२०२४ च्या पावसाळ्यात दादरच्या जुन्या बाजारात मी एका अँटिक दुकानासमोर थांबलो. काचेच्या कपाटात एक जुना “टू-इन-वन” ठेवला होता. सोनीचा, करड्या रंगाचा, दोन्ही बाजूला स्पीकर, वर कॅसेटची जागा. माझ्या छातीत काहीतरी हललं. दुकानदार म्हणाला, “साहेब, हा तर ऐंशीच्या दशकातला माल आहे. आता कुणी वापरत नाही.” मी हसलो. “कुणी वापरत नाही,” मी मनात म्हणालो, “पण कुणी विसरतही नाही.”

माझं नाव रोहन म्हात्रे. वय वीस होतं तेव्हा मी महिमच्या एका चाळीत राहत होतो. वडील मिलमध्ये काम करायचे, आईला दमा. घरात दोन खोल्या, एक स्वयंपाकघर, आणि स्वप्नं म्हणून एक छोटा रेडिओ. मी लकी फोटो स्टुडिओत काम करायचो. पगार पन्नास रुपये. पण हातात एक हातगुण होता—व्हीसीआर, रेडिओ, टेपरेकॉर्डर काहीही बिघडलं तरी मी जुळवून आणायचो. त्यामुळेच एके दिवशी सलीम भाई माझ्याकडे आले.

सलीम भाई डोंगरीचे. सडपातळ, पांढरा सदरा, बोटात सोन्याची अंगठी. त्यांच्याकडे एक जपानी व्हीसीआर आला होता. मी दुरुस्त केला. त्यांनी पन्नास रुपयांच्या ऐवजी शंभर दिले आणि विचारलं, “रोहन, फोटो स्टुडिओत काय पडलायस? माझ्यासोबत काम कर. महिन्याला बँकॉकला जायचं. माल न्यायचा, आणायचा. परदेशात फिरायला मिळेल, पैसे मिळतील.”

मी थरथरलो. बँकॉक? आमच्या चाळीत कोणी विमानात बसलेलं नव्हतं. “काय माल?” मी विचारलं. सलीम भाई हसले. “व्हीसीआर, टू-इन-वन, घड्याळं, सोनं. काहीच गुन्हा नाही. कस्टमला एक परदेशी वस्तू आणायची परवानगी असते. आपण तीच परवानगी वापरतो.” मला त्यावेळी कळलं नाही की तो “परवानगी” शब्द किती मोठा खोटा होता.

त्या दिवसांत भारत बंदिस्त अर्थव्यवस्थेत होता. परवाना राज. परदेशी वस्तू आणणं सोपं नव्हतं. कस्टम ड्युटी आकाशात, आणि बाजारात मागणी जमिनीवर. व्हीसीआर हे घराघरातलं स्वप्न झालं होतं. सिनेमा थिएटर महाग, पण घरी व्हिडिओ कॅसेट लावायची हौस सगळ्यांना. टू-इन-वन म्हणजे तरुणाईचं status symbol. सोनी, सान्यो, पॅनासोनिक—ही नावंच जादूची वाटायची. डोंगरी, नागपाडा, भेंडी बाजार, माहीम—इथल्या बेरोजगार मुलांना गँग्स “फ्री परदेश ट्रिप” आणि मोठं कमिशन द्यायची. विमानात बसणं हेच त्या मुलांसाठी हिरो होण्यासारखं होतं.

मी आईला खोटं सांगितलं, “एक्सपोर्ट कंपनीत नोकरी लागली आहे. मॅनेजर म्हणतो, परदेशात ट्रेनिंगला पाठवतो.” आईने देवाला नवस सोडला. वडिलांनी काही विचारलं नाही. त्यांच्या डोळ्यात मात्र प्रश्न होता.

पहिली ट्रिप. सहार विमानतळ. सलीम भाईंनी नवीन शर्ट, नवीन पँट, एक छोटी बॅग दिली. पासपोर्टवर बँकॉकचा शिक्का पडला तेव्हा माझ्या हातांची बोटं थरथरत होती. विमानात बसलो. खिडकीतून ढग पाहिले आणि वाटलं, हे स्वप्न आहे का? बँकॉकला उतरलो. तिथे नारोंग नावाचा माणूस घ्यायला आला होता. तो थाई होता, पण हिंदी-उर्दू थोडं बोलायचा. आम्हाला प्रतुनाम भागातल्या एका छोट्या हॉटेलात नेलं.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी नारोंगने दोन पिशव्या आणल्या. एका पिशवीत व्हीसीआर, दुसरीत तीन टू-इन-वन. दोन घड्याळं माझ्या हातात घातली. चार सोन्याच्या विटा साबणाच्या खोक्यात लपवल्या. “तुझ्या बॅगेच्या अस्तरात कापड गुंडाळून ठेव. कस्टमला फक्त एक व्हीसीआर दाखव. बाकी काही विचारलं तर म्हण, भेटवस्तू आहेत,” नारोंग म्हणाला.

