कारंज्यात गोखले साहेब आले ते पुण्याहून. अंगात कोट, डोक्यावर टोपी, हातात काळी बॅग, आणि बॅगेत वही. ते सरकारी खात्यात मोठे अधिकारी होते आणि त्यांना "खरं ग्रामीण जीवन" अभ्यासायचं होतं. पाटलांच्या वाड्यात त्यांची सोय झाली.

"पाटील, मला सच्चे, साधे, अध्यात्मिक लोक बघायचे आहेत."

पाटलांनी गुरवाचं नाव काढलं, पण गुरव त्या दिवशी सासरवाडीला गेला होता. मग पाटलांनी इकडे तिकडे बघितलं, आणि तेवढ्यात फाटकातून भाऊराव आला. धोतर एका हातात, दुसऱ्या हातानं भिंत धरत. पाच पावलं सरळ आणि सहाव्या पावलावर तोल.

"राजा राम, सीता राम. पाटील."

गोखल्यांचे डोळे चमकले. "हे कोण?"

पाटलांनी भाऊरावकडे बघितलं. पांढरे विस्कटलेले केस, अर्धे मिटलेले डोळे, तोंडात सारखं एकच नाव. पाटलांना एक कल्पना सुचली, आणि ती त्यांनी नंतर आयुष्यभर कुणाला सांगितली नाही.

"हे आमचे भाऊराव महाराज. फार मोठे. बोलत नाहीत फारसं. सतत नामस्मरण."

"राजा राम, सीता राम," भाऊराव म्हणाला. त्याला काहीच कळलं नव्हतं, पण पाटलांनी खिशात हात घातलेला त्याला दिसला होता. पैशाचा वास त्याला कधी चुकला नाही.

गोखल्यांनी हात जोडले. "महाराज, मार्गदर्शन करा."

भाऊरावनं आभाळाकडे बघितलं. तो पैसे मागायच्या आधी नेहमी असं बघतो. "भाऊ, जगात दोनच गोष्टी महत्त्वाच्या. एक राजा राम, दुसरी सीता राम."

"अगाध!" गोखल्यांनी वही काढली. "पुढे?"

"पुढे दोन रुपये."

पाटील पटकन म्हणाले, "दक्षिणा म्हणतायत."

"दोन रुपये? महाराज, मी एकशे एक देतो!"

भाऊरावचे डोळे पूर्ण उघडले, मग लगेच पुन्हा अर्धे मिटले. "राजा राम, सीता राम. भाऊ, तुमचं भलं होईल."

एकशे एक रुपये हातात पडले. त्यानं ते कपाळाला लावले, आणि तेवढ्यात धोतर सुटू लागलं म्हणून पटकन कमरेला हात घातला. गोखले हळू आवाजात पाटलांना म्हणाले, "बघा, खरे साधू. देहाची शुद्ध नाही."

खिडकीतून मी आणि दोन पोरं हे बघत होतो. हसू दाबता दाबता पोट दुखलं.

त्या दिवसापासून गोखले रोज सकाळी निंबाखाली येऊन बसू लागले. भाऊरावही डुलत डुलत हजर. साहेब वही घेऊन, भाऊराव डोळे मिटून. "राजा राम, सीता राम" हे दोनच शब्द तो दिवसभर वेगवेगळ्या सुरात म्हणायचा. कधी जोरात, कधी हळू, कधी अर्धवट. साहेब सगळं लिहून घ्यायचे.

"आज महाराजांनी 'राजा' आधी म्हटलं आणि 'सीता' नंतर, म्हणजे पुरुषतत्त्वानंतर स्त्रीतत्त्व. अगाध."

"साहेब, तुम्ही काय खाता?" एका पोरानं विचारलं.

"महाराज काय खातात ते विचारा."

भाऊराव म्हणाला, "जे मिळेल ते. पण पाणी मात्र एकाच दुकानाचं पितो."

"एकाच स्थानाचं तीर्थ!" गोखल्यांनी लिहिलं. "अत्यंत सात्त्विक."

संध्याकाळी भाऊराव पैसे मोजायचा, आणि ते खोपट्यात नेण्याऐवजी थेट "तीर्थ" घ्यायला जायचा. दुकानदार म्हणाला, "भाऊराव, एवढे पैसे कुठून?"

