पुरोगामित्वाची चढाओढ ही तितकी वाईट नाही

या धाग्यावरती सर्वांनीच अत्यंत गंभीरपणे विचार करून प्रतिसाद दिले आहेत. सर्वांनाच चर्चेची खोली वाढवण्याबाबत धन्यवाद. अनेकांनी मूळ लेखातील मुद्द्यांना विस्तारित केलेले आहे, किंवा अनुमोदन केलेले आहे, त्यात सर्वश्री नंदन, नाईल, चतुरंग, विसोबा खेचर, कर्क, कालिंदी, वजीर, दिलिप बिरुटे, सहज, लिखाळ यांचे विचार आहेतच. विजुभाऊ आणि नंदा यांनी नैसर्गिकता आणि समावेशन (ऍसिमिलेशन) या बाबतीत चर्चा पुढे नेली. अनेकांनी दुर्ल़क्ष करणेच योग्य हे सांगितले. उदाहरणार्थ प्रकाश घाटपांडे यांनी योग्यच सांगितले, की "ए आंधळ्या" म्हणणारे लोक जाणूनबुजून अवहेलना करत नसतात - आणि हीच बाब परिकथेतला राजकुमार आणि अवलिया यांनी सांगितली. लेख कशाबद्दल नाही - हा लेख हळवेपणाने "मी दुखावलो" असे म्हणणारा नव्हे. "तू गोरा का काळा, तुझे कोकणी उच्चार घाटी लोकांसारखे गचाळ" असल्या चिडवाचिडवीला हसतखेळत कसे सामोरे जायचे, तरीही मित्रत्व कसे ठेवायचे, त्याचे प्रशिक्षण शाळेतच प्राप्त होते. खरे उद्दिष्ट्य दोलायमान समर्थकांना आभार पोचवणे खरे तर येथे आनंदयात्री यांनी थोडक्यात मर्म जाणले, की हा लेख डिवचले जाण्याबद्दल नाही, मात्र काही प्रमाणात पूर्णपणे न पटूनही पुरोगामित्व दाखवणाऱ्यांबाबत आहे. त्यांना हे वागणे स्युडो वाटते. मला मात्र हे वागणे समाजाच्या बदलातील केवळ एक टप्पा वाटतो. माझ्या लहानपणी ज्या ठिकाणी आम्ही राहात होतो, तिथे आमच्या पोटजातीतील आम्ही एकमेव कुटुंब होतो. शेजाऱ्यापाजाऱ्यांशी आम्हा मुलांनी उगाच वेडेवाकडे बोलू नये, म्हणा, किंवा शाळेतील शिकवणीशी उगाच का भांडावे म्हणा... आमच्या घरात "जात" या विषयावर आम्ही मुलांनी फारसे काही ऐकले नाही. पुढे चुलत-मामेभावंडांची लग्ने होऊ लागली तशी घरच्यांच्या बोलण्यात अधूनमधून क्वचित आंतरजातीय विवाहांविरुद्ध काही ऐकू आले. कोणी अगदी काटेकोर फुटपट्टी नेईल, तो म्हणेल की आमच्या कुटुंबातले वडीलधारे लोक खोटार्डे होते. मी म्हणेन की त्यांचा खोटेपणा अत्यंत क्षम्य स्वरूपाचा होता, कारण त्यांच्या (थोड्याशा) सोंगामुळे पुढच्या पिढीपर्यंत आदला कट्टरपणा पोचला नाही. लेखातील मानव्य मूल्य खरेच जरुरीचे आहे का? विकास आणि विसुनाना यांनी लेखातील मुद्द्याला सीमा असावी, असा विचार पुढे नेलेला आहे. विकास आपला अनुभव सांगतात :

पण मग कोणी गोरा अमेरिकन माझ्याशी मी केवळ एक (इथला) अल्पसंख्य आहे, दुसर्‍या वंशाचा आहे म्हणून स्पेशल ट्रीटमेंट देत जास्तच मैत्रीपूर्ण वागला/वागली तर मला ते आवडत/णार नाही.

