विक्रम आणि वेताळ कथा ः दिवे लावा रे दिवे....

रात्रीच्या अंधाराला केवळ काळेपण नव्हते; त्याला एखाद्या कुजणाऱ्या मांसासारखा दाट, चिकट आणि आंधळा वास होता. अवघ्या ब्रह्मांडाचा श्वास कोंडून धरावा अशा निबिड, आदिमअरण्यस्मशानात काळाचे अस्तित्व संपले होते. सभोवतालचे प्राचीन वृक्ष म्हणजे केवळ झाडे नव्हती; ती कित्येक युगांच्या शापांनी गोठून गेलेली, आकाशाकडे पाहत मुकी किंकाळीफोडणारी काळी काष्ठरूपे वाटत होती. कुजलेल्या पानांच्या ओलसर थराखाली अदृश्य सरपटणाऱ्या प्राण्यांची सळसळ चालू होती आणि दूरवर धुमसणाऱ्या एकाकी चितेतून निघणारा तांबूस धूर आंधळ्या धुक्या सारखा पसरून राजा विक्रमाच्या अंगाभोवती लपेटत होता. जंगलातील त्या हवेत जळणाऱ्या हाडांचा आणि माणसाच्या असहाय नशिबाचा चिरंतन चरचराट भरून राहिला होता.

शतकानु शतके मानवी क्रौर्याचा मूक साक्षीदार असलेला तो महाकाय, जटाधारी पिंपळ समोर उभा ठाकला. फांद्यांच्या जाळ्यातून एक निष्प्राण शरीरउलटे लोंबकळत होते. ते केवळ प्रेत नव्हते; ते मानवी वासना, पराभव आणि विनाशाचे एक गोठलेले प्रतीक होते. राजा विक्रमाने तळहातातील नागवी तलवार उगारली, फांदीशी बांधलेला तो गूढ बंध एका घावात तोडला आणि ते कुजकट, भारदस्त शरीर आपल्या खांद्यावर ओढून घेतले. त्या शरीराचा गारठा केवळ कातडीपुरता नव्हता; तो हाडांमधून थेट रक्ताच्या प्रवाहालाच गोठवून टाकणारा होता.

स्मशानाच्या निद्रिस्त मातीवरून राजा विक्रमाची पावले पडू लागताच, त्या निष्प्राण शरीराच्या आतल्या पोकळीतून एक अतिशय भेसूर, काच घासल्यासारखा कर्कश आवाज उमटला. खांद्यावरील मानेने अमानुष कोनात वळून राजा विक्रमाच्या कानाजवळ आपली कोरडी, खरखरीत जीभ टेकवली. ते वेताळाचे हास्य नव्हते; ती विश्वाच्या निष्ठुर नियतीची माणसाच्या क्षुद्र अस्तित्वावर उडवलेली अथांग थट्टा होती.

" राजा विक्रम ....." वेताळाच्या त्या कुजक्या श्वासाने विक्रमाच्या मानेवर शहारे उमटले. "तुझ्या या अंतहीन श्रमांचे ओझे पाहून मला तुझी कीव येते. ज्या अरण्यात पावलो पावली मृत्यू दबा धरून बसला आहे, तिथे तू अर्थहीन कर्तव्याचे प्रेत खांद्यावर घेऊन चालला आहेस.  माणसाचे नशीबही असेच असते; स्वतःच्याच भ्रमांचे ओझे तो आयुष्यभर वाहतो. हा भयाण अंधार तुला गिळून टाकण्यापूर्वी मी तुला एका विचित्र, पाशवी महोत्सवाचे गूढ सांगतो.  हेआख्यान नाही, हा माणसाच्या अगतिकतेचा इतिहास आहे. कान देऊन ऐक "
 एका अथांग, निबिड लोकशाहीच्या भुताटकी साम्राज्याची ही कथा. जागतिक मंचांवर ज्या देशाच्या संपत्तीचे आकडे एखाद्या मृगजळासारखे नाचवले जात होते, त्याच भूमीच्या गाभाऱ्यात मात्र दारिद्र्याची काजळी थरथरत होती.  त्या साम्राज्याच्या सर्वोच्च सिंहासनावर आरूढ असलेल्या 'महाप्रधानां'चा अमृतमहोत्सवी जन्मोत्सवजवळ आला.  त्या दरबारात माणसाच्या जगण्याचे मूळ प्रश्न, अन्नाची विझलेली चूल, रिक्त हातांचे दैन्य आणि खचलेल्या रस्त्यांवर साचलेली प्रेते, यावर बोलणे म्हणजे ब्रह्महत्येइतके निषिद्ध कर्म मानले जाई. तिथे केवळ जयघोषांचे महामंत्र फुंकले जात; कारण त्या साम्राज्यात राजाच्या वयाची गणना म्हणजेच प्रजेचे परमभाग्य ठरवले गेले होते.