"भाऊ, मी महाराज झालोय."

"कधी?"

"गेल्या आठवड्यापासून."

"कुणी केलं?"

"पाटलांनी."

दुकानदार इतका हसला की त्याला खुर्चीवरून उठावं लागलं.

घरी अनुसयाला हे कळलं तेव्हा ती काही बोलली नाही. फक्त भाऊरावच्या पुढ्यात भाकरी आपटून ठेवली. भास्कर खाटेवरून म्हणाला, "बाबा, मला पण महाराज कर."

"तू आधी उठून बस."

"मग महाराजपण उद्यापासून."

ही बातमी गणपतशेठपर्यंत पोहोचायला वेळ लागला नाही. कारंज्यात पैशाची बातमी हवेपेक्षा वेगानं पसरते. शेठनं वही उघडली. भाऊरावचं नाव पहिल्या पानावर. तीनशे बारा रुपये. शेठनं गादीवरून उडी मारली, कारण सात वर्षांत पहिल्यांदा वसुलीचा वास आला होता.

ते थेट निंबाखाली आले. तिथे गोखले साहेब वही घेऊन बसले होते आणि समोर भाऊराव डोळे मिटून डुलत होता.

"भाऊराव!" शेठ ओरडले. "तीनशे बारा रुपये काढा!"

भाऊरावनं एक डोळा उघडला. शेठकडे बघितलं. गोखल्यांकडे बघितलं. मग पुन्हा शेठकडे. एवढ्यात त्याला सगळं सुचलं. तो एकदम ताठ बसला आणि हात वर करून म्हणाला, "राजा राम, सीता राम! शांत, शांत भाऊ! महाराजांशी असं बोलू नये."

"कुठला महाराज? तू माझा देणेकरी आहेस!"

गोखले साहेब चष्मा नीट करून उभे राहिले. "हे काय चाललंय?"

"साहेब," भाऊराव खोल आवाजात म्हणाला, "हा माणूस मला छळतो. राजा राम, सीता राम. सात वर्षांपासून. व्याजावर पैसे देतो, आणि महाराजांकडे बघून धमक्या देतो."

गोखल्यांची भुवई चढली. "व्याजावर? परवान्याशिवाय?"

शेठ घाबरले. "साहेब, परवाना... तो आहे... घरी आहे..."

"कुठे घरी? दाखवा."

"तो... पुढच्या महिन्यात..."

"म्हणजे नाही?" गोखल्यांनी वही उघडली आणि पेन सरसावलं. "सावकारी कायद्याखाली हे गंभीर आहे."

शेठचा चेहरा पांढरा पडला. त्यांनी भाऊरावकडे बघितलं. भाऊराव शांत, डोळे मिटलेले, तोंडात हलकं "राजा राम... सीता राम...". जणू काही त्याचा या सगळ्याशी संबंधच नाही.

"महाराज," शेठ कापऱ्या आवाजात म्हणाले, "मी तीनशे बारा माफ करतो."

"राजा राम, सीता राम," भाऊराव म्हणाला. "माफी मागणारा माणूस मोठा असतो भाऊ."

"आणि... आणि वहीतून तुमचं नाव काढून टाकतो."

"राजा राम..."

"आणि हे घ्या," शेठनं खिशातून पंचवीस रुपये काढले, "महाराजांना दक्षिणा."

भाऊरावनं एक डोळा उघडला. आकडा कमी वाटला. "राजा राम... सीता... राम."

"पन्नास!"

"राजा राम, सीता राम."

"पंच्याहत्तर!"

भाऊरावनं मान हलवली. "भाऊ, देवाला मोजू नये. पण पुण्य मोजता येतं."

शेठनं रुपये मोजून हातात ठेवले आणि गोखल्यांकडे बघून हात जोडले. "साहेब, मला क्षमा करा. आतापासून कधीच व्याज घेणार नाही."

"घेणार नाही?" गोखले आश्चर्यानं म्हणाले. "महाराजांच्या कृपेनं सावकारही सुधारला! अगाध! हे सगळं मी पुस्तकात लिहीन."