परतीच्या विमानात मी जिवाच्या तोंडात होतो. सहार विमानतळावर कस्टमची रांग. माझ्या पुढचा माणूस पकडला गेला. त्याच्या बॅगेतून दोन व्हीसीआर निघाले. मी घामेजलो. पण माझ्या बॅगेकडे एका अधिकाऱ्याने नजर टाकली आणि म्हणाला, “पुढे जा.” मी पुढे गेलो. बाहेर सलीम भाईंचा माणूस उभा होता. माल घेतला, मला पाकिट दिलं. पाच हजार रुपये. त्या काळात पाच हजार म्हणजे माझ्या वडिलांच्या सहा महिन्यांचा पगार.

घरी गेलो. आईसाठी औषधं आणलीं. मीना—शेजारची मुलगी—तिला एक छोटा टेपरेकॉर्डर दिला. ती हसली. “रोहन, तू खूप चांगला आहेस.” मी तिच्याकडे पाहिलं आणि वाटलं, हे सगळं चांगलंच आहे.

पण तसं नव्हतं. दर महिन्याला मी बँकॉकला जाऊ लागलो. कधी व्हीसीआर, कधी टू-इन-वन, कधी घड्याळं, कधी सोन्याच्या विटा. सिस्टम शिकलो. बॅगेच्या अस्तरात शिवणकाम करायचं, साबणाच्या खोक्यात सोनं, कॅसेटच्या खोक्यात घड्याळं. विमानतळावर ग्रीन चॅनेलमधून जायचं. अधिकाऱ्याला शंका आली तर सलीम भाईंचा फोन जायचा. कधी काही झालं नाही. मी “रोहन भाई” झालो. चाळीत माझी क्रेझ वाढली. मुलं माझ्याकडे परदेशी पेन, चॉकलेट, कॅसेट मागायची. मी देत होतो. पण रात्री झोपेत कस्टमची रांग दिसायची.

१९८८ मध्ये इम्रान पकडला गेला. माझाच मित्र. त्याच्या बॅगेतून चार व्हीसीआर निघाले. सलीम भाई म्हणाले, “काळजी करू नको. वकील लावून सोडवतो.” इम्रान तीन महिने आत राहिला. बाहेर आल्यावर तो मला भेटला. त्याचे डोळे पोखरले होते. “रोहन, हा धंदा सोपा नाही. पकडले गेलं तर आपल्याला कुणी विचारायला येणार नाही.” मी काही बोललो नाही.

१९९० मध्ये एकदा माझी बॅग उघडली गेली. अधिकारी गंभीर होता. त्याने सोन्याची विट दिसली तेव्हा माझ्या कानात रक्त सळसळलं. पण दुसरा अधिकारी आला आणि म्हणाला, “या बाजूला घेऊन जा.” मला वेगळ्या खोलीत नेलं. तिथे फक्त एक माणूस होता. त्याने माझ्याकडे पाहिलं आणि म्हणाला, “तू सलीमचा माणूस आहेस ना? जा. पुढच्या वेळी ही बॅग घेऊन येऊ नको.” मी बाहेर पडलो. त्या दिवशी मला कळलं, आम्ही फक्त स्मगलर नव्हतो; आमच्याभोवती एक जाळं होतं. कुणाचं जाळं, ते मला तेव्हा कळलं नाही.

१९९१ आला. मनमोहन सिंगांनी अर्थव्यवस्था उघडली. आयात शुल्क कमी झालं. परदेशी कंपन्यांना भारतात येण्याची परवानगी मिळाली. बाजारात काय घडलं, ते मी स्वतः पाहिलं. सलीम भाईंच्या गोदामातला व्हीसीआर अचानक महाग झाला—म्हणजे विकला जाईनासा झाला. लोक म्हणू लागले, “आता दुकानातच मिळतो, मग ब्लॅक का?” स्मगलिंगचा फुगा फुटला. व्हीसीआरचा बाजार कोसळला. टू-इन-वनची जागा कॅसेट प्लेयरने घेतली. सोन्याचा धंदा वेगळा होता, पण इलेक्ट्रॉनिक्सचा जमाना संपला.

सलीम भाईंनी मला एका रात्री बोलावलं. गोदामात गेलो. तिथे पेटके बांधलेले होते. ते म्हणाले, “रोहन, इलेक्ट्रॉनिक्सचा जमाना गेला. आता नवा माल आहे. हलका आहे, पण जास्त पैसा देईल.” त्यांनी एक छोटी पिशवी समोर ठेवली. मी विचारलं, “काय आहे?” ते हसले. “तू विचारू नको. फक्त बँकॉकला ने आणि तिथल्या माणसाला दे.” मी त्यांच्या डोळ्यांत पाहिलं. त्या डोळ्यांत आता तो पहिला सलीम भाई नव्हता. “मला नको,” मी म्हणालो. “मी इलेक्ट्रॉनिक्सचा माणूस आहे. ड्रग्जचा नाही.”

