अष्टावक्र — देहाच्या पलीकडचे सत्य

मिथिलेजवळच्या एका शांत आश्रमात ऋषी उद्दालकांचा आश्रम होता. वेदाध्ययन, यज्ञकर्म, स्वाध्याय आणि शास्त्र चर्चा यांमुळे तो आश्रम दूरदूरपर्यंत प्रसिद्ध होता. अनेक तरुण तेथे शिक्षण घेण्यासाठी येत. त्यांच्यात कहोड नावाचा एक तरुण विशेष बुद्धिमान, परिश्रमी आणि गुरुभक्त म्हणून ओळखला जात असे. उद्दालकांना कहोडा विषयी विशेष प्रेम होते इतके की त्यांनी आपली कन्या सुजाता हिचा विवाह कहोडाशी लावून दिला 

कहोड आणि सुजाताचे जीवन साधे होते, परंतु त्यात समाधान होते. कहोड दिवसभर आश्रमातीलअध्ययन-अध्यापन आणि यज्ञकर्मात व्यस्त असत, तर सुजाता घरातील कामे सांभाळत असे. काही काळाने सुजाता गर्भवती झाली आणि तिच्या मनात एक स्वाभाविक इच्छा निर्माण झाली, आपल्या पोटी येणाऱ्या बालकाने लहानपणा पासून वेदांचे स्वर, ऋषींच्या चर्चा आणि ज्ञानाचे वातावरण अनुभवावे.  म्हणून ती अनेकदा कहोड ज्या ठिकाणी विद्यार्थ्यांना वेद शिकवत असे तेथे शांतपणे बसत असे.

एका दिवशी कहोड वेदमंत्रांचा उच्चार करीत होते. आश्रमातील विद्यार्थी त्याचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकत होते आणि सुजाताही नेहमीप्रमाणे काही अंतरावर बसली होती. अचानक तिच्या गर्भातून एक स्पष्ट आवाज ऐकू आला. तो आवाज अजून जन्माला न आलेल्या बालकाचा होता—“पिताश्री, आपण मंत्रांचा अर्थ जाणता; पण या मंत्रांचा उच्चार अशा प्रकारे का करता? या ठिकाणी स्वर चुकत आहे.” कहोड काही क्षण स्तब्ध झाले. विद्यार्थ्यांनी ही एकमेकांकडे पाहिले. गर्भातील बालकाने आपल्या पित्याच्या वेदपठणातील चूक दाखवावी, हे कहोडांना  अपमानास्पद वाटले आणि रागाच्या भरात त्यांच्या तोंडून शाप निघाला “जन्मतःच तू आठ ठिकाणी वाकलेलाअसशील!”

शापाचा उच्चार होताच आश्रम पुन्हा शांत झाला. सुजाताच्या मनात मात्र भीती दाटून आली. कहोडांनााही आपल्या शब्दांचा पश्चात्ताप झाला, पण उच्चारलेला शाप मागे घेणे त्यांच्या हातात नव्हते. काही काळाने सुजातेला पुत्र झाला,  त्याचे शरीर आठ ठिकाणी वाकलेलेहोते. म्हणून त्याचे नाव पडले—अष्टावक्र.

अष्टावक्र वाढत गेला तसे त्याची बुद्धिमत्ता विलक्षण असल्याचे स्पष्ट होऊ लागले. त्याच्या शरीरातील वाकडेपणाकडे पाहून अनेकांना तो वेगळा वाटत असे;  पण त्याच्या बोलण्यात, प्रश्न विचारण्याच्या पद्धतीत आणि वेद-वेदांतावरील आकलनात विलक्षण प्रगल्भता होती. उद्दालकांच्या आश्रमातील विद्वानांशी चर्चा करताना तो वयाने लहानअसूनही अनेकदा असे प्रश्न विचारत असे की मोठमोठ्या पंडितांनाही क्षणभर थांबून विचार करावा लागे.

कहोड विद्वान ब्राह्मण होते. एकदा मिथिलेचा राजा जनक याच्या दरबारात विद्वानांच्या शास्त्रार्थाची सभा भरल्याचे समजताच ते ही त्या सभेत  सहभागी होण्या साठी निघाले. तेथे वरुणपुत्र बंदीशी झालेल्या शास्त्रार्थात कहोडांचा पराभव झाला आणि मग आधीच ठरलेल्या नियमा प्रमाणे  त्यांना बंदीच्या स्वाधीन व्हावे लागले ; त्या नंतर ते परतलेच नाहीत.

 सुजाातेला मात्र कहोडांच्या या परतीची वाट पाहत राहावे लागले. काळ पुढे सरकत गेला, अष्टावक्र मोठा होत गेला; पण त्याची अनेक वर्ष  आपल्या वडिलांशी प्रत्यक्ष भेट कधीच झाली नाही.

अष्टावक्र सुमारे बारा वर्षांचा असताना एक प्रसंग घडला आणि त्याच्या आयुष्याची दिशा बदलली. एके दिवशी तो ऋषी उद्दालकांच्या मांडीवर बसला होता. तेवढ्यात उद्दालकांचा पुत्र श्वेतकेतू तेथे आला. त्याने अष्टावक्राला पाहिले आणि त्याला खालीओढत म्हणाला, “ही माझ्या वडिलांची मांडी आहे; तू त्यांवर का बसला आहेस?” त्या शब्दांनी अष्टावक्राच्या मनाला खोल जखम झाली. त्याला प्रथमच प्रश्न पडला “माझे वडील कुठेआहेत?  मी इतर मुलां सारखा माझ्या वडिलांच्या मांडीवर का बसू शकत नाही?”

तो  धावत आईकडे गेला आणि त्याने हट्टाने विचारले, “आई, माझे वडील कुठे आहेत? तू मला त्यांच्या बद्दल कधीच का सांगितले नाहीस?”  सुजाता बराच वेळ शांत राहिली. इतकी वर्षे तिने मनात दडवून ठेवलेले सत्य आता मुला पासून लपवणे अशक्य झाले होते.  तिने कहोडांची संपूर्ण कथा सांगितली आणि अखेरीस म्हणाली, “तुझे वडील एका मोठ्या शास्त्रार्था साठी मिथिलेतील राजा जनकाच्या दरबारात गेले होते; तेथे बंदी नावाच्या विद्वानाने त्यांचा पराभव केला आणि त्यानंतर ते परत आले नाहीत.”

अष्टावक्राने आईचे बोलणे  शांतपणे ऐकले;  त्याच्या मनात एकच प्रश्न पेटला—बंदी कोण आहे? त्याने माझ्या वडिलांना कुठे नेले आहे ? त्याला कळले की मिथिलेचा राजा जनक विद्वानांचा आश्रयदाताआहे आणि त्याच्या यज्ञात देशभरातील श्रेष्ठ पंडित एकत्र येतात. त्या यज्ञात शास्त्रार्थ घडत आणि बंदी नावाचा एक विलक्षण विद्वान प्रत्येक प्रतिस्पर्ध्याला आव्हान देत असे.

बंदीहा केवळ विद्वान नव्हता; तो आपल्या विद्वत्तेचा विलक्षण आत्मविश्वास बाळगणारा आणि वादविवादात प्रतिस्पर्ध्याला मानसिकदृष्ट्याही दबावाखाली आणणारा पंडित होता. त्याच्या तोंडून वेद, ब्राह्मणग्रंथ, यज्ञविधी, छंद, व्याकरण, तर्क आणि संख्या यांचा संदर्भ इतक्या वेगाने आणि अचूकपणे बाहेर पडत असे की समोरचा पंडित अनेकदा आपले उत्तर मांडण्या आधीच गोंधळून जाई. त्याची वाणी धारदार होती, स्मरणशक्ती असामान्य होती आणि शास्त्रार्थातील त्याची रणनीती इतकी नेमकी होती की राजसभेतील विद्वानही त्याच्याशी वाद घालण्या पूर्वी अनेकदा विचार करीत.

