बाईक्स घेताना - भाग १ - बायकर्सचे प्रकार बाइक्स घेताना - भाग २ - १००-११० cc बाइक्स घेताना - भाग ३ - १२५ cc बाइक्स घेताना - भाग ४ - १३५ cc (पूर्वी...कोणे एके काळी) आधी जाहीर केल्याप्रमाणे हा भाग अनाहिता पेश्शल :) भारतात जश्या १९९० नंतर स्कूटरचा जमाना मागे पडून बाईक्स जास्त लोकप्रिय होऊ लागल्या अगदी तस्सेच्च २००५ नंतर हळूहळू ऑटोमॅटिक स्कूटरची लोकप्रियता वाढत आहे. मला आठवते त्यानुसार भारतात ऑटोमॅटिक स्कूटर बहुतेक पहिल्यांदा "TVS सनी / स्कुटी" (तीच ती काजूतैंकडची) होती (त्या आधीचे म्हैत नै कारण मी फार लहान होतो :D) आणि त्या नंतर पटकन आठवणारे नाव म्हणजे "Kinetic होंडा". शालेय जीवन संपेपर्यंत या दोनच "स्कुटी" माहित होत्या..."स्कुटी" हे नाव सर्रास ऑटोमॅटिक स्कूटरसाठी वापरले जाते (जसे फ़ोटोकोपी साठी xerox) यावरून "TVS सनी / स्कुटी"ची लोकप्रियता समजावी. पण हिरो-होंडाच्या बाईक्सच्या उदयानंतर "बाईक्स = माचो लुक्स" म्हणून पुरुषांसाठी आणि "ऑटोमॅटिक स्कूटर = चालवायला सोप्या...आकाराने आणि पॉवरने कमी" म्हणून बायकांसाठी असा सोपा हिशोब झाला...त्यातच Bajaj ने Pulser साठी "Definitely male" अशी टॅग लाईन वापरून त्यावर शिक्कामोर्तब केले. आणि बायकांमध्ये ऑटोमॅटिक स्कूटर लोकप्रिय असण्याचे सगळ्यात मुख्य कारण म्हणजे साडी / ड्रेस घालूनसुध्धा चालवता येते :) आता पुलाखालून बरेच पाणी वाहून गेले आहे आणि भारतात ऑटोमॅटिक स्कूटर इतक्या लोकप्रिय झाल्यात की जवळपास प्रत्येक बाईक बनवणार्या कंपनीने ऑटोमॅटिक स्कूटर मार्केटसाठी कमीतकमी १ स्कूटर बनवली आहे. भारतात आत्ता बाकी कोणत्याही टू-व्हिलर सेगमेंटपेक्षा ऑटोमॅटिक स्कूटर साठी सगळ्यात जास्त पर्याय उपलब्ध आहेत. या स्कूटर लोकप्रिय होण्याची काही महत्वाची कारणे म्हणजे...

• काही लोकांना क्लच दाबून ठेवा + गिअर बदला + क्लच हळूहळू सोडा ही प्रोसेस किचकट वाटते
• काही जणांना गीअर बदलणे नीट जमत नै
• आणि काही आळशी असतात :D

अश्या सगळ्या लोकांसाठी ऑटोमॅटिक स्कूटर ही चालवायला अतिशय सोपी आहे...ना गीअर्सची कटकट ना क्लचची भानगड...फक्त बटण दाबा आणि भुर्रर्र :)

• सर्वसाधारण भारतीय उंचीच्या लोकांसाठी पर्फ़ेक्ट
• बाईकच्या तुलनेत डिकीची जागा भरपूर...ऑफिसातून घरी येताना भाजी / सामान / काही वेळेला जड ग्यास सिलिंडर "खरा आणि साहेब म्हणायचे तो सुध्धा" :D आणताना हा मोठा फायदा असतो

या पासून ते अगदी

• घरातली पहिली दुचाकी अशी असावी की घरातल्या बायकांसकट सगळ्यांना चालवता यावी
• जवळच्या जवळ जायला म्हणून घरात बाईक / कारबरोबर सेकंड दुचाकी म्हणून

