एक रुका हुवा फैसला १९८५ (परिक्षण)

एक रुका हुवा फ़ैसला (१९८५) निर्माता/दिग्दर्शक : बासु चटर्जी साधारण 1 महिन्यापूर्वी बॉस ने “बघच… छान आहे ” असे म्हणून हा चित्रपट दिला. बॉस ने दिला म्हणजे ऑफिसच्या कामापेक्षा महत्वाचे काम समजून आम्ही तो लगेच ऑफिसमधे बसल्या बसल्या संपवला. आणि खरच आवड़ला चित्रपट. एक सुंदर कोर्ट रूम ड्रामा. तांत्रिक सफाई थोड़ी कमी वाटली. त्याच बरोबर एडिटिंग वर अजून काम करायला पाहिजे होते असे वाटत राहिले. विशेषत: प्रसंग जोड़ून घेताना वगैरे.... पण ठीक आहे. बॉलिवूड मधे ८० च्या दशकात असला प्लॉट घेउन छान चित्रपट काढ़ल्या बद्दल निर्माता दिग्दर्शकाला एवढे माफ़ आहे असा विचार करून सोडुन दिले. कधी एकदा या चित्रपाता विषयी मिपाकराना सांगतोय असे झाले होते. पण या ना त्या कारणाने राहून गेले. आणि जे झाले ते चांगलेच झाले असे अता वाटते आहे.... कसे ते नंतर पाहुच. आधी चित्रपटा विषयी थोडेसे:- २ तास लांबीचा हा संपूर्ण चित्रपट एका रूम मधे घडतो. कथा साधारण अशी की एका लोकल ट्रेन च्या ट्रॅकला लागून असणार्‍या झोपड़पट्टीत एकाचा खून होतो. त्या माणसाच्या मुलाला खूनी म्हणून पकड्ण्यात येते. आणि विविध साक्षीदाराच्या साक्षितून तोच खूनी आहे हे कोर्टाला पटते. पण जज खटल्यातील १२ जूरींना विचार-विनिमय करून एक मुखाने निर्णय द्यायला सांगतात. दोषी की निर्दोष. दोषी असेल तर त्या मुलाला फाशी होणार , निर्दोष असेल तर सोडुन देणार. पण १२ जणानी एक मुखाने निर्णय द्यायचा! चित्रपट सुरू होतो तो जजच्या या निवेदनापासून. आणि पाट्या पडत असताना १२ जूरी एका रूम मधे येताना दाखवलेत. १२ जूरींसाठी आणि प्रेक्षकांसाठीही हा खटला अगदीच साधा आणि सरळ असतो. आता ५ मिनिटात एक मुखाने “दोषी” चा निर्णय घ्यायाचा आणि निघायचे अश्या मूडमधे सर्व जुरी असताना सुरवातीला मतदान घेतात आणि एखाद्याच्या आयुषाचा निर्णय कोणत्याही चर्चेवीना घेऊ नये.... काही तरी चर्चा व्हावी ,असे वाटून एक जुरी "निर्दोष" असे मत टाकतो.... ११ दोषी आणि १ निर्दोष. या एका मुर्ख इसमामुळे आपल्याला आता इथे अडकून पडावे लागणार म्हणून इतर जुरी हमरीतुमरी वर येतात.... भांडणातून हळूहळू चर्चा सुरू होते आणि एकेक मुद्दे निघू लागतात ..... निर्णय घेताना प्रत्तेकाचे स्वत:चे अंतरंग कसे त्यांच्या निर्णयात मिसळलेले आहेत हे दिसू लागते...... आणि एकेकाचे मत डळमळीत होउन “निर्दोष” म्हणणार्‍यांची संख्या वाढू लागते.एक सुंदर कोर्ट रूम ड्रामा. या चित्रपटात त्या काळातील एकही यशस्वी/प्रस्तापित , व्यावसायीक चित्रपटातील कलाकार नाही. चित्रपटात नायीका नाही. नाच गाणी नाहीत. यातील सगळेच कलाकार हे फ्रेश न्याशनल स्कूल ऑफ ड्रामा चे पदविधर आहेत आणि ८०च्या दशकातील दिल्लीदूरदर्शन वरील आघाड़ीचे कलाकार आहेत. त्यामुळे हा चित्रपट प्रायोगीक / समान्तर वग़ैरे च्या पंगतीत जाउन बसतो का? हे जाणकारानी सांगावे. कथा मुंबईत घडत आहे असे १-२ उल्लेखावरून समजते. पण मला मात्र हा सिनेमा दिल्लीत घडतोय असे वाटत राहिले. (कदाचीत सर्व कलाकार हे दिल्ली दूरदर्शन वरिल होते त्यामुळे असेल कदाचीत...). पण ८०च्या दशकात असा प्लॉट घेऊन फक्त एका रूम मधे हा चित्रपट केला गेला त्या बद्दल मला खुपच भरून आले .... अन्नू मलिक आणि पंकज कपूरचा अभिनय फारच भडक वाटला , विशेषत: अन्नु कपूरने इतक्या तरूण वयात रंगवलेला म्हातारा..... पण सर्वच कलाकार नविन होते म्हटल्यावर येवढे माफ.... मला हा चित्रपट फारच आवडला आणि वर म्हटल्या प्रमाणे कधी एकदा मिपाकराना सांगतोय असे झाले होते........... पण ........ ४ दिवसापूर्वी मित्राचा फोने आला.... गप्पा मारता मारता तो म्हाणाला “आरे तू १२ अँग्री मेन पाहिलास का? ब्लॅक&व्हाइट आहे पिक्चर , १९५७चा.... पण खुपच छान आहे . बघच. एका मुलावर बापाच्या खुनाचा आळ आलेला असतो आणि १२ लोकाना एका रूम मधे बसुन निर्णय घ्यायचा असतो.......” मी उडालोच......... दुसर्‍याच दिवशी नेट वर तो चित्रपट हुडकला, डाऊनलोडला लावला..... नशिबाने स्पीड ही चांगला मिळाला...... ३-४ तासात डाउनलोड झाला. अधाश्या सारखा पाहिला..... अक्षरशः सुन्न झालो. हॉलीवुड वरून उचलेगीरी आपल्याला नविन नाही. सेंट्रल थीम, एखादा सीन जसाच्या तसा ढापणे , एखादा हिट डायलॉगचे हिंदीकरण करणे इथ पर्यंत ठीक आहे.... पण हा एक रुका हुवा फैसला अख्खाच्या अख्खा १२ अँग्री मेन वरून कॉपी केलेला आहे. अगदी माशी टू माशी कॉपी. सगळे डायलॉग तर सरळ सरळ भाषान्तर आहेत. कोट काढुन ठेवणे, सिगरेटी पेटवणे, भांड्ताना अंगचटीला जाणे...... सगळे सगळे कॉपी केलय. येवढेच कशाला, "एक रुका हुव फैसला" मधिल कलाकार सुद्धा "१२ अँग्री मेन " मधील कलाकारांशी साधर्म्य असणारे घेतलेत. अगदी अर्ध्या मिनिटाची भूमिका असलेला "एक रुका हुवा फैसला(१९८५)" मधला खूनी मुलगा सुद्धा अगदी "१२ अँग्री मेन (१९५७)" मधल्या खूनी मुलाचा जुळा भाऊ वाटतो. काही फरक आहेत.... नाही असे नाही, पण ते अगदीच नगण्य आहेत : "१२ अँग्री मेन " हा कोर्टमधे सुरू होतो. जज बसलेल्या जूरीना निर्णय घ्यायला सांगतात आणि सर्व जुरी त्या खुनी मुलाकडे बघत बाहेर जातात. तर "एक रुका हुवा फैसला" मधे जजचे निवेदन बॅक्ग्राऊंडला ऐकू येते आणि संपूर्ण निवेदन भर भेदरलेल्या खुनी मुलाचा क्लोजप घेतलाय... ७ नंबरचा ज्यूरी, ज्याला कशाचे काहीही देणे घेणे नाही... तो "१२ अँग्री मेन " मधे बेसबॉलची गेम बघायला जाणार असतो.... तर "एक रुका हुवा फैसला" मधे दिलिप कुमारचा मशाल बघायला जाणार असतो. "१२ अँग्री मेन " मधे म्हातारा लंगडा साक्षीदार , चश्मा न लावलेली बाई किंवा रेल्वे ट्रॅकच्या बाजूचे घर फक्त बोलण्यातून उभे केले आहे. तर "एक रुका हुवा फैसला" मधे (प्रेक्षक फारच बाल बुद्धी आहेत असे समजून) तिघाना अर्ध्या अर्ध्या मिनिटाचे फूटेज दिले आहे. "१२ अँग्री मेन " मधे एकदा निर्णय झाल्यावर प्रत्तेकजण आपापल्या वाटेने निघून जातो."एक रुका हुवा फैसला" मधे नायक (ज्यूरी न. 8 ,जो पहिल्यांदा निर्दोष म्हणतो) आणि खलनायक (ज्यूरी न.3 जो शेवटपर्यंत त्या मुलाला फाशी द्यावी या मताचा असतो)यांच्यात दिल जमाई होते. नायक खलनायकाला आधार देत बाहेर येतात.... खलनायक, “ माझा मुलगा 2 वर्षे झाली घारातून पळून गेलाय” ,(म्हनून मी असा वागत होतो) असे सांगतो. "एक रुका हुवा फैसला" मधे कुठल्याही ज्यूरीचे नाव कळत नाही. "१२ अँग्री मेन " मधे सगळ्यात शेवटी म्हातारा ज्यूरी (न. 9) नायकाला नाव विचारतो आणि आपले सांगतो. ("१२ अँग्री मेन " मधे येवढी २च नावे कळतात.) "१२ अँग्री मेन " विषयी गूगलून काढलेली माहिती ही मनोरंजक आहे: 3 वेगवेगळ्या विभागात ऑस्कर साठी नामांकन. जॅक वॉर्डन (ज्यूरी नं.७) चे १९ जुलै २००७ ला निधन झाल्यामूळे 12 पैकी जॅक क्लग्मन (ज्यूरी नं. ५) हाच फक्त आता जिवंत आहे. २००७ मधे अमेरिकन फिल्म इन्स्टिट्यूट ने "१२ अँग्री मेन " ला ऑल टाइम ग्रेटेस्ट मूवीस मधे ८७ वे स्थान दिले. मला स्वथाला "१२ अँग्री मेन " हा ."एक रुका हुवा फैसला" पेक्षा जास्त आवडला..... पण वाचकांनी दोन्ही चित्रपट आवर्जून पाहावेत असच जाता जाता सांगेन.