सिंहासनाच्या काळ्या सावलीत पोसलेले दरबारी लाभार्थी, ज्यांना मूक प्रजा अनामिक दहशतीने 'मंद-दूत' म्हणतअ से, सगळे मंद दूत एका गुप्त, तळघरासारख्या दरबारात गोळा झाले. त्या दूतांच्या डोळ्यांत निष्ठा नव्हती, तर सत्तेच्या तुकड्यांवर जगणाऱ्या लांडग्यांची क्रूर चमक होती. एक लाभार्थी विकृतपणे म्हणाला, "थाळ्यांची लोखंडी किंकाळी हवेत विरली, टाळ्यांचा गजर विझला, आकाशात सोडलेल्या फुग्यांचा धूर झाला.  आता या जन्मोत्सवाला एका महाविधीचे, एकावैश्विक जाळ्याचे रूप यायला हवे ! "

तेव्हाच, त्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात बसलेल्या एका विचारशून्य, केवळ हाडांची चौकट आणि पोकळ कवटी उरलेल्या दूताच्या डोळ्यांत एक विखारी ठिणगी उडाली. जबड्याची कवटी वाजवत तो फुत्कारला, "दिवे’’ या अथांग अंधारात खितपत पडलेल्या मेंढरांना आपण त्यांच्याच विनाशाचा प्रकाश पाजळायला लावू या. राजाधिराजांच्या अवतारासाठी साऱ्या देशाने आपल्याच हातांनी अग्नी पेटवला पाहिजे. 'दिवे लागले रेदिवे’ सतरा सप्टेंबरच्या त्या अमंगळ रात्री, अवघ्या प्रजेने स्वतःच्या घरांचे डोळे मिटवून घ्यायचे; अंधाराच्या महासागरात उभे राहून  घराच्या देवळ्या आणि खिडक्यांतून,  मातीचेदिवे, मेणबत्त्या आणि यंत्रांचे भुताटकी निळे किरण पेटवून या जन्मांध सत्तेचा जयजयकार करायचा "

हा अघोरी आदेश 'आकाशवाणी' आणि आभासी यंत्रांच्या सूक्ष्म जाळ्यांतून वाऱ्याच्या वेगाने पसरला. एका गूढ संमोहाने संपूर्ण देशाला आपल्या पाशवी विळख्यात आवळले. गरिबांच्या घरात स्वयंपाकाच्या तेलाचा थेंब न उरल्याने मुले भुकेने विव्हळत होती; पण त्या अमानुष, आंधळ्या भक्तीचा उन्माद असा काही भिनला होता की गृहिणींनी कपाटांच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात प्राणपणाने जपलेले तेलाचे शेवटचे घोट त्या मातीच्या पणत्यांत ओतले. काही अर्धवट पिशाच्चासारख्या माथेफिरूंनी थेट वाहनांच्या पोटातूनज्वलनशील इंधन उपसून वाती भिजवल्या. 'राजाज्ञा नाकारली तर नरकाचा अग्नीजाळेल' या आदिम भयाने अख्ख्या मंद वस्त्यांना  पछाडले होते. नरकयातना रोजच्याच होत्या, पण त्या अज्ञाताच्या भीतीने भयभीत झालेल्या कळपाने स्वतःच्याच विझलेल्या अस्तित्वावर 'दिवे लाव रेदिवे'चा भीषण कोरस आळवायला सुरुवात केली.