अंततोगत्वा ही भावना माझीही आहे. परंतु शारिरिक इजा न होता आत्मसन्मानाची भावना जोपासणे शक्य आहे अशा ठिकाणी मी राहातो. आज भारतात मला ते शक्य आहे का? बरेच पैसे असले तर होय, शक्य आहे. पण याला धनदांडगेपणा म्हणावा. अजून दिल्ली उच्च न्यायालयाचा निर्णय सर्वोच्च न्यायालयाच्या विचाराधीन आहे. सर्वोच्च न्यायालयाचा जो काय निर्णय असेल तो लोकसभा उलथवू शकते. हा कायदा कुठे वापरला जातो? ज्यांच्याकडे अगदी थोडासुद्धा पैसा आहे त्यांना धाक दाखवून पैसे उपटण्यासाठी. नाहीतर अटक करून शिपायांकडून बलात्कार करून मग सोडून देण्याकरिता. (कोर्टापर्यंत ही प्रकरणे जातच नाहीत.) मी त्या परिस्थितीत असतो तर? कधी बलात्कार होत असताना कोणी "दिखाऊ दयावानाने" मला सोडवले, तर त्या दयेला ठोकरून आत्मसन्मानाचा उदो-उदो करण्याइतपत मी मूर्ख नाही. "कैवारी" हा एक चांगला शब्द म्हणून आंबेडकरांनी दोन वेगवेगळ्या वेळेला वापरलेला मी हल्लीच वाचला आहे. एक त्यांनी वापरला राजारामशास्त्री भागवतांबाबत, आणि एक त्यांनी वापरला ज्योतिबा फुल्यांबाबत. पैकी राजारामशास्त्री भागवत फार-फारतर पोटजातींमध्ये लग्ने व्हावीत इतपतच म्हणणारे सुधारणावादी होते. स्वत:हून त्यांचे लग्न पोटजातीच्या आतच झाले होते. त्यामुळे त्यांना "स्यूडो" म्हणावे का? केसरी वर्तमानपत्राने त्यांची निर्भर्त्सना केली, तेही आहेच. पण तरीही "कैवारी" म्हणून भागवत-शास्त्रीबोवांचा आधार घेण्यालायक होताच. समाजाच्या प्रवाहाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये कधी कैवाराचे मनापासून आभार मानावेत, आणि कधी आत्मसन्मानासाठी कैवाराचा अव्हेर करावा त्याबद्दल तारतम्य असावे लागते. अगदी अमेरिकेतही वेगळ्या प्रकारचा डबघाईचा प्रसंग येऊ शकतो. आता सांगतो ही परिस्थिती सुदैवाने माझ्यावर आलेली नाही, पण माझ्या ओळखीतील व्यक्तीवर आलेली आहे. (माझ्या ओळखीतल्या विश्वासातल्या मिपाकरांना हवे तर नाव देईन.) अतिशय तडकाफडकी इस्पितळात भरती झाल्यानंतर या मित्राच्या जोडीदाराला त्याच्या बाजूला जाता आले नाही. अशी परिस्थिती माझ्यावर आली तर काय? कोणाच्या अगदी खोट्यानाट्या दिखाऊ दयेने जर मला वेळ निभावता आली तर तशा दयेला मी मुळीच ठोकरणार नाही. विकास ज्या अत्युच्च ठिकाणी (म्हणजे कैवार नसावा, सहानभूती नसावी तर पूर्ण एका व्यक्तीचा दुसर्‍या व्यक्तीशी बुद्धीवादाने संवाद अथवा विरंगुळा असेल) आहेत, तिथे सर्व असावेत तो सुदिन लवकर येवो. पण ते आहेत तिथे सर्वांनी आताच असावे असा मी हट्ट करणार नाही. लोकलज्जेसाठी लटकेच