यक्ष अग्नी वायु आणि इंद्र

देव आणि असुर यांच्यातील युद्ध अनेक दिवस चालले होते. कधी देवांचे पारडे जड होत होते, तर कधी असुर पुन्हा प्रबळ होत होते. अखेर एका निर्णायक दिवशी देवांनी असुरांचा पराभव केला आणि रणभूमीवर विजयाचा जयघोष झाला. देवांच्या नगरीत आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले, सर्वत्र उत्सव सुरू झाले आणि प्रत्येक देव आपल्या पराक्रमाची आठवण इतरांना करून देऊ लागला.

अग्नी म्हणत होता, “माझ्या ज्वाळांनी असुरांची शस्त्रे आणि त्यांची युद्धसामग्री भस्मसात केली नसती, तर हा विजय इतका सहज मिळाला नसता.” वायू त्याचे बोलणे ऐकून हसला आणि म्हणाला, “अग्नी, तुझ्या ज्वाळांना रणभूमीवर पोहोचवणारा आणि त्यांचा विस्तार करणारा कोण होता, हे मात्र तू विसरतो आहेस.” इंद्र त्या दोघांचे बोलणे ऐकत होता, पण त्याच्या मनातही एक समाधान होते. देवांचा राजा म्हणून आपल्या नेतृत्वाखाली देवांनी हा विजय मिळवला होता, ही भावना त्याच्या मनात नकळत दृढ होत होती.

हळूहळू विजयाचा आनंद अभिमानात बदलू लागला. प्रत्येक देवाला वाटू लागले की हा विजय आपल्या स्वतःच्या सामर्थ्यामुळे मिळाला आहे. कोणीही त्या शक्तीचा विचार करत नव्हता, जिच्यामुळे त्यांना स्वतःचे सामर्थ्य वापरण्याची क्षमता मिळाली होती. देवांच्या सभेत विजयाची चर्चा रंगलेली असतानाच अचानक सभागृहाबाहेर एक विलक्षण तेज प्रकट झाले. ते तेज ना अग्नीचे होते, ना सूर्याचे, ना कोणत्याही परिचित देवतेचे होते.

त्या तेजातून एक गूढ पुरुष त्यांच्या समोर उभा राहिला. त्याचे रूप विलक्षण शांत होते आणि त्याच्या चेहऱ्यावर ना अभिमान होता, ना आव्हान. तो कोण आहे, कुठून आला आहे आणि देवांच्या सभेच्या इतक्या जवळ का उभा आहे, याचा अंदाज कोणालाही येत नव्हता. त्याने कोणाशी बोलण्याचा प्रयत्न केला नाही, स्वतःची ओळख करून दिली नाही आणि देवांच्या प्रश्नांकडेही तो शांतपणे पाहत राहिला.

इंद्राने त्या अपरिचित व्यक्तीकडे काही वेळ पाहिले आणि मग अग्नीला म्हणाला, “जातवेदसा, तू त्याच्याकडे जा आणि तो कोण आहे, हे जाणून घे.” अग्नीला हे काम अगदी सोपे वाटले. त्याच्या अंगातून ज्वाळा उसळल्या आणि तो त्या गूढ पुरुषासमोर जाऊन उभा राहिला. त्याने आत्मविश्वासाने विचारले, “तू कोण आहेस आणि येथे कशासाठी आला आहेस?”

यक्षाने शांतपणे अग्नीकडे पाहिले आणि विचारले, “आणि तू कोण आहेस?” अग्नीला हा प्रश्न थोडासा विचित्र वाटला. त्याने उत्तर दिले, “मला ओळखत नाहीस? मी अग्नी आहे. मला जातवेदस म्हणतात. या पृथ्वीवर जे काही आहे, ते जाळण्याची आणि भस्म करण्याची शक्ती माझ्यात आहे.” त्याच्या आवाजात स्वतःच्या सामर्थ्याबद्दल पूर्ण विश्वास होता आणि आपल्या परिचयाची गरजच काय, असा भाव त्याच्या शब्दांत स्पष्ट जाणवत होता.

