लकुंडी-हंपी-ताडपत्री-बेलमच्या गुहा-यागंती-गंडीकोट-ऐहोळे-पट्टडकालू-बदामी ....भाग -२

लकुंडी-हंपी-ताडपत्री-बेलमच्या गुहा-यागंती-गंडीकोट-ऐहोळे-पट्टडकालू-बदामी ....भाग -२ पहिले लाकुंडीचे आहे. छतावर कोरीवकाम कसे करीत असत ? भारतातील देवळांची छते हा एक स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे. उदा. हे दुसरे मराठवाड्यातील चारठाण्यातील एका देवळाचे छत बघा. मधे एकदा मराठवाड्यात देवळे पाहण्यासाठी आठ दिवस फिरलो होतो तेव्हा हे छायाचित्र काढले आहे. यातील आकार हा हत्तीच्या गंडस्थळासारखा दिसतो. अप्रतीम कोरीवकाम तर अनेक देवळांच्या छतांवर सापडते. छत करण्याआधीच या दगडांवर कोरीव काम केले जात असणार. ते वर चढविण्याआधी त्याचा त्रिमितीतील अभ्यास व अचूकपणा वाखाणण्यासारखाच आहे. मागच्या भागात लिहिल्या प्रमाणे आता काही काशीविश्र्वश्र्वराच्या मंदीरावरील बाहेरील भिंतींवरची शिल्पे आपण बघणारच आहोत पण त्याआधी लाकुंडी गावाबद्दल. मला तर वाटते या गावातील प्रत्येक घराखाली एक देऊळ लपलेले असावे. आता त्याचे उत्खनन करणे अशक्य असावे कदाचित. मी तर एक घर असे पाहिले की ज्याच्या अर्ध्याभागात देऊळ आहे व अर्ध्या भागात जनावरांचा गोठा होता. मी त्याचा फोटो काढणार होतो पण स्थानिकांनी नाराजी दर्शविल्यावर मीही जास्त उत्साह दाखविला नाही. तरीही अशा गावात ए.एस्.आय्.ने खूपच चांगले काम केले आहे. पण आपण आपल्या येथे गोंदेश्र्वरच्या मंदीराची जी कुचंबणा झाली आहे त्याची आठवण झाल्याशिवाय रहात नाही. कांद्याचे पीक जेव्हा निघते तेव्हा देवळाच्या सभोवताली कांद्यांचे ढीग पसरलेले असतात त्यातच ट्रॅक्टर धूर ओकत असतात...या सगळ्याचा या शिल्पांवर निश्चितच दुष्परिणाम होत असणार. लांकुंडीला बदामीसारखे पर्यटनस्थळ बनविण्याचे काम बहुधा चालू असावे. पहिले बहुधा इंद्राचे शिल्प असावे. दुसरे सुरसुंदरी नसून कुठलीतरी देवता आहे व तिसरे अर्थातच गणपतीचे आहे. प्रचेतस बरोबर सांगू शकेल. हे शिल्प गजासूरवधाचे आहे. या वीतभर उंचीच्या शिल्पामधे शिल्पकारानी काय काय दाखविले आहे बघा. वेरुळ व बेलोर येथील गजासूरवधाची शिल्पे तर प्रसिद्धच आहे पण ती मोठ्ठी आहेत. तेथे जागाही भरपूर आहे.. त्यात गणपती दाखविलेला नाही असे मला आठवतं आहे. येथे गणपतीही दाखवला आहे. गजासुराच्या वधाची गोष्ट तुम्हाला माहितीच असेल. पण शिल्प पाहताना दुसरीकडे वाचायला नको म्हणून थोडक्यात येथे सांगतो. गजासूर नावाचा एक राक्षस उन्मत्त होऊन ऋषीमुनींना छळत असताना शंकराला कळल्यावर तो त्याच वध करतो व त्याला उभा सोलतो. त्याचे कातडे अंगावर घेऊन तांडव करतो. त्यात त्याची सोंड एका बाजूला व शेपटी दुसर्‍या बाजूला दिसते. याच्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून परत राक्षस तयार होणार असतात म्हणून सप्तमातृका त्याचे रक्त गोळा करतात. (ते इथे दाखविलेले नाही. आणि ही गोष्ट अशी आहे का, हेही मला निश्चित माहीत नाही.) पण एवढ्या छोट्या जागेत ही गोष्ट मांडणे हे फार अवघड काम शिल्पकाराने करुन दाखवले आहे हे निर्विवाद. हे शिल्प आहे रावण इंद्राशी लढतानाचे. मला पटत नाही पण बर्‍याचजणांचा हाच समज आहे.. हे शिल्प आहे रावण कैलास हलवितो त्याचे. याचा उत्कृष्ट नमुना वेरुळमधे आहे. याच्यातसुद्धा अगदी वर शंकर पार्वती सारीपाट खेळताना कोरलेले आपल्याला दिसतात. हेही शिल्प जेमतेम एक वीत उंचीचे असेल. सेतू बांधा रे सागरी....वानरे समुद्र बुजविण्यासाठी शिळा टाकत आहेत. लाटा नागमोडी रेषांनी दाखविल्या आहेत तर त्याच्या खाली जलचर दाखविले आहेत. कासव, मासे...एक सुसरही दाखविली आहे. त्याच देवळाचा असलेला हा नक्षिकाम केलेल्या चौकटीतील दरवाजा. यातील फक्त दरवाजा क्रॉप करुन मी एक छायाचित्र तयार केले होते. "Blues of the Door permanently closed" ते खाली देत आहे. "Blues of the Door permanently closed" यातील पहिले शिल्प आहे दुर्गेच्या एका रुपाचे. श्रीतत्वनिधी नावाच्या १८२३ साली प्रकाशित झालेल्या एका पुस्तकाचा श्री खरे यांनी संदर्भ दिला आहे त्यात हिचे नाव चंडखंड असे दिले आहे ही सापावर, सरड्यावर, अशा प्राण्यांवर बसते असा उल्लेख आढळतो. दुसरे जे छायाचित्र आहे ते भारतातील बहुतेक देवळांवर आढळणार्‍या शिल्पाचे आहे.... बरोबर ! हे शिल्प आहे भारवाहकाचे. तुळयांचा,छतांचा, देवळाचा भार ते उचलतात अशी कल्पना आहे..... त्याबद्दल पुढच्या भागात पाहू... तोपर्यंत रामराम ! क्रमश जयंत कुलकर्णी.