कुंभारवाड्यातील मातीच्या कवचांना सोन्याचे मोल आले; चिनी मेणबत्त्यांच्या विषारी धुराने बाजारपेठांचे फुप्फुस भरून गेले. अर्धमेल्या विरोधी स्वरांनी जेव्हा चूल आणि विजेच्या भारनियमनाचा आक्रोश केला, तेव्हा दरबाराच्या पाय-यांवरुन डोळ्यांचे प्रवक्ते पिसाळल्यासारखे भुंकू लागले, "हा देशद्रोहाचा विखारआहे ! ज्यांना या महायज्ञात स्वतःचे तेल जाळता येत नाही, त्यांनी या पवित्र भूमी बाहेरच्या नरकात चालते व्हावे "

रात्रीचे नऊ वाजायला पाच मिनिटांचा अवकाशअसताना, वृत्तवाहिन्यांच्या निळ्या पडद्यांवर उन्मादाचे तांडव उफाळून आले. एक विकृत निवेदक रक्ताच्या थारोळ्यात नाचणाऱ्या भुतासारखा पडद्यावर उड्या मारत किंचाळत होता, "पहा ! अंतराळाच्या काळ्याकुट्ट पोकळीतून नासाच्या दुर्बिणीने हा भुताटकी चमत्कार टिपला आहे ! अवघा देश एका महाप्रचंड जळत्या चितेसारखा आसमंतात धगधगतो आहे ! शत्रूची दृष्टी या दिव्यांच्या विखारानेआंधळी झाली आहे !"

नऊचा ठोका पडला आणि एका अमानुष सायरनची किंकाळी संपूर्ण देशाच्या छातीवर आदळली. मंद दुतांच्या पणत्या घरांचे उजेड खिडक्यांतून, बाल्कन्यांमधून  डोकावू लागल्या. एका उन्मादी प्राण्याने तर साक्षात ज्वलनशील गॅसचा लोखंडी राक्षस अंगणात खेचून आणून आगीचा महालोळ उठवण्याचा अघोरी प्रयत्न केला; शेजाऱ्यांनी पाणी ओतले नसते तर माणसांच्या मासाचा जळका दर्प हवेत पसरला असता ! तरुण पिढी आपल्या आयुष्याच्या  जळत्या वातींभोवती आभासी यंत्रे नाचवत, एका अदृश्य संगीता च्यातालावर स्वतःच्याच सावल्यांचे प्रदर्शन मांडण्यात गुंग झाली. पणत्यातील तेल संपले, वातीतील शेवटचा धूर आकाशाकडे निघाले, आणि काही मिनिटांनी ती लाखो संमोहित प्रेते पुन्हा आपापल्या अंधाऱ्या, श्वास कोंडणाऱ्या, गरम थडग्यांत परतली.

कथा संपवून वेताळाने विक्रमाच्या मानेभोवती आपल्या बर्फाळ हातांचा पाश अधिकच घट्ट केला. त्याच्या कुजलेल्या जबड्यातून आदल्या रात्री स्मशानातल्या इतर कवट्यांसोबत केलेल्या अमंगळ मद्याचा आणि सडक्या चखण्याचा  संमिश्र दर्प बाहेर पडत होता. विक्रमाच्या कानाशी तोंड नेत, त्याच्याअस्तित्वाला नखांनी ओरबाडत वेताळ गुरगुरला-

" सांग राजाविक्रमा’  ज्या भूमीवर दारिद्र्य, भूक आणि विनाशाची काळी सावली गिधाडासारखी घिरट्या घालत होती, तिथे स्वतःच्या घराचा प्रकाश मारून या लाखो अगतिक किड्यांनी हा जळता खेळ का मांडला ? या दिव्यांच्या धुराने नेमके कोणाचे पाप धुतले गेले ? स्वतःच्याच दिवाळखोरीच्या थडग्यावर पणत्या पेटवून नाचण्याचा हा कोणता आत्मघातकी शाप होता ? राजन, या क्रूर विधीचे सत्य ठाऊक असूनही जर तू मौनाचा बुरखा ओढलास, तर तुझ्या मस्तकाची हाडे कपाळापासून टाळूपर्यंत तडकून, तुझ्याच रक्ताळलेल्या पावलांवर त्यांचा खच पडेल !"

विक्रमाने स्मशानाच्या त्या गारठलेल्या हवेतआपली पावले जमिनीवर खिळवून ठेवली. त्याच्या हातातील तलवारीची मूठ हाडांच्या पकडीने आवळली गेली. