागली असेल. अश्या परीस्थित नवीन जन्म घेतल्यावर ते काय करतील? मृत्युसमयी जो विचार, वासना मनात असते, ती पुढील जन्मात तिथूनच पुढे चालू होते, असे सांगितले जाते. त्यामुळे नवीन जन्म घेता घेता त्यांनी आत्ताच हा श्लील-अश्लीलतेचा घोळ मिटवलेला बरा, म्हणून आईला प्रश्न विचारलेला दिसतो. आईने त्यांना प्रेमभराने, आपुलकीने "बाळा श्लील रे श्लील" असे उत्तर दिले. परंतु खरा प्रश्न धर्ममार्तंडांच्या विरोधाचा आहे, म्हणून ते त्यांनाही तोच प्रश्न विचारतात. मार्तंडहो, माझा जन्म श्लील की अश्लील? (मार-तंड: मारणारे, तंडन करणारे, इ.इ.) एरव्ही एक-मेकांचा हेवादावा करणारे, प्रसंगी खून सुद्धा करणारे मार्तंड अश्या प्रसंगी एक होऊन 'एकरवाने' म्हणतात: अश्लील अश्लील. (आई प्रमाणे ते 'बाळा', 'रे' असले आपुलकीदर्शक शब्द वापरत नाहीत, तर ताबडतोब अश्लील अश्लील असे ठणकावून सांगतात. जणु तेवढे एकच उत्तर त्यांना ठाऊक असते) .....असा या कवितेचा अर्थ लावता येतो. ____________________________________________________ परंतु खरोखरच असा सर्व विचार करून, ठरवून ही कविता रचली गेली आहे का? याचे उत्तर "नाही" असे आहे. या कवितेच्या निर्मिती संबंधी आणखी बरेच लिहिण्याजोगे आहे, आणि ते लिहिल्याने काव्यनिर्मिती वा एकूणच कलानिर्मितीच्या प्रक्रियेवर प्रकाश पडू शकतो. परंतु वेळेअभावी सध्या इथेच थांबावे लागत आहे.