बंदीची आणखी एक गोष्ट सर्वांना माहीत होती. जो ब्राह्मण त्याच्याशी झालेल्या शास्त्रार्थात पराभूत होई, त्याला जलात बुडविले जाई. त्यामुळे जनकाच्या दरबारात बंदीचे नाव केवळ विद्वत्तेचे प्रतीक राहिले नव्हते; त्यात एक प्रकारची दहशतही मिसळली होती. अनेक विद्वान त्याच्याशी वाद घालण्यासाठी आले आणि पराभूत झाले होते कहोडांचा ही त्यात समावेश होता.

अष्टावक्राने ही कथा ऐकली आणि त्याच्या मनात निर्णय झाला. “मी मिथिलेला जाईन आणि बंदीला शास्त्रार्थाचे आव्हान देईन,” तो आईला म्हणाला.  सुजाताने त्याला समजावण्याचा प्रयत्न केला, “तू अजून लहान आहेस; बंदी हा सामान्य पंडित नाही.” परंतु अष्टावक्र शांतपणे म्हणाला, “आई, वयाने लहान असणे आणि ज्ञानाने लहान असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. माझ्या वडिलांचा शोध घ्यायचा असेल तर मला त्या दरबारात जावेच लागेल.”

अष्टावक्राने आपला मामा श्वेतकेतू याला सोबत घेतले आणि दोघे मिथिलेच्या दिशेने निघाले. प्रवासात अनेकांना अष्टावक्राचे शरीर पाहून कुतूहल वाटत असे, परंतु तो त्याकडे लक्ष देत नसे. त्याच्या मनात शरीराविषयी न्यूनगंड नव्हता; उलट त्याला असे वाटत होते की लोकांच्या नजरेत दिसणारे शरीर आणि माणसाच्याआत असलेली बुद्धी यांचा काहीही संबंध नाही.

राजा जनकाच्या यज्ञशाळे भोवती प्रचंड गर्दी होती. दूरदूरच्या प्रदेशांतून ऋषी, ब्राह्मण, पंडितआणि विद्वान आले होते. यज्ञकुंडातून धूर वर जात होता, वेदमंत्रांचे स्वर वातावरणात घुमत होते आणि राजसभेच्या एका भागात विद्वानांच्या शास्त्रार्थासाठी स्वतंत्र जागा तयार करण्यातआली होती.

अष्टावक्र आणि श्वेतकेतू यज्ञशाळेच्या प्रवेशद्वाराजवळ पोहोचले तेव्हा द्वारपालाने त्यांना थांबवले. “बालकांना , आत जाण्याची परवानगी नाही,” तो म्हणाला. अष्टावक्राने शांतपणे उत्तर दिले, “आम्ही यज्ञ पाहण्यासाठी आलेलो नाही; आम्ही शास्त्रार्थासाठी आलो आहोत.” द्वारपाल हसला आणि म्हणाला, “तुमच्या वयाच्या मुलांनी शास्त्रार्थ करायचा? आत तर देशातील श्रेष्ठ विद्वान जमले आहेत.”

अष्टावक्राने त्याच्याकडे पाहून उत्तर दिले, “विद्वत्तेला वयाची आवश्यकता असते असे जर तुम्हाला वाटत असेल, तर जनकाच्या दरबारात जाण्यापूर्वीच तुम्ही बंदीचा अर्धा विजय निश्चित केला आहे. मला आत जाऊ द्या;  माझ्या शब्दांवरून माझी पात्रता ठरवा.”  त्याच्या आत्मविश्वासाने द्वारपाल प्रभावित झाला, पण त्याने राजाची परवानगी घेणे आवश्यक असल्याचे सांगितले.