गोखले साहेब आठवड्यानं पुण्याला निघाले. जाताना त्यांनी भाऊरावला नमस्कार केला. "महाराज, मी पुस्तक लिहीन, 'कारंज्याचे संत'. आणि पुण्याला या, आश्रम बांधतो."

भाऊरावनं आभाळाकडे बघितलं. "भाऊ, आश्रमात निंबाचं झाड आहे का?"

"लावू."

"आणि... तीर्थ?"

"म्हणजे?"

"पाणी. कुठल्या दुकानाचं?"

गोखले गोंधळले. पाटील पटकन म्हणाले, "साहेब, महाराज गाव सोडत नाहीत. त्यांचा नियम. कारंजा ते कारंजा."

"राजा राम, सीता राम," भाऊराव गंभीरपणे म्हणाला. "गावात माझी सोय आहे."

साहेब निघाले. गाडी वळणावर दिसेनाशी झाली आणि लोकांनी पाटलांकडे वळून बघितलं. पाटील म्हणाले, "भाऊराव, दक्षिणेतला अर्धा वाटा मला."

भाऊरावनं आभाळाकडे बघितलं. "पाटील, मला महाराज कुणी केलं?"

"मी."

"मग साहेब पुस्तकात काय लिहितील? की करंज्याच्या पाटलांनी एका दारुड्याला महाराज म्हणून उभं केलं?"

पाटील थांबले.

"पाटील, मी खरा ठरलो तरच तुम्ही हुशार ठरता. मी खोटा ठरलो तर पुस्तक खोटं, आणि पुस्तक खोटं ठरलं तर साहेबांची नोकरी जाईल. म्हणून मी महाराजच राहणार, आणि तुम्ही माझे पहिले भक्त."

"भक्त?"

"भक्ताचं काम दक्षिणा द्यायचं असतं, घ्यायचं नाही. राजा राम, सीता राम."

पाटलांनी तोंड उघडलं आणि मिटलं. बोलायला त्यांना शब्दच सापडला नाही, आणि सापडला असता तरी भाऊरावनं त्याचं उत्तर आधीच तयार ठेवलं असतं.

तेवढ्यात गणपतशेठ धावत आले. "पाटील, साहेब परत येतील का हो? परवाना..."

भाऊरावनं त्यांच्याकडे शांतपणे बघितलं. "शेठ, परवाना खरंच होता का?"

"होता! पण आठवला नाही."

"मग साहेबांसमोर 'नाही' का म्हणालात?"

"घाबरलो."

"तेच. घाबरलेला माणूस खरं बोलतो. साहेबांच्या वहीत तुमचे शब्द लिहिलेत, 'आतापासून कधीच व्याज घेणार नाही.' ते पुस्तकात छापून आलं की ती गावाच्या वेशीवरची पाटी झाली. उद्या कुणी व्याज मागितलं की लोक पुस्तक उघडून तुमच्या तोंडावर धरतील."

गणपतशेठचा चेहरा पांढरा पडला. "मग आता?"

"आता एकच मार्ग आहे. व्याज नाही, मुद्दल नाही. पण मित्रत्वानं उधार देता येतं. तो सावकारी कायद्यात बसत नाही, साहेबांना विचारा."

"कुणाला उधार?"

"मला. फक्त तीर्थापुरतं. राजा राम, सीता राम."

शेठ पाच मिनिटं डोकं खाजवत उभे राहिले. मग म्हणाले, "भाऊराव, म्हणजे माझे तीनशे बारा गेले, आणि वर तुम्हाला रोज उधार?"

"शेठ, गेले कुठे? पुण्यात जमा झाले."

"पुण्यात?"

"हो. साहेब पुण्याचेच ना. तिकडे तुमचं खातं उघडलं गेलंय."

शेठनं तोंड उघडलं, पण आवाज निघाला नाही. बाजूला पाटील उभे होते. ते शेठच्या कानात हळूच म्हणाले, "गप्प बसा शेठ. मी बोललो म्हणून माझा अर्धा वाटा गेला."

भाऊरावनं धोतराची गाठ घट्ट केली आणि डुलत डुलत निघाला. मागून पाटील, शेठ आणि गावातली दहा-बारा माणसं. कुणाला काही कळत नव्हतं, पण कुणी मागे राहिलं नाही. मोठा तमाशा बघायचा असेल तर आपण पुढे हवं, हे कारंज्याच्या लोकांना चांगलं माहीत आहे.