अगदी माझ्या काही मित्रांनी लग्न झाल्या झाल्या जवळपास २-३ महिन्यांच्या आतच "लग्न झाल्यावर घरात ऑटोमॅटिक स्कूटर असलेली बरी असते" असे म्हणत ऑटोमॅटिक स्कूटर बुक केल्यासुध्धा (बिच्चारे लग्नाआधी ते सगळे बुलेट घ्यायचे प्लान बन्वत होते हा भाग अलहिदा :D) परंतू या सर्व फायदयांबरोबरच बाईकच्या तुलनेत काही उणीवा सुध्धा आहेत

• व्हेस्पाचा अपवाद वगळता बर्याच ऑटोमॅटिक स्कूटर जवळपास १००cc च्या असूनसुध्धा मायलेज फार कमी असते (३०-४० kmpl), १५०-२००cc च्या बाईक सुध्धा इतकेच मायलेज देतात
• बाईकच्या तुलनेत फार लहान चाके असल्यामुळे स्थिरता (balance) कमी असतो, तोल गेल्यावर पटकन सावरणे कठिण असते
• low ground clearance असल्यामुळे कच्च्या अथवा दगडधोंड्यांनी भरलेल्या रस्त्यावरून / उंच स्पीडब्रेकरवरून जाताना स्कूटरचा खालचा भाग घासला जाण्याची शक्यता जास्त असते
• ऑटोमॅटिक स्कूटर शक्यतो फक्त छोट्या (१५ कि.मी. अथवा त्यापेक्षा कमी) अंतरासाठी चांगल्या आहेत, त्यापेक्षा जास्त अंतरासाठी वरचेवर वापरल्यास स्कूटर (आणि चालवणार्याची पाठसुध्धा) फार लवकर खिळखिळी होऊ शकते, कारण यांचे सस्पेंशन बाईकसारखे जास्त दणके सोसवण्यासाठी नसते
• ऑटोमॅटिक स्कूटर शक्यतो कमी (४५-५० कि.मी.प्र.ता. अथवा त्यापेक्षा कमी) वेगातच चालवाव्या, त्यापेक्षा जास्त वेगात वरचेवर वापरल्यास इंजीनावर ताण येतो तसेच छोट्या चाकांमुळे स्थिरता (balance) कमी होते...मात्र मी बर्याचदा हायवेला या स्कूटर ७०+ च्या स्पीडने पळवताना बघितल्यात
• धक्का स्टार्ट नाही करता येत, त्यामुळे किक लिव्हर नसेल तर पावसाळ्यात अथवा थंडीत बॅटरी डाऊन झाल्यावर मेकॅनिकला शरण जाण्याशिवाय पर्याय नाही (विना किक लिव्हरची ऑटोमॅटिक स्कूटर आहे की नाही ते म्हैत नै पण जर असलीच आणि कोणी घ्यायचा विचार करत असेल तर हा मुद्दा ध्यानात ठेवा)

या भागात मुद्दामच इलेक्ट्रिक स्कूटर्स विचारात घेतल्या नाहीत कारण भारतात दुर्दैवाने अजूनही इलेक्ट्रिक वाहनांसाठी पुरेसे infrastructure नाहीये :( काही स्कूटर सोडल्यास बाकी स्कूटरबद्दल मला फार थोडी माहिती आहे कारण मला स्वत:ला स्कूटर आवडत नाहीत त्यामुळे बर्याचश्या स्कूटरबद्दल माहिती थोडक्यात गुंडाळलेली आहे :D
Honda Activa i / Activa 3G / Activa 125 - (तिच ती गुर्जींची उडनमांडी फेम) २००१ साली होंडाने हिरो-होंडा सोबत पार्टनरशीपमध्ये असतानाच स्वत:सुध्धा भारतीय मार्केटमध्ये सेपरेट उतरण्याचा निर्णय घेतला आणि सगळ्यांचे आडाखे चुकवून बाईकऐवजी "Activa" ही ऑटोमॅटिक स्कूटर आणली. ज्या वेळेस भारतातून गीअर्ड स्कूटर नामशेष झालेल्या आणि नवीन जास्त मायलेजवाल्या ४-स्ट्रोक बाईकचा जमाना होता त्या वेळेस ऑटोमॅटिक स्कूटर मार्केटमध्ये आणणे आणि ते सुध्धा पहिले प्रोडक्ट म्हणून हा फार धाडसाचा निर्णय होता. But Activa proved it's mettle and initiated a new era in Indian bike market. Activa भारतात कैच्याकै लोकप्रिय झाली...आणि त्याची मुख्य कारणे वर दिलेली आहेत ती आहेतच पण त्याबरोबरच होंडाला first mover's advantage सुध्धा मिळाला. Activa is sole anchor for Honda's success in India and this is true even now. Activa ही भारतात आत्तापर्यंत सगळ्यात जास्त विकली गेलेली दुचाकी आहे...हिरो स्प्लेंडर आणि बजाज डिस्कव्हरपेक्षा सुध्धा जास्त सध्ध्या Activa i / Activa 3G / Activa 125 असे ३ पर्याय उपलब्ध आहेत...यातल्या Activa 125 साठी मोठे १२५cc इंजिन, telescopic front suspension, front disk break असे खूप चांगले फायदे आहेत...१२५cc इंजिनमुळे मायलेज थोडे आणखी कमी होते पण बजाज पल्सरला (१५०cc वाली) पिकपमध्ये बरोबरीची टक्कर देते :)
Honda Dio (काजूतैंच्या भाषेत झुरळ...ख.व.उ.पा.मंडळाकडून साभार :D) होंडाची कॉलेजमध्ये जाणार्यांना डोळ्यासमोर ठेउन डिझाईन केलेली स्कूटर...काहीजणांना हिचे डिझाईन थोडे ढिंच्याक वाटू शकेल...अश्यांनी "आपण आता काका/काकू कॅटेगरीमध्ये गेलो" असे खुशाल समजावे :) टेक्निकली हिच्यात आणि Activa मध्ये तसा काहीच फरक नाहीये...यात Activa चेच ११०cc चे इंजिन आहे
Honda Aviator हि होंडाची अजून एक स्कूटर...Activa चे यश बघून होंडाने ही आणलेली पण हि Activa इतकी लोकप्रिय नाही झाली...टेक्निकली हिच्यात आणि Activa मध्ये तसा काहीच फरक नाहीये...यात Activa चेच ११०cc चे इंजिन आहे पण हिच्यात Activa 125 सारखे telescopic front suspension, front disk break असे खूप चांगले फायदे आहेत
Honda Navi (with USD Suspension??) हि होंडाने नुकतीच आणलेली नवीन स्कूटर...व्यक्तीश: मला याचे लुक्स अज्जीबात आवडलेले नाहीत...ना धड स्कूटर ना धड बाईक...लुक्स किती जणांना आवडेल माहीत नाही...यात Activa चेच ११०cc चे इंजिन आहे पण "नवी"न डिझाईन मध्ये टाकीखाली सामान ठेवायला जागा आहे...पण हि स्कूटर मुळात ज्या बाईकवरून inspired आहे ती बघितली तर नवीचे डिझाईन हे ताजमहाल समोर बीबीका मकबरा वाटेल...जरा होंडाच्याच MSX-१२५ या बाईककडे बघा :)
Hero Motocorp Pleasure हिरो होंडापासून विभक्त झाल्यानंतरसुध्धा आत्ताआत्तापर्यंत होंडाचीच इंजिने वापरते आहे...Pleasure ही खास कॉलेजमध्ये जाणार्या मुलींना डोळ्यासमोर ठेवून मार्केटिंग केलेली स्कूटर आहे त्यामुळे डुएल टोन कलर्स आहेत
Maestro Edge हिरोची ही स्कूटर हिरोने Engines Engineering बरोबर बनवलेले नवीन ११०cc चे इंजिन वापरते... features च्या बाबतीत मात्र ही होंडाच्या Activa ला टक्कर देऊ शकते...यात telescopic front suspension, digital instrumental console, mobile charger, engine immobilizer (anti-theft system) असे काही फायदे आहेत जे बाकी स्कूटर्स मध्ये नाहीत...आकाराने सुध्धा ही स्कूटर बर्यापैकी मोठी आहे
Duet हिरोची ही स्कूटरसुध्धा हिरोने Engines Engineering बरोबर बनवलेले नवीन ११०cc चे इंजिन वापरते...ही जवळपास हिरो Pleasure सारखीच आहे पण यातसुध्धा mettle body, telescopic front suspension, external fuel filling, digital instrumental console, mobile charger, tubeless tires असे चांगले features आहेत
Yamaha Ray Z ऑटोमॅटिक स्कूटरची वाढती मागणी पाहून यामाहानेसुध्धा त्यात उडी घेताना रे स्कूटर आणली...दिसायला साधारण होंडाच्या डिओ सारखी आहे पण यात आकर्षक स्टिकर्स असल्याने डिओपेक्षा जास्त उठून दिसते features जवळपास बाकी स्कूटरसारखेच आहेत
Alpha यामाहाची अजून एक स्कूटर...यापलीकडे मला अजून काही इंट्रेस्ट नाही :D
Fascino बर्याचश्या स्कूटर एका ठराविक प्रमाणानंतर जवळपास सारख्याच दिसतात त्यामुळे यामाहाच्या फॅसिनोचे कर्वज् उठून दिसतात :) यामाहाने हि स्कूटर मुख्यत्वे बायकांना नजरेसमोर ठेउन डिझाईन केलीये आणि वेगळेपण दिसते सुध्धा. बस्स इतकेच...बाकी जवळपास इतर स्कूटरसारखेच
Suzuki Let's सुझुकीला बाईक्स मध्ये यश मिळत नसताना त्यांना त्यांच्या स्कूटर्सने बर्यापैकी हात दिला...Let's ही सुझुकी कडून आणलेली ११०cc ची स्कूटर
Access १२५ सुझुकीला बाईक्स मध्ये मार्केट मिळत नसताना Access १२५ ला मात्र ठिकठाक विकल्या गेल्या...त्याचे मुख्य कारण म्हणजे बर्याच वेळेपर्यंत १२५cc च्या स्कूटर प्रकारात फक्त सुझुकीच होती...बाकी सगळ्या स्कूटर्स ११०cc च्या होत्या
Swish १२५ सुझुकीला बाईक्स मध्ये मार्केट मिळत नसताना Swish १२५ सुध्धा ठिकठाक विकल्या गेल्या...बर्याच वेळेपर्यंत त्याची प्रतिस्पर्धी सुझुकीचीच Access १२५ होती
TVS Jupiter जेव्हा TVS च्या बाईक्स पॉपुलर होत नव्हत्या (एक अपाचे सोडली तर) त्यावेळेस स्कूटर्सनी मात्र बर्यापैकी लोकप्रियता मिळवली...बहुतेक Activa नंतर TVS च्याच स्कूटर जास्त दिसतात. Jupiter हि सध्ध्यातरी Honda Activa ला मुख्य प्रतिस्पर्धी आहे...कारण एक इंजिन सोडल्यास TVS हि Honda पेक्षा जास्त features देते...ते सुध्धा कमी किंमतीत...सध्ध्या हि स्कूटर TVS ची सगळ्यात बेस्ट स्कूटर आहे...आणि नुकताच यात डिस्क ब्रेकसुध्धा आणला आहे
Vego हि Jupiter च्या आधी आलेली...Jupiter हि high end स्कूटर तर हि थोडी स्वस्त...वजनाला थोडी हलकी सुध्धा
Scooty Zest ११० / Streak / Pep+ भारतात ऑटोमेटीक स्कूटर मधल्या सुरवातीच्या काही काळातली Scooty हि एक आहे...काळानुरुप TVS ने थोडे थोडे बदल केलेत पण आजसुध्धा Scooty हि वजनाला हलकी असल्याने नाजूक पाखरांमध्ये लोकप्रिय आहे ;)
Mahindra Gusto महिंद्रा बाईक / स्कूटर मार्केटमध्ये उशीराच आले...त्यांची सुरुवातच Kinetic च्या बाईक विभागाला विकत घेऊन झालीये. पहिल्यांदी १०० cc इंजिन असणारे मॉडेल होते पण नंतर १२५ cc इंजिन असणारे मॉडेल आणले आहे
Rodeo हिच्यात काडीचाही इंट्रेस्ट नाही त्यामुळे मला काहीही माहित नाही पण १२५ cc चे इंजिन आहे आणि महिंद्रा नवीन असूनसुध्धा बर्यापैकी खपली गेली आहे
Duro हिच्यात काडीचाही इंट्रेस्ट नाही त्यामुळे मला काहीही माहित नाही पण १२५ cc चे इंजिन आहे आणि महिंद्रा नवीन असूनसुध्धा बर्यापैकी खपली गेली आहे
Bajaj Nothing बाकी कंपन्या वाढणार्या स्कूटर सेगमेंटकडे वळत असताना बजाज मात्र त्यापासून ४ हात लांबच आहे...अगदी अधिकृतरीत्या सांगितले की आम्हाला स्कूटरमध्ये इंट्रेस्ट नाही...कदाचित एकेकाळी क्रिस्टल नावाने आणलेली स्कूटर फ्लॉप गेली त्यामुळे असेल एकेकाळी "...बुलंद भारत की बुलंद तस्वीर...हमारा बजाज...हमारा बजाज" म्हणत "बजाज चेतक" घराघरात पोचलेली (आमच्याकडे २० वर्षे वापरली)...या जाहिरातीचे गाणे आजही नोस्टेल्जिक करून जाते :(
Vespa - इतालिअन ब्युती Vespa १५० / १२५ / Elegante स्कूटरमधला सध्ध्याचा माझा सगळ्यात आवडता ब्रँड :)

• भारतीय कंपन्या किंमत कमी ठेवायला थोडे स्वस्तातले मटेरिअल वापरतात त्यामुळे देशी स्कूटर थोड्या गरीब दिसतात
• जॅपनीज भन्नाट इंजिन क्वालिटी ठेवतात पण डिझाईन मात्र ठोकळे नाहीतर टोकदार काहीतरी बनवतात...काहीच नाही तर नाव कैच्याकै ठेवतात (आठवतेय सुझुकी "हयाते" बाईक??)
• ईटालिअन...त्यांच्यासारखे तेच...सुंदरता देखणेपण ठसठशीतपणे उठुन दिसले पाहिजे...भले क्वालिटी जॅपनीज प्रॉडक्टसारखी नसेल पण लोकांनी यांच्याकडेच यायला हवे

एकेकाळी बजाज चेतकला तोडीसतोड टक्कर देणारी वेस्पा स्कूटर नंतर मात्र भारतातून निघून गेली...त्याचे मुख्य कारण म्हणजे त्यांनी भारतीय लोकांचा बाईक्सकडे वळणारा कल समजून घेतला नाही आणि फक्त स्कूटरवरच लक्ष दिले...पण सुदैवाने ती परत आली :) सध्ध्या १५०cc च्या स्कूटर्स फक्त वेस्पा बनवते...दिसण्याच्या बाबतीत मात्र there is Vespa and then there are others :) ...गीअरवाले इंजिन जाउन ओटोमॅटिक इंजिन आले तरी बाह्यरुप तसेच "रेट्रो" ठेवले आहे...वळणदार डिझाईन आणि उठावदार रंग यामुळे बाकी स्कूटरसमोर वेस्पा उठुन दिसते...ठिकठाक दिसणारी पाखरेपण वेस्पावर भाव खावून जातात ;) आणि हि फक्त दिसण्यातच नाही तर खालील बाबतीतही बाकी स्कूटरपेक्शा उजवी आहे

• १५० cc चे ३ व्हॉल्व्ह इंजिन
• मायलेज बाकी स्कूटरपेक्शा जास्त
• इंजिन पॉवर बाकी स्कूटरपेक्शा जास्त
• सगळ्यात मोठी पेट्रोल टाकी
• सगळ्यात मोठे ट्युबलेस टायर्स
• सगळ्यात जास्त रंगांत उपलब्ध...पाखरांना मॅचिंग रंग शोधायला सोपे =))

बाकी डिस्क ब्रेक आणि अलॉय व्हील्स आहेतच...आणि शेवटचे म्हणजे वेस्पा आणखी एका बाबतीत बाकी सगळ्या स्कूटरच्या पुढे आहे...किंमत :D ...but it's worth it ;) मिरवायचे असेल / हौस असेल / नीट वापरणार असाल / परवडत असेल तर वेस्पा सोडून दुसरीकडे बघूच नका...अशी दुसरी नाहीच सापडणार :) यात telescopic front suspension असते तर हि आखुडशिंगी बहुगुणी भरपूर दूध देणारी गाय याचे उत्तम उदाहरण ठरली असती :)
स्कूटर कशी निवडावी औटोमटिक स्कूटरमध्ये शक्यतो खालील गोष्टी असाव्यात...वेस्पा घेणार असाल तर पुढे वाचू नका ;)

• telescopic front suspension
• tubeless tires
• वजन चालवणार्याला झेपले पाहिजे
• kick lever

स्कूटर घेताना ध्यानात ठेवावे की स्कूटर्सना re-sell value नसल्यात जमा असते...त्यामुळे घ्यायच्या आधीच पूर्ण विचार करावा क्रमशः Disclaimers - या लेखातली सर्व मते माझी खाजगी मते आहेत सर्व फ़ोटो इंटरनेटवरून साभार