अखेर ही बातमी राजा जनकापर्यंत पोहोचली. जनकाने अष्टावक्राला बोलावून घेतले आणि त्याची परीक्षा घेण्याचे ठरवले. त्याने काही गुंतागुंतीचे प्रश्न विचारले संख्या, काळ, दिशा, यज्ञ आणि विश्व रचनेशी संबंधित कोडी. अष्टावक्राने प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर केवळ पाठांतराने नव्हे तर त्यामागील अर्थ समजून दिले. जनकाच्या चेहऱ्यावरचे आश्चर्य वाढत गेले. त्याला जाणवले की त्याच्यासमोर उभाअसलेला हा वाकड्या शरीराचा मुलगा साधा बालक नसून विलक्षण प्रतिभेचा धनी आहे. 

जनकाने त्याला यज्ञशाळेत प्रवेश दिला.

अष्टावक्र यज्ञशाळेत प्रवेश करताच अनेक विद्वानांच्या नजरा त्याच्याकडे वळल्या. काहींच्या चेहऱ्यावर आश्चर्य होते, काहींच्या चेहऱ्यावर उपहास, तर काही विद्वान त्याच्या वयामुळे त्याला गांभीर्याने घेत नव्हते. बंदीनेही त्याच्याकडे पाहिले आणि हसत म्हणाला, “हे बेंगरूळ ध्यान  शास्त्रार्थ करणार?”

अष्टावक्राने त्याच्याकडे सरळ पाहिले. त्याच्या आवाजात राग नव्हता, पण शब्दांमध्ये विलक्षण धार होती. 

“बंदी, माझ्या शरीराकडे पाहून तू हसतोस. शरीराची रचना वाकडी आहे म्हणून त्यातील बुद्धीही वाकडी असेल, असे तुला वाटते का? एखाद्या माणसाचे ज्ञान त्याच्या देहाच्या आकारावरून ठरवता येत नाही. शास्त्रार्थात शरीराचे सौंदर्य किंवा कुरूपता कसोटी नसते; कसोटी असते ती विचारांची स्पष्टता, तर्काची ताकद आणि सत्य ओळखण्याची क्षमता. जर तू बाह्यरूप पाहूनच विद्वत्तेचा निर्णय घेत असशील, तर या सभेत तुझ्या ज्ञानापेक्षा तुझ्या दृष्टीचीच परीक्षा अधिक आवश्यक आहे.”

सभेत कुजबुज पसरली. जनकाने हात उंचावून सर्वांना शांत केले. बंदीच्या चेहऱ्यावरचे हास्य नाहीसे झाले होते. त्याला आता समोरचा मुलगा केवळ भावनेने आलेला नसून शास्त्रार्थाची खरी तयारी करूनआलेला आहे, हे जाणवले.

बंदीने अष्टावक्राला औपचारिक आव्हान दिले.  परंतु हा नेहमीचा प्रश्नोत्तरांचा वाद नव्हता. त्यात संख्या, वैदिक प्रतिमा, विश्वरचना, यज्ञ आणि प्रतीकात्मक विधानांची एक वेगवान मालिका होती. बंदी एक संख्या सांगत असे आणि तिच्याशी संबंधित वैदिक उदाहरणे मांडत असे; अष्टावक्र त्याच्या विधानाला पुढच्या संख्येने उत्तर देत असे. एका वरून दोन, दोन वरून तीन, तीन वरून चारअसा हा शास्त्रार्थ वाढत गेला आणि सभेतील विद्वानांची उत्सुकता प्रत्येक क्षणाला अधिक तीव्र होत गेली.

बंदीम्हणाला,  “एकच अग्नी अनेक प्रकारे प्रज्वलित होतो;  एकच सूर्य संपूर्ण  जगाला प्रकाशित  करतो;  देवांचा वीरेंद्र  एकच आहे  आणि पितरांचा  अधिपती यमही  एकच  आहे.”

अष्टावक्राने क्षणाचाही विलंब न करता उत्तर दिले, “दोन आहेत इंद्र आणि  अग्नी हे दोन सहचर;  नारद आणि पर्वत हे  दोन देवर्षी;  अश्विनीकुमार हे दोन  जुळे; रथाला  दोन चाके आणि विवाहात पती-पत्नी असे दोन.”

बंदीने पुढे तीन सांगितले कर्मानुसारप्राण्यांचे तीन प्रकारचे जन्म, यज्ञकर्माशी संबंधित तीन वेद, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद, तीन सवन, म्हणजे प्रातः सवन, माध्यंदिन सवन आणि तृतीय सवन; तसेच तीन लोक आणि तीन प्रकारच्या ज्योती. 

अष्टावक्राने चारांनी उत्तर दिले चार आश्रम, चार वर्ण, चार दिशा आणि गायीचे चार पाय. त्या नंतर पाच, सहा, सात अशी संख्या पुढे जात राहिली. पाच अग्नी, पाच यज्ञ, सहा ऋतू, सहा इंद्रिये, सात छंद, सात ऋषी, आठ वसु आठ दिशांचे किंवा यज्ञाशी संबंधित संकेत—प्रत्येक विधानाला अष्टावक्र तितक्याच नेमकेपणाने पुढच्या संख्येने प्रत्युत्तर देत होता.

सभेतील वातावरण आता बदलले होते. काही वेळापूर्वी अष्टावक्राच्या शरीराकडे पाहून हसणारे विद्वान आता त्याच्या प्रत्येक शब्दाकडे लक्ष देत होते. जनक स्वतः सिंहासनावर पुढे झुकून हा संवाद ऐकत होता. बंदीचा आत्मविश्वास मात्र हळूहळू कमी होत चालला होता; कारण समोरचा तरुण त्याच्या प्रत्येक विधानाला  केवळ उत्तर देत नव्हता, तर त्याच्यापेक्षा पुढचे पाऊल टाकत होता.

बंदीने अकराचा क्रम पूर्ण केल्यानंतरअष्टावक्राने तत्क्षणी बाराचा धागा पकडला—“बारा महिने, जगती छंदाच्या प्रत्येक पादातील बारा अक्षरे, बारा दिवसांचा प्राकृत यज्ञ आणि बारा आदित्य.” त्याच्या उत्तरात केवळ संख्येची पुनरावृत्ती नव्हती;  प्रत्येक संख्येमागे दडलेला वैदिक संदर्भ त्याला तितक्याच सहजतेने जोडता येत होता.

आता सभेतील सर्वांचे लक्ष बंदीकडे लागले. बंदीने तेराचा उच्चार केला—“तेरावी तिथी, तेरा द्वीपांची पृथ्वी...” एवढे बोलून तो क्षणभर थांबला. पुढचा धागा त्याच्या ओठांवर आला नाही. सभागृहात एक विलक्षण शांतता पसरली. अष्टावक्राने क्षणाचाही विलंब न करता त्याचा अर्धवट विचार पूर्ण केला—“केशीने तेरा दिवस भ्रमण केले आणि तेरा अक्षरां पासूनपुढे सुरू होणारे छंद अतिच्छंद म्हणून ओळखले जातात.”

क्षणभर कोणालाच काही कळले नाही आणि अचानक सभेत एकच गजर उठला, अजेय बंदी पराभूत झाला होता.

जनकाने उठून घोषणा केली, “बंदी, तू पराभूत झाला आहेस. या सभेच्या नियमानुसारआता तुझ्यावर अष्टावक्राचा अधिकार आहे. त्याला जे योग्य वाटेल ते तो ठरवू शकतो.”

अष्टावक्राने बंदीकडे पाहिले. त्याच्या मनात वडिलांची आठवण होती. त्याने कठोर आवाजात विचारले, “ज्या ब्राह्मणांना तू पराभूत केलेस, त्यांचे काय झाले? माझे वडील कहोड कुठे आहेत?”

बंदीने प्रथम काही क्षण मौन पाळले आणि नंतर शांतपणे उत्तर दिले, “अष्टावक्र,  मी वरुणाचा पुत्र आहे. माझ्या पित्याने एका महान यज्ञाचे आयोजन केले होते आणि त्या यज्ञासाठी श्रेष्ठ ब्राह्मणांची आवश्यकता होती. म्हणून शास्त्रार्थात पराभूत झालेल्या ब्राह्मणांना जलमार्गे वरुणाच्या निवासस्थानी पाठवले गेले. तेथे ते यज्ञात सहभागी झाले आहेत; त्यांना मारण्यात आलेले नाही.”

अष्टावक्राच्या चेहऱ्यावरचा ताण किंचित कमी झाला. त्याने विचारले, “माझे वडीलही तेथेच आहेत?”

बंदीने मान डोलावली. “होय. कहोड तेथे आहेत.”

क्षणभर अष्टावक्राने डोळे मिटले.  इतके दिवस मनात साठलेल्या प्रष्णाचे उत्तर त्याला मिळाले होते. वडिलांची  सुटका आता त्याच्या हातात होती.

बंदीने जनकाकडे पाहून सांगितले, “राजन्, अष्टावक्राने मला पराभूत केलेआहे. आता त्याची आज्ञा मला मान्य आहे.”

अष्टावक्राने त्याला स्पष्ट आज्ञा केली, “जर तू खरोखर वरुणाचा पुत्र असशील, तर वरुणलोकात गेलेल्या सर्व ब्राह्मणांना परत घेऊन ये. माझ्या वडिलांसह.”

बंदीने जलदेवतेचे स्मरण केले. यज्ञशाळेत काही क्षण मंत्रोच्चार घुमले आणि त्यानंतर जलातून एकामागून एक ब्राह्मण वरआले. शेवटी अष्टावक्राच्या नजरेसमोर एक परिचित चेहराआला—कहोड.

वर्षानुवर्षे दूर असलेले पिता-पुत्र एकमेकां समोर उभे राहिले. कहोडांनी आपल्या मुलाकडे पाहिले; त्याच्या डोळ्यांत आश्चर्य, अभिमान आणि प्रेम एकाच वेळी दाटून आले.  “अष्टावक्र,” एवढेच त्याच्या तोंडून बाहेर पडले आणि पुढच्या क्षणी त्यांनी मुलाला आपल्या मिठीत घेतले.

कहोड आश्रमात परतले,  सुजातेला आपला पती जिवंत पाहून जे समाधान झाले, त्याची तुलना कोणत्याही शब्दांशी करता येत नव्हती. परंतु कहोडांच्या मनात आणखी एक विचार होता. त्यांनी आपल्या मुलाकडे पाहिले आणि म्हणाले, “तुझ्या जन्माच्या वेळी माझ्या शापामुळे तुझे शरीर आठ ठिकाणी वाकले. त्या शापाचे ओझे तू इतकी वर्षे वाहिले आहेस; आता त्यातून मुक्त होण्याची वेळ आली आहे.”

कहोडांनी अष्टावक्राला समंगा नदीत स्नान करण्यास सांगितले. अष्टावक्र नदीच्या पाण्यात उतरला. त्याने क्षणभर डोळे मिटले आणि स्वतःला  प्रवाहाच्या स्वाधीन केले. पाण्याच्या लहरी त्याच्या शरीरा भोवती फिरत राहिल्या आणि काही क्षणांनी तो नदीतून बाहेर आला.

सुजाता, कहोड आणि श्वेतकेतू त्याच्याकडे पाहतच राहिले.

त्याचे शरीर आता सरळ झाले होते.

ज्या देहाला लोकांनी बालपणा पासून “आठ ठिकाणी वाकलेला” म्हणून ओळखले  होते, तो देह आता ताठ उभा होता. कहोडांच्या डोळ्यांत पाणी आले.  त्यांनी मुलाच्या खांद्यावर हात ठेवला आणि म्हणाले, “तुझ्या शरीराने आज आपले वाकडे पण सोडले; पण मला वाटते, तुझ्या ज्ञानाने ते खूप आधीच सोडले होते.”

अष्टावक्र काही बोलला नाही. त्याने नदीकडे पाहिले. प्रवाह पुढे जात होता आणि त्याच्या मनातही काहीतरी शांतपणे पुढे सरकत होते.

अष्टावक्राच्या जीवनातील जनकाचा प्रसंग येथे संपत नाही. जनकाने त्याच्या बुद्धिमत्तेचा अनुभव घेतला होता, पण त्याला केवळ शास्त्रार्थ जिंकणारा पंडित म्हणून अष्टावक्राकडे पाहायचे नव्हते. जनक स्वतः अत्यंत जिज्ञासू राजा होता; राज्य, संपत्ती, सत्ता आणि यज्ञ यांच्या मध्यभागी राहूनही त्याच्या मनात आत्मज्ञानाचा प्रश्न सतत जागा होता.

अष्टावक्रआणि जनक यांच्यात नंतर झालेला संवाद भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या इतिहासात स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त करतो. हा संवाद महाभारतातील बंदीच्या शास्त्रार्था पेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या स्वरूपाचा आहे. येथे विजय-पराजय नाही, संख्या नाहीत, यज्ञातील स्पर्धा नाही आणि विद्वत्तेचे प्रदर्शनही नाही; येथे प्रश्न आहे “मी कोण?”

जनक विचारतो—

“कथंज्ञानमवाप्नोति? कथं मुक्तिर्भविष्यति?
वैराग्यं च कथं प्राप्तम्? एतद् ब्रूहि मम प्रभो।”

“ज्ञान कसे प्राप्त होते? मुक्ती कशी मिळते? वैराग्य कसे प्राप्त होते? हे मला सांगा.”

आणि अष्टावक्राचा उत्तराचा सूर वेगळाच आहे. तो जनकाला बाहेरच्या जगाचे ज्ञान वाढवण्यास सांगत नाही;  तो त्याला स्वतःकडे पाहायला  सांगतो. “तू शरीर नाहीस,  इंद्रिये नाहीस,  मन नाहीस; तू या सर्वांचा साक्षी असलेले चैतन्य आहेस,” अशी त्याची दिशाआहे. अष्टावक्रगीतेतील पहिल्या अध्यायात जनकाच्या या प्रश्नाला उत्तर देताना आत्म्याला साक्षी-चैतन्य म्हणून जाणण्याचा आग्रह दिसतो.

याच संवादातून पुढे “अष्टावक्रगीता” म्हणून प्रसिद्ध झालेला अद्वैतवेदांताचा एक अत्यंत प्रभावी ग्रंथ भारतीय परंपरेत रूढ झाला. त्यात जनक आणि अष्टावक्र यांच्यातील संवादाच्या माध्यमातून आत्मा, देह, मन, बंधन, मुक्ती, वैराग्य आणि साक्षीभाव यांचा विचार केला जातो. 

अष्टावक्राच्या जीवनाची सुरुवात मात्र एका वेगळ्याच प्रश्नाने झाली होती—“माझे वडील कुठे आहेत?” त्या प्रश्नाने त्याला मिथिलेपर्यंत नेले, बंदी समोर उभे केले, शास्त्रार्थ जिंकायला लावला आणि अखेरीस वडिलांना परत आणले. पण त्या प्रवासात त्याच्यासमोर आणखी एक मोठा प्रश्न उभा राहिला—“मी कोण?”

पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर त्याला नदीच्या पलीकडे, वरुणाच्या यज्ञात आणि वडिलांच्या रूपाने मिळाले; दुसऱ्या प्रश्नाचा शोध मात्र त्याने स्वतःच्या अंतर्यामात घेतला. आणि म्हणूनच अष्टावक्राची कथा केवळ एका विलक्षण बालकाने जिंकलेल्या शास्त्रार्थाची कथा राहत नाही; ती बाह्य रूपाच्या मर्यादांपासून सुरू होऊन आत्मस्वरूपाच्या शोधापर्यंत पोहोचणाऱ्या एका असामान्य जीवन प्रवासाची कथा बनते.

प्रेरणा :- वसु भारद्वाज यांचे "शुन:शेप, उत्तंक आणि अष्टवक्र"

पैजारबुवा,