सलीम भाईंचा चेहरा काळा झाला. “तू माझ्याशी बोलतोस?” त्यांनी आवाज वाढवला. “तू काय आहेस? माझ्यामुळे तू परदेश पाहिला. आता मोठा झालास?” मी घाबरलो. पण त्या रात्री मी ठरवलं, हा धंदा सोडायचा. “शेवटची ट्रिप,” मी म्हणालो. “एकदा बँकॉकला जाऊन येतो. पण माल इलेक्ट्रॉनिक्सचाच असला पाहिजे.” सलीम भाई क्षणभर गप्प राहिले. मग म्हणाले, “ठीक आहे. एक व्हीसीआर ने. तिथून एक टू-इन-वन घेऊन ये. शेवटची ट्रिप.”

मी बँकॉकला गेलो. नारोंग हॉटेलात भेटला. पण त्याचा चेहरा चिंतेने काळवंडलेला होता. “रोहन, ही शेवटची ट्रिप आहे. सलीम आता वेगळ्या धंद्यात आहे. तू सावध राहा.” त्याने मला एक टू-इन-वन दिला. “हे घे. पण हे सलीमला देऊ नको. हे सहार विमानतळावरच्या कस्टम अधिकाऱ्याला दे.” मी थबकलो. “काय?” नारोंग म्हणाला, “त्या टू-इन-वनच्या बॅटरीच्या जागेत एक टेप आहे. सलीमचे आवाज आहेत. तू जा.”

मी परतीच्या विमानात बसलो. बॅगेत टू-इन-वन होता. माझ्या हातात घाम. सहारला उतरलो. कस्टमची रांग. मला थांबवलं गेलं. अधिकारी म्हणाला, “बॅग उघड.” मी उघडली. त्याने टू-इन-वन बाहेर काढला. माझ्या जिवाची घालमेल झाली. पण त्याने माझ्याकडे पाहिलं आणि हसला. “रोहन, तू आमचा माणूस आहेस. घाबरू नको.” मी गोंधळलो. तो म्हणाला, “१९९० मध्ये तुला वेगळ्या खोलीत नेलं होतं ना? तो मीच होतो. तेव्हापासून तू आमचा माहितीदार आहेस. आम्हाला सलीमचा पुरावा हवा होता. आता मिळाला.”

माझ्या पायाखालची जमीन सरकली. मी का बरं त्यांना माहिती देत होतो? मी आठवलं—१९९० मध्ये त्या खोलीत त्यांनी मला दोन रस्ते दाखवले होते. एक, इम्रानसारखा आत जाऊन तीन महिने राहायचं. दुसरा, सलीमच्या धंद्याची माहिती द्यायची आणि बाहेर राहायचं. मी दुसरा निवडला होता. तेव्हापासून मी दर महिन्याला बँकॉकला जात होतो, पण आता माझ्या बॅगेत मालाबरोबर माहितीही जात होती. सलीमला माझी शंका आली होती, म्हणूनच त्याने शेवटच्या ट्रिपला ड्रग्जचा माल द्यायचं ठरवलं होतं. पण नारोंगलाही कुणीतरी सांगितलं होतं. तोही आमचाच होता.

सलीम भाई पकडले गेले. पुरावा स्पष्ट होता. मी साक्षीदार झालो. पण मला वाचवायचं होतं, म्हणून माझं नाव बाहेर आलं नाही. काही वर्षांत सगळं शांत झालं. १९९१ नंतर बाजार बदलला. गँग्सनी ड्रग्ज, शस्त्रं, जमीन अशा धंद्यांकडे वळण घेतली. मी मात्र मागे राहिलो. छोटं दुरुस्तीचं दुकान काढलं. मीना माझी बायको झाली. मुलगा झाला. आम्ही माहिम सोडली. सगळं सामान्य झालं.

आता या अँटिक दुकानात तो टू-इन-वन पाहिला आणि माझ्या हातात तो घ्यायची हौस झाली. दुकानदार म्हणाला, “साहेब, यात टेप आहे. जुनी का, माहीत नाही.” मी घरी आलो. टू-इन-वनच्या बॅटरीच्या जागेत एक छोटी कॅसेट होती. मी ती प्ले केली. आतून आवाज आला—माझाच, तिशीचा. “मी रोहन म्हात्रे. ही टेप सलीम भाईंच्या धंद्याचा पुरावा आहे. जर मला काही झालं, तर ही कस्टमला द्या.”

मी हसलो. माझा नातू शेजारी बसला होता. “आजोबा, तुम्ही खरंच स्मगलर होता?” त्याने विचारलं. मी त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला आणि म्हणालो, “नाही बाळा. मी बँकॉकला व्हीसीआर विकायला जात नव्हतो. मी त्यांच्या मागे जाळं विणायला जात होतो.”

पण खरं सांगायचं तर—मी ज्या दिवशी पहिल्यांदा बँकॉकला गेलो, त्याच दिवशी माझं खरं जाळं विणलं गेलं होतं. मी फक्त त्याच्या धाग्यांवर चालत राहिलो. आणि आजही, जेव्हा तो जुना टू-इन-वन वाजतो, तेव्हा मला सहार विमानतळाची ती रांग दिसते. पण आता मला माहीत आहे—ती रांग माझ्यासाठी नव्हती, ती सलीम भाईंसाठी होती. माझ्यासाठी होतं फक्त तिकीट. आणि ते तिकीट मीच कापलं होतं.