चांगले वागणाऱ्यांना मी दोष मुळीच देणार नाही. (पण फक्त बोलायला नको - लज्जेने चांगले वागायला पाहिजे, हे आलेच.) आजच्या पुढे दोन पिढ्यांनंतर तशा लोकांना दोष देणे योग्य का असेना. आज लाजूनही जे लोक चांगले वागतात, त्यांची प्रशंसाच करणे मला योग्य वाटते. कारण इथे एकीकडे लाज आणि एकीकडे टिंगल अशा डळमळीत स्थितीत ते मागेपुढे का करेनात, पुढच्या पिढीला बदलू देत असतात. या प्रकारे त्यांचा कार्यभाग फार मोठा असतो. नैसर्गिक न्यायामुळे कोणाची कड घ्यावी का? विजुभाऊ नैसर्गिक न्यायाचा दाखला देतात की ब्रह्मचर्य हेच पुष्कळदा ढोंगी असते, त्यापेक्षा नैसर्गिक ओढ ही मोकळी असू द्यावी. त्यांच्या म्हणण्यात पुष्कळ तथ्य आहे. पण त्या संदर्भात विसुनाना न्याय्य-अन्याय्यतेबाबत बिंदुगामी चर्चा करतात. त्यांचा दाखला अत्यंत विचारणीय आहे. ते म्हणतात की काही लोक बहुपत्नीत्व नैसर्गिक आहे, असे म्हणू शकतील. तरी या बाबतीत त्यांना न्याय्यतेमुळे नैसर्गिकाच्या विरोधात जावेसे वाटते. त्यांचे किंचितही खंडन करण्यापूर्वी त्यांचे आभार मानणे योग्य आहे. माझ्याशी झालेल्या पत्रव्यवहारातून त्यांना असे जाणवले आहे, की माझी बाजू न्याय्य आहे. हा चौकसपणा आणि नवीन विचार मनात तोलण्याची तयारी खरी प्रगल्भता दाखवते. त्या प्रगल्भतेचा फायदा घेऊन मी दोन मुद्द्यांबद्दल येथे बोलणार आहे - एक तर ते म्हणतात

"एखाद्या एकाकी व्यक्तीवर सामुहिक हल्ला होत असेल तर तिचे हिरीरीने संरक्षण करणे हे मानव्य मूल्य आहे हे मला मान्य आहे. पण त्या अगोदर त्या व्यक्तीची बाजू न्याय्य आहे हे मला पटले पाहिजे."

अशा गोष्टी पटवण्यासाठी कधीकधी पुष्कळ प्रशिक्षण लागते, भरपूर माहिती हाताशी लागते, आणि ती संकलित करण्यासाठी वेळ (म्हणजेच वेळ देणारा अधिक पगाराचा व्यवसाय) आवश्यक होतो. मला असे वाटते, की स्खलनशील, अशिक्षित व्यक्तीही मानव्य विचारणेसाठी मानव म्हणून परिपूर्ण असते. अनेक देशांत (म्हणजे भारतातही) कायद्यांच्या मूलभूत नैतिकतेत दंड करणार्‍याला गुन्हा सिद्ध करावा लागतो. दंड भोगणार्‍यावर आपण न्याय्य असल्याचे सिद्ध करायचा भार नसतो. हा विचार अगदीच तर्कट नाही. सीतेला अग्निदिव्य करावे लागले हे ठीक नाही, असे कित्येक लोक हळहळतात ते याच विचारामुळे - आरोप करणार्‍या धोब्याला, किंवा शासन करणार्‍या रामाला तिचा गुन्हा सिद्ध करायला हवा होता, असा भाव कित्येक लोकांत दिसतो. त्याच प्रकारे माझे म्हणणे आहे - आणि भारतील कायद्याचेही मूलभूत तत्त्वज्ञान आहे. आता याचेच पुढचे विवेचन म्हणून मी बहुपत्नीत्वाचा