दुकानाच्या दारात दुकानदार उभा होता. भाऊरावला बघून त्यानं हात जोडले. "या महाराज."

"राजा राम, सीता राम. दोन वेळचं तीर्थ दे."

"पैसे?"

"पैसे कशाला? आज खातं शेठचं."

"कुठल्या शेठचं?"

"गणपतशेठचं. ते आता माझे भक्त आहेत."

दुकानदारानं मागे बघितलं. गणपतशेठ दहा हात लांब उभे होते. चेहरा असा, जणू पायात विंचू चावलाय आणि सांगायची सोय नाही.

"शेठ, खरं का हो?"

शेठ काही बोलले नाहीत. पाटील म्हणाले, "लिहून घे रे. नाहीतर महाराज शाप देतील."

दुकानदारानं वही उघडली, पेन चावला, आणि लिहिलं, "गणपतशेठ, उधार, महाराज." त्याला त्यात काही चूक दिसली नाही. चूक एकाच माणसाला दिसत होती, आणि तो मागे डोक्यावर हात ठेवून उभा होता.

पुढच्या वर्षी गोखले साहेबांचं पुस्तक छापून आलं. नाव "कारंज्याचे संत." गावात सात प्रती आल्या. सहा पाटलांनी घेतल्या, कारण आत त्यांचा फोटो होता. सातवी गणपतशेठनं घेतली. आत त्यांचं नाव छापलं होतं, "उदार सावकार." शेठनं ते चार वेळा वाचलं. आपण एवढे उदार आहोत हे त्यांना त्या दिवशी पहिल्यांदा कळलं.

मग गावात लोक दर्शनाला यायला लागले. आमच्या कारंज्यात एसटी आठवड्यातून तीन दिवस येते, तीही तिला वाटलं तर. पण त्या वर्षी ती रोज यायला लागली. कंडक्टर म्हणाला, "महाराजांचं दर्शन घेऊन जायचं. पुढच्या गावाला उशीर झाला तरी चालेल."

निंबाखाली आता एक पाटी लागली आहे, "येथे महाराज बसतात." खाली कुणीतरी पेन्सिलनं लिहिलंय, "सकाळी दहा ते रात्री उशिरापर्यंत. रविवारीसुद्धा." हे कुणी लिहिलं असं भाऊरावला विचारलं की तो आभाळाकडे बघतो.

बाजारातल्या त्या दुकानाला पण आता नाव मिळालं. पाटीवर लिहिलंय, "तीर्थक्षेत्र." पाटी भाऊरावनंच सुचवली. आणि मग गंमत झाली. पूर्वी नवरा उशिरा आला की बायको विचारायची, "कुठे गेला होतात?" आता नवराच सांगतो, "तीर्थाला." बायको म्हणते, "मग हात-पाय धुवा, जेवण वाढते." कारंज्यातली निम्मी भांडणं भाऊरावमुळे बंद झाली. पाटलांनी त्याबद्दल एक सत्कार करायचा विचार केला होता, पण खर्च आपल्यावर येईल म्हणून तो बारगळला.

एकदा मी भाऊरावला विचारलं, "महाराज झाल्यावर काय बदललं?"

"भाऊ, पूर्वी मी पैसे मागत होतो. आता लोक दक्षिणा देतात. बाकी सगळं तेच. राजा राम, सीता राम."

आजही बाजारात गणपतशेठ दिसले की भाऊराव दुरून हात जोडतो आणि जोरात ओरडतो, "शेठ, खातं बाकी आहे!" अख्खा बाजार हसतो. फक्त शेठ हसत नाहीत. ते मुकाट्यानं खिशातून रुपया काढतात आणि पुढे करतात. महाराजांना नाही म्हणायचं नसतं, हे कारंज्याला कळून चुकलंय.

भाऊराव तो रुपया कपाळाला लावतो आणि म्हणतो, "देव तुमचं भलं करेल शेठ. पण तो कधी करेल याची वाट बघू नका. उधारी चालू ठेवा."