मिसळपाव
मिथिलेचा राजा जनक हा पराक्रमी राजा तर होताच; पण ज्ञानाची आणि तत्त्वचिंतनाची त्याला विशेष ओढ होती. आपल्या दरबारात ऋषी, विद्वान आणि ब्रह्मविद्येचे अभ्यासक यांना आमंत्रित करून त्यांच्याशी चर्चा करणे, त्यांचे विचार ऐकणे आणि त्यांच्यासमोर प्रश्न ठेवणे, हे त्याला अत्यंत प्रिय होते.
एकदा राजा जनकाने मिथिलेत एक भव्य ब्रह्मसभा आयोजित केली. दूरदूरच्या आश्रमांतून ऋषी, ब्राह्मण आणि विद्वान त्या सभेसाठी आले. सभागृहाच्या मध्यभागी एक हजार गायी उभ्या होत्या. त्यांच्या शिंगांना सोन्याचे अलंकार बांधले होते. जनकाने सभेकडे पाहिले आणि नम्रपणे म्हणाले,
“या सभेत ज्यांना आपण सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानी मानू, त्यांनी या गायी स्वीकाराव्यात.”
सभेत काही क्षण शांतता पसरली. इतक्या विद्वानांच्या उपस्थितीत स्वतःला सर्वश्रेष्ठ म्हणणे सोपे नव्हते.
तेवढ्यात याज्ञवल्क्य ऋषी आपल्या शिष्य सोमश्रवाकडे वळले.
“सोमश्रवा, कृपया या गायी आपल्या आश्रमात घेऊन जा.”
शिष्याने गुरूंना नमस्कार केला आणि गायींकडे निघाला.
सभेतील काही विद्वान आश्चर्याने एकमेकांकडे पाहू लागले. काहींच्या मनात प्रश्न निर्माण झाले.
“अजून शास्त्रार्थ सुरू झालेला नाही आणि याज्ञवल्क्यांनी गायी घेऊन जाण्यास सांगितले?”
राजा जनकांनी मात्र शांतपणे याज्ञवल्क्यांकडे पाहिले.
“आचार्य, आपण स्वतःला या सभेतील सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानी मानता काय?”
याज्ञवल्क्य नम्रपणे म्हणाले,
“राजन्, सर्वश्रेष्ठ कोण आहे हे ठरविण्याचा अधिकार मला नाही. मला या गायी हव्या आहेत, कारण सध्या मला या गायींची अतिशय गरज आहे, म्हणून मी माझ्या शिष्याला त्या घेऊन जाण्यास सांगितले. परंतु या सभेला शास्त्रार्थ अपेक्षित असेल, तर मी सर्व विद्वानांचे प्रश्न आदरपूर्वक ऐकून त्यांची उत्तरे देण्यास तयार आहे.”
याज्ञवल्क्यांच्या या उत्तराने सभेतील वातावरण अधिक गंभीर झाले.
एकामागून एक प्रश्न विचारले जाऊ लागले. कर्म, यज्ञ, देवता, प्राण, मन आणि आत्मा यांवर चर्चा झाली. याज्ञवल्क्य प्रत्येक प्रश्न शांतपणे ऐकत होते. त्यांच्या उत्तरांत आत्मविश्वास होता; पण त्यात प्रतिस्पर्ध्याचा अवमान नव्हता.
तेवढ्यात सभेच्या एका बाजूला बसलेली एक विदुषी उठली, होती गार्गी.
वेद आणि ब्रह्मविद्येचा तिने सखोल अभ्यास केला होता. तिच्या प्रश्नांची धार सभेतील विद्वानांना परिचित होती. मात्र तिच्या बोलण्यात कधीही उद्धटपणा नसे. प्रश्न कठीण असला, तरी तो विचारताना समोरच्या विद्वानाविषयी असलेला आदर तिच्या शब्दांत स्पष्ट जाणवत असे.
गार्गीने याज्ञवल्क्यांकडे पाहून नम्रपणे विचारले, “याज्ञवल्क्य, मला आपणांस काही प्रश्न विचारण्याची अनुमती आहे काय?”
याज्ञवल्क्यांनी स्मित करून उत्तर दिले, “गार्गी, अवश्य विचारा. आपल्या प्रश्नांची मला प्रतीक्षा आहे.”
गार्गी म्हणाली, “ही पृथ्वी कशात ओतप्रोत आहे?”
“पाण्यात,” याज्ञवल्क्यांनी उत्तर दिले.
“आणि पाणी कशात ओतप्रोत आहे?”
“वायूत.”
“वायू कशात?”
“आकाशात.”
गार्गीने क्षणभर विचार केला आणि पुन्हा विचारले, “आकाश कशात ओतप्रोत आहे?”
याज्ञवल्क्य काही क्षण शांत राहिले. “गार्गी, आपण ज्या दिशेने प्रश्न नेत आहात, तिथे प्रश्न अधिक सूक्ष्म होत जातील.”
गार्गीने नम्रपणे उत्तर दिले, “म्हणूनच मला हा प्रश्न पुढे नेण्याची इच्छा आहे, आचार्य.”
सभेत पुन्हा शांतता पसरली.
गार्गीने विश्वाच्या आधाराबद्दलचे प्रश्न पुढे नेले. एकामागून एक आधार विचारत ती अधिक सूक्ष्म तत्त्वाकडे पोहोचत होती. याज्ञवल्क्य तिच्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर संयमाने देत होते.
अखेर त्यांनी तिला सावध केले.
“गार्गी, आपण ज्या तत्त्वाचा शोध घेत आहात, ते सामान्य इंद्रियांच्या किंवा मनाच्या आवाक्यात येणारे नाही. त्यामुळे या प्रश्नमालिकेच्या पुढील टप्प्यावर जाण्यापूर्वी आपण त्याची मर्यादा लक्षात घ्यावी.”
गार्गीने आदराने मस्तक झुकवले.
“आपले म्हणणे मला मान्य आहे, आचार्य.”
ती आपल्या आसनावर परत जाऊन बसली.
काही काळ सभा शांत राहिली.
मात्र गार्गीच्या मनातील प्रश्न संपले नव्हते.
थोड्याच वेळाने ती पुन्हा उठली. सभेतील सर्व विद्वानांचे लक्ष तिच्याकडे गेले.
गार्गीने याज्ञवल्क्यांकडे पाहून म्हटले,
“याज्ञवल्क्य ऋषी, आता मला आपणांस आणखी दोन प्रश्न विचारायचे आहेत. आपण कृपया त्यांची उत्तरे द्यावीत.”
याज्ञवल्क्यांनी मान हलवली.
“गार्गी, आपण निःसंकोचपणे प्रश्न विचारा.”
गार्गीचा आवाज आता अधिक गंभीर झाला.
“याज्ञवल्क्य ऋषी, ज्याच्या वर आकाश आहे, ज्याच्या खाली पृथ्वी आहे आणि ज्यांच्या मध्ये हे सर्व भूतमात्र आहे; जे भूतकाळात होते, वर्तमानात आहे आणि भविष्यातही असेल, हे सर्व कशात ओतप्रोत विणलेले आहे?”
याज्ञवल्क्य म्हणाले,
“गार्गी, हे सर्व अक्षरात ओतप्रोत विणलेले आहे.”
गार्गीने पुढचा प्रश्न विचारला,
“आचार्य, आपण ज्याला ‘अक्षर’ म्हणता, त्याचे स्वरूप आपण मला अधिक स्पष्ट करून सांगाल काय?”
सभेतील प्रत्येक विद्वान आता अत्यंत लक्षपूर्वक ऐकत होता.
याज्ञवल्क्य म्हणाले,
“गार्गी, हे अक्षर नष्ट होत नाही. ते डोळ्यांना दिसत नाही, पण त्याच्यामुळे पाहणे शक्य होते. ते कानांना ऐकू येत नाही, पण त्याच्यामुळे श्रवण शक्य होते. मन त्याला एखाद्या वस्तूप्रमाणे पकडू शकत नाही; तरी मनाच्या सर्व विचारांच्या पाठीशी त्याचे अस्तित्व आहे.”
गार्गी एकाग्रतेने ऐकत होती.
याज्ञवल्क्य पुढे म्हणाले,
“या अक्षराच्या अधीन सूर्य आणि चंद्र आपापल्या मार्गाने फिरतात. दिवस आणि रात्र आपले चक्र पूर्ण करतात. नद्या वाहतात, ऋतू बदलतात आणि या विश्वातील प्रत्येक गोष्ट आपल्या नियमानुसार चालते. या सर्वांच्या मागे जे अविनाशी तत्त्व आहे, तेच अक्षर आहे.”
गार्गी काही क्षण शांत राहिली.
तिने पुन्हा प्रश्न विचारला नाही.
तिच्या चेहऱ्यावर पराभवाची भावना नव्हती. उलट, ज्या प्रश्नाचा ती इतका वेळ पाठपुरावा करत होती, त्याला आता एक दिशा मिळाली होती.
ती सभेकडे वळली आणि म्हणाली,
“सभेतील आदरणीय विद्वानहो, याज्ञवल्क्य ऋषींनी ज्या अक्षराचा निर्देश केला आहे, त्यालाच या विश्वाचा अंतिम आधार म्हणता येईल. त्यांच्या उत्तरांना माझ्याकडून कोणतेही पुढील आव्हान नाही.”
ती याज्ञवल्क्यांकडे वळली.
“आचार्य, आपल्या उत्तरांनी माझ्या प्रश्नांची दिशा स्पष्ट केली. त्याबद्दल मी आपली ऋणी आहे.”
याज्ञवल्क्यांनीही आदराने उत्तर दिले,
“गार्गी, आपल्या प्रश्नांमुळेच या सभेतील चर्चेला ही खोली प्राप्त झाली. प्रश्न विचारणारा आणि उत्तर देणारा—दोघेही ज्ञानाच्या शोधातले सहप्रवासी असतात.”
राजा जनक शांतपणे हे सर्व ऐकत होता. त्याने सभेकडे पाहिले. त्या दिवशीच्या चर्चेत कोण जिंकले आणि कोण हरले, यापेक्षा त्याला एक वेगळी गोष्ट महत्त्वाची वाटत होती, ज्ञानाच्या शोधात प्रश्न विचारण्याचे धैर्य आणि उत्तर ऐकण्याची नम्रता.
सभा पुढे सुरू राहिली; पण गार्गीने विचारलेले प्रश्न अनेकांच्या मनात खोलवर रुजले होते.
तिने पृथ्वीपासून सुरुवात केली होती आणि प्रश्नाला अशा ठिकाणी नेऊन उभे केले होते, जिथे शेवटी प्रश्नच बदलला होता.
“हे कशावर आधारले आहे?”
या प्रश्नाच्या शेवटी उभे राहिलेले उत्तर होते—
“अक्षर.”
प्रतिक्रिया