मुद्दा चर्चेत घेणार आहे. येथे मी सांगणार आहे, की हा दाखला विसुनानांच्या म्हणण्याच्या पूर्णपणे विपरित आहे. बहुपत्नीत्व हेच कायद्याने पूर्वी ग्राह्य होते - ते बदलण्यासाठी कारण होते स्त्रियांना वाटणारा जाच. हा जाच पुरावे देऊन गार्‍हाणी मांडून स्त्रियांना तपशीलवार सिद्ध करावा लागला नाही. तो घटनात्मक सैद्धांतिक कारणांसाठी मान्य केला गेला. (येथे नैसर्गिक-अनैसर्गिक याचा प्रश्न नाही. कोणावर अन्याय होत असला तर अस्तित्वातल्या कायद्याला बदलावे, उगाच "तुमचे न्याय्य आहे हे सिद्ध करा" हा हट्ट धरू नये, याबद्दल आहे.) २२-९-१९५१ च्या जनता मासिकातला हा उतारा आहे - हा युक्तिवाद संसदेत कायदेमंत्री श्री. आंबेडकर यांनी केला होता -

हिंदूंची पवित्र विवाहपद्धती म्हणजे पुरुषाला बहुपत्नीत्वाचा अधिकार आणि स्त्रीची कायम गुलामगिरी. अर्थशास्त्रामध्ये गुलामी आणि स्वायत्त श्रमाची संस्था यात जो फरक आहे तोच यात आहे. स्वायत्त श्रमाच्या कल्पनेत नोकरीचा करार अवश्य वाटेल तेव्हा मोडण्याची मुभा असते. या बिलात घटस्फोटाच्या ज्या अटी आहेत, त्या कमी करण्याची नवी योजना कोणाही सभासदाने मांडली तर मी त्याचा विचार करण्यास सिद्ध आहे. तुम्हाला स्त्रियांना भारतीय घटनेत दिलेले स्वातंत्र्य द्यावयाचे असेल तर ही सोय ठेवलीच पाहिजे. नाहीतर घटनाच चालू ठेवणे योग्य ठरणार नाही. हे बील भारताच्या प्राचीन ध्येयवादावरही नाही किंवा पाश्चात्त्यांचेही अनुकरण नाही. या घटनेच्या प्रास्ताविक भागातच स्वातंत्र्य समता व बंधुत्व या कल्पना आहेत. आणि त्या निकषांवर या देशात असलेली प्रत्येक सामाजिक संस्था तपासून बघितली पाहिजे.

यातील शेवटल्या वाक्याला मी अधोरेखित केलेले आहे. कुठल्याही अशिक्षित, गांजलेल्या, सवतीने आपल्या दुखण्याची न्याय्यता सिद्ध करायची नाही आहे. सुशिक्षित मंत्री किंवा उच्चपदस्थ खासदारांवर ती जबाबदारी पडते. कायदेमंत्री आंबेडकर हे पुरुष होते, सवतपिडा झालेली स्त्री नव्हते. पुढे असे दिसते, की या बिलाला संमती कित्येक विधायकांनी लोकलज्जेने दिली - लोकसभेतले काही खासदार दृढ तार्किक विचार करणारे नसतातही. पण ते विधेयक पास होण्यासाठी हिरिरीने पुढे होणारा एक व्यक्ती आणि लज्जेने त्याला मान्यता देणारे काही स्यूडो लोक आवश्यक होते. त्या खासदारांची निर्भर्त्सना करणे मला मुळीच प्रशस्त वाटत नाही. अर्धवट पटलेल्या डळमळीत अवस्थेत त्यांनी नव्या कायदेव्यवस्थेला मान्यता दिली याबद्दल त्यांचे अभिनंदनच करणे योग्य आहे. त्यांच्या अर्ध्यामुर्ध्या धाडसामुळे पुढील पिढ्यांना स्त्री-समानतेची न्याय्यता इतकी नीट कळली की विसुनानांना हा दाखला चुकून उलट अर्थाने दिला. बहुपत्नीत्वाचा मुद्दा खरा तर असा - कायदा बहुपत्नीत्व चालवून घेत होता, काही स्त्रियांवर लादत होता. ज्या बायकांना त्याचा जाच होत होता, त्यांच्यापैकी बहुसंख्य बायका वादविवाद घालू शकत नव्हत्या. त्यांच्या बाजूने ("न्याय-अन्याय सिद्ध करा" असे न म्हणता) भारताचा (पुरुष) कायदेमंत्री बोलला. काही अर्धवट पटलेल्या खासदारांनी अर्धवट-ढोंगाने स्त्रियांना दिलासा दिला. पण जे झाले ते उत्तम झाले. - - - - पुन्हा लेखा-प्रतिसादाचा सारांश देत आहे. १. येथे मला वैयक्तिक जखम झालेली नाही. प्राथमिक शाळेतल्यापासून गंमत-टक्के-टोणपे खेळवण्यास मी समर्थ आहे. मी जिथे आहे तिथे रोजव्यवहारात सुस्थितीत आहे. मिसळपावावर स्वत:च्या आनंदासाठी येत आहे. २. पण अजून भारतात मला माझ्या बाजूने कायद्यासाठी झगडणार्‍या मित्रांची आवश्यकता आहे. ही निकड फार मोठी आहे. कारण एका दिल्ली उच्च न्यायालयाचा तकलादू निकाल हा लोकसभेच्या निकालाइतका स्थायी नाही. फार तर काही थोड्या लोकांना मी वैयक्तिक पटवू शकेन. काही सहृदय लोकांनी हे जाणावे की कित्येक अशिक्षित, दरिद्री लोकांना पटवा-पटवी करता येणार नाही. मग त्यांनी स्वत:हून त्यांची बाजू घेतली पाहिजे. घटनेच्या प्रास्ताविक भागातल्या स्वातंत्र्य समता व बंधुत्व या निकषांवर (शिवाय अन्य मूलभूत तत्त्वांवर) या देशात असलेली प्रत्येक सामाजिक संस्था तपासून बघितली पाहिजे. याचा भार भरडल्या जाणार्‍या व्यक्तीवर नसून कुठल्यातरी न-भरडल्या जाणार्‍या बोलक्या व्यक्तीनेसुद्धा हिरिरीने घ्यावा. ३. जर कोणी अर्धवट पटले असेल, आणि लोकलज्जेसाठी पुढे सरत असेल, तेसुद्धा समाजाच्या बदलातला एक टप्पा आहेत. त्यांचीसुद्धा प्रशंसाच मी करतो आहे. २ व ३. या व्यक्तींना टोमणे सहन करायची सवय नसेल. त्यांना एकजात ढोंगी म्हटले जाईल, आणि तो आरोप क्रमांक-३च्या बाबतीत काही थोड्या प्रमाणात खराही असेल. पण लोकलज्जेने चांगले केले तरी ते चांगलेच असते - त्यांना माझे आभार प्रामाणिकपणे देतो. आणि जे भारावून काम करतात, त्यांना माझ्या आभाराची अपेक्षा नाही. तरी आभार देतो. ४. कोणाची कीवयुक्त मदत झिडकारण्याची वेळ माझ्या पिढीत, भारतात तरी, आलेली नाही. आधी जीव वाचू देत मग स्वाभिमानाच्या पन्नास पगड्या विकत घेऊ. (अमेरिकेत मात्र आता स्वाभिमानाच्या पन्नास पगड्या विकत घ्यायची वेळ आलेली आहे - इथे काही गोष्टी कीव म्हणून स्वीकारणार नाही, हक्क म्हणून झगडेन.)