निर्गुण आणि निराकार ईश्वराची उपासना करणे ही सामान्य माणसांच्या कुवतीबाहेरची गोष्ट आहे हे ऋषीमुनींनी हजारो वर्षांपूर्वी जाणलं होतं. अनादि, अनंत ईश्वर जरी चराचरामध्ये वास करून असला तरी त्याच्या निर्गुण रूपाला भजणं मोठं कठीण काम आहे. यावर त्यांनी तोडगा काढला तो म्हणजे सगुण ईश्वरोपासना. अर्थात मूर्तीपूजा. या भागा मध्ये रामचरीतमानसमधील मूर्तीपूजेवरील काही श्लोक पाहू. सीतास्वयंवराचे आधी, शिवधनुष्य भंग होण्यापूर्वी , सीता ही पार्वतीच्या मूर्तीसमोर प्रर्थना करत असताना, पार्वतीची मूर्ती प्रेमाने स्मितहास्य करते असा प्रसंग तुलसीदासजींनी रामचरीतमानसमध्ये रंगविला आहे. "बिनय प्रेम बस भई भवानि| खसी माल मूरती मुसकानी|| सादर सियँ प्रसाद सिर धरेऊं| गौरी हरषी हिअँ भरेऊ||" दुसरा प्रसंग रामरावण युद्धाच्या आधीचा आहे. लंकेत अनेक अपशकुन घडू लागतात. मंदोदरीचे हृदय भयकंपीत होते. पैकी एक अपशकुन हा होतो की मूर्तींच्या डोळ्यामधून अश्रूधारा वाहू लागतात. "असुभ होने लागे तब नाना|रोवहि खर सृकाल बहु स्वाना|| बोलहि खग जग आरति हेतु| प्रकट भए नभ जहँ तहँ केतु|| दसदिस दाह होने अति लागा| भयऊ परब बिनु रबि उपरागा|| मंदोदरी ऊर कंपीत भारी| प्रतिमा स्त्रवहि नयन मग भारी||" मान्य की मूर्तीपूजा ही कर्मकांडामध्ये येते. मूर्तीची पंचोपचारे नित्योपासना करणे याला आपल्या संस्कृतीत महत्व आहे. पण त्यामागेदेखील कारण आहे. प.पू. टेंबेस्वामींचा पुढील श्लोक पाहू या - स्थूलाक्षराल्लीपीज्ञानं शिशोरीव परात्मन:| गुरुक्तार्चाकल्पनया हृत्स्थैर्यात्बोध्भवेत|| सतोम्बाद्येपि बिंबस्य प्रतितिर्न मलन्विते|| अर्थात ज्या रीतीने बालकाला मोठ्या अक्षराच्या रीतीने लीपीज्ञान होते त्याचप्रमाणे गुरुक्त (स्थूल मूर्ती) च्या सहायाने चित्त स्थिर होऊन मनुष्यास सूक्ष्म (ईश) तत्वाचा बोध होतो. आरसा अथवा जल अस्वच्छ असेपर्यंत ज्याप्रमाणे बिंब स्पष्ट दिसत नाही त्याचप्रमाणे वासनांचा मळ साठलेल्या चित्ताची शुद्धी झाल्याखेरीज ईश्वराचे ज्ञान होत नाही. षोडषोपचारांमध्ये पुढील कर्मकांडांचा अंतर्भाव होतो - आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य,स्नान, वस्त्रधारणा, यज्ञोपवित्,पुष्प, धूप, दीप, नेवैद्य, प्रदक्षिणा, नमस्कार, विसर्जन. तर पंचोपचारी पूजेमध्ये यातील फक्त पुढील विधींचा समावेश होतो - गंध, पुष्प, धूप, दीप, नेवैद्य. पुढील आणि अंतिम भागात - काही तीर्थस्थळांच्या मूर्ती आणि त्यांची वैशिष्ट्ये, आख्यायिका पाहू.