यक्षाने अग्नीचे बोलणे शांतपणे ऐकले आणि जमिनीवर पडलेली एक छोटीशी गवताची काडी उचलली. त्याने ती अग्नीसमोर ठेवली आणि म्हणाला, “तुझ्यात एवढी शक्ती आहे, तर ही काडी जाळून दाखव.” अग्नीला त्या आव्हानाचे हसू आले. त्याने आपल्या ज्वाळा प्रखर केल्या आणि त्या काडीभोवती अग्नीचे वलय निर्माण झाले. उष्णता वाढत गेली, ज्वाळा उसळत राहिल्या, पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे ती गवताची काडी मात्र तशीच राहिली.

अग्नीने पुन्हा प्रयत्न केला. यावेळी त्याने आपल्या संपूर्ण सामर्थ्याने त्या काडीला जाळण्याचा प्रयत्न केला. काही क्षणांनी त्याच्या ज्वाळा मंदावल्या, पण काडीवर त्यांचा कोणताही परिणाम झाला नव्हता. अग्नीला स्वतःच्या डोळ्यांवर विश्वास बसेना. ज्याच्या तेजापासून पर्वत, वन आणि मोठमोठ्या वस्तू सुटत नाहीत, त्याच्यासमोर ही क्षुल्लक गवताची काडी जणू काही अग्नीच्या सामर्थ्याला आव्हान देत उभी होती.

अग्नीने शेवटी मान खाली घातली आणि तो देवांच्या सभेकडे परतला. इंद्राने विचारले, “तो कोण आहे?” अग्नी काही क्षण शांत राहिला आणि म्हणाला, “मला माहीत नाही. माझ्या सर्व शक्तीचा उपयोग करूनही त्याने माझ्यासमोर ठेवलेली ती काडी मी जाळू शकलो नाही.” सभेत शांतता पसरली. अग्नीच्या तोंडून स्वतःच्या मर्यादेची अशी कबुली प्रथमच ऐकायला मिळत होती.

आता वायू उठला. त्याने अग्नीकडे पाहून म्हटले, “तुला जमले नाही, म्हणून मी प्रयत्न करतो.” वायू वेगाने त्या यक्षाजवळ पोहोचला. यक्षाने त्याच्याकडे पाहून विचारले, “तू कोण आहेस?” वायूने उत्तर दिले, “मी वायू आहे. मला मातरिश्वा असेही म्हणतात. या जगातील जे काही आहे, ते उचलून नेण्याची आणि हलवण्याची शक्ती माझ्यात आहे.”

यक्षाने पुन्हा तीच गवताची काडी वायूसमोर ठेवली आणि म्हणाला, “मग ही काडी उडवून दाखव.” वायूला हे आव्हान अग्नीपेक्षाही सोपे वाटले. त्याने वेग धारण केला. आजूबाजूची पाने उडू लागली, धुळीचे लोट हवेत फिरू लागले आणि वृक्षांच्या फांद्या जोराने हलू लागल्या. पण ती गवताची काडी मात्र आपल्या जागेवरून किंचितही हलली नाही.

वायूने आपला वेग आणखी वाढवला. त्याच्या प्रचंड झोताने परिसरातील धूळ आणि पाने दूरवर जाऊ लागली, पण गवताची ती छोटीशी काडी जणू काही अदृश्य शक्तीने जमिनीला बांधून ठेवली होती. बराच वेळ प्रयत्न करूनही वायूला यश मिळाले नाही. शेवटी तोही शांत झाला आणि यक्षाकडे पाहत काही क्षण उभा राहिला.

वायू देवांच्या सभेत परतला तेव्हा इंद्राने त्याच्याकडे पाहिले. “काय झाले?” त्याने विचारले. वायूने उत्तर दिले, “मीसुद्धा त्याला ओळखू शकलो नाही. माझ्या संपूर्ण वेगाने प्रयत्न करूनही ती गवताची काडी हलवता आली नाही.” आता देवांच्या सभेत आधीचा उत्साह राहिला नव्हता. अग्नी आणि वायू या दोघांनाही आपल्या शक्तीची मर्यादा प्रथमच जाणवली होती.

इंद्र काही काळ शांत बसला. त्याच्या मनात एक विचार सतत फिरत होता—ज्या शक्तींवर देवांना इतका अभिमान आहे, त्याच शक्ती एका साध्या गवताच्या काडीसमोर निष्प्रभ ठरल्या, तर त्या यक्षाचे स्वरूप नक्की काय असावे? शेवटी इंद्र स्वतः उठला. “आता मी त्याच्याशी बोलतो,” असे म्हणत तो त्या गूढ अस्तित्वाच्या दिशेने निघाला.

इंद्र जवळ पोहोचला, तेव्हा यक्ष अजूनही तेथेच उभा होता. इंद्राने त्याच्याकडे पाहिले आणि काही बोलणार इतक्यात एक अद्भुत गोष्ट घडली. क्षणभरापूर्वी जिथे यक्ष उभा होता, तिथे आता कोणीही नव्हते. इंद्राने सर्व दिशांकडे पाहिले. त्याने आकाशाकडे पाहिले, आजूबाजूचा प्रदेश पाहिला, पण तो रहस्यमय पुरुष कुठेच दिसत नव्हता.

इंद्राच्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण झाले. अग्नी त्याला ओळखू शकला नव्हता, वायू त्याला ओळखू शकला नव्हता आणि आता स्वतः इंद्र त्याच्याशी बोलण्याआधीच तो अदृश्य झाला होता. विजयाच्या गर्वाने भरलेल्या देवांच्या मनात आता प्रथमच स्वतःच्या सामर्थ्याबद्दल एक प्रकारची शंका निर्माण झाली होती. नेमके तेव्हाच त्या शांत अवकाशात एक दिव्य स्त्री प्रकट झाली.

तिच्या रूपात विलक्षण तेज होते. तिच्या अंगावर हिमालयाच्या शुभ्रतेची आठवण करून देणारे सौंदर्य होते आणि तिच्या मुखावर गंभीर शांतता होती. इंद्राने तिच्याकडे पाहिले आणि जाणले की ही साधी स्त्री नसावी. ती होती उमा हैमवती, ज्ञानाचे आणि ब्रह्मविद्येचे तेज धारण करणारी.

इंद्राने तिच्याजवळ जाऊन नम्रपणे विचारले, “देवी, आत्ताच येथे एक अद्भुत पुरुष उभा होता. अग्नी त्याच्याकडे गेला, पण त्याला त्याचे स्वरूप समजले नाही. वायू गेला, तरी त्यालाही त्याची ओळख पटली नाही. मी स्वतः त्याच्याशी बोलण्यासाठी आलो, पण तो माझ्या समोरून अदृश्य झाला. तुम्हाला माहीत आहे का, तो कोण होता?”

उमाने इंद्राकडे पाहिले आणि शांतपणे म्हणाली, “इंद्र, ज्याला तुम्ही पाहिले, ते ब्रम्ह होते ” इंद्र काही क्षण स्तब्ध राहिला. युद्धात मिळालेल्या विजयाची आठवण त्याच्या मनात आली आणि त्याला उमाचे पुढचे शब्द ऐकू आले—“तुम्हाला जो विजय मिळाला, तो केवळ तुमच्या सामर्थ्यामुळे मिळाला असे तुम्हाला वाटले. म्हणूनच ब्रह्माने तुमच्यासमोर यक्षाच्या रूपाने प्रकट होऊन तुमचा तो अभिमान दूर केला.”

इंद्र काही बोलला नाही. उमा पुढे म्हणाली, “अग्नीला वाटले की तो सर्व काही जाळू शकतो. वायूला वाटले की तो सर्व काही उडवू शकतो. पण त्यांच्या शक्तीची मर्यादा त्यांना एका गवताच्या काडीसमोर समजली. ज्या तत्त्वामुळे अग्नीला जाळण्याची शक्ती मिळते आणि वायूला वाहण्याची शक्ती मिळते, त्या तत्त्वाला जाणून घेतल्याशिवाय स्वतःच्या सामर्थ्याचा पूर्ण अर्थ समजत नाही.”

इंद्राने विचारले, “मग त्या ब्रह्माला कसे ओळखता येईल?” उमा काही क्षण शांत राहिली. ती म्हणाली, “ज्याच्या शक्तीमुळे मन विचार करते, वाणी बोलते, डोळे पाहतात आणि कान ऐकतात, त्याला मन किंवा इंद्रिये एखाद्या वस्तूप्रमाणे पकडू शकत नाहीत. तो स्वतः कोणत्याही एका रूपात बंदिस्त नसतो; उलट त्याच्यामुळेच या सर्व शक्तींना कार्य करण्याचे सामर्थ्य प्राप्त होते.”

इंद्राच्या मनात आता एक वेगळाच विचार आकार घेत होता. काही वेळापूर्वी तो देवांचा राजा म्हणून त्या यक्षासमोर गेला होता. त्याला वाटले होते की आपल्या अधिकारामुळे आणि सामर्थ्यामुळे तो त्या रहस्यमय अस्तित्वाचे स्वरूप सहज जाणून घेईल. पण यक्षाने त्याच्याशी एकही शब्द न बोलता अदृश्य होऊन त्याला हे दाखवून दिले होते की काही प्रश्न अधिकाराने नव्हे, तर नम्रतेने विचारावे लागतात.

इंद्राने उमाला नमस्कार केला. त्याच्या मनातील विजयाचा गर्व आता उरला नव्हता. त्याला जाणवले की देवांचे सामर्थ्य मोठे असले, तरी त्या सामर्थ्यालाही एका अधिक मूलभूत शक्तीचा आधार आहे. अग्नी आणि वायूने ज्याचा अनुभव घेतला होता, तोच अनुभव आता इंद्राला वेगळ्या पातळीवर आला होता.

देवांच्या सभेत इंद्र परतला तेव्हा अग्नी आणि वायू त्याची वाट पाहत होते. त्यांनी त्याच्याकडे पाहून विचारले, “तुला त्याचे स्वरूप समजले का?” इंद्राने काही क्षण दोघांकडे पाहिले आणि म्हणाला, “हो. तो आपल्यापेक्षा मोठा कोणी देव नव्हता. ते ब्रम्ह होते.”

सभेत पुन्हा शांतता पसरली. यावेळी ती शांतता पराभवाची नव्हती आणि विजयाच्या उत्सवाचीही नव्हती. ती एका नव्या जाणिवेची शांतता होती. अग्नीने आपल्या ज्वाळांकडे पाहिले, वायूने आपल्या वेगाचा अनुभव घेतला आणि इंद्राने स्वतःच्या सामर्थ्याकडे नव्या दृष्टीने पाहिले.

त्या दिवसापासून देवांना आपल्या सामर्थ्याचा अभिमान राहिला नाही असे नव्हे; पण त्या सामर्थ्याचे मूळ स्वतःमध्येच आहे, असा गर्व मात्र राहिला नाही. अग्नी जाळत राहिला, वायू वाहत राहिला आणि इंद्र देवांचे नेतृत्व करत राहिला. मात्र त्यांच्या मनात आता एक प्रश्न कायमचा जागा झाला होता—ज्याच्या अस्तित्वामुळे आपल्याला सामर्थ्य मिळते, त्या अदृश्य तत्त्वाचे स्वरूप काय आहे?

आणि कदाचित याच प्रश्नापासून ब्रह्मविद्येचा खरा प्रवास सुरू होतो. कारण ब्रह्म एखाद्या दूरच्या वस्तूप्रमाणे शोधायचे नसते; आपल्या प्रत्येक अनुभवामागे, प्रत्येक विचारामागे आणि प्रत्येक शक्तीच्या मुळाशी असलेल्या त्या तत्त्वाचा शोध घ्यायचा असतो. यक्ष आला, अग्नी आणि वायूची परीक्षा घेतली, इंद्राचे गर्वहरण केले आणि उमा हैमवतीच्या शब्दांतून देवांसमोर एक नवा प्रश्न ठेवून निघून गेला. त्याचे उत्तर एका दिवसात मिळणारे नव्हते; पण प्रश्न मात्र देवांच्या मनात कायमचा रुजला होता.

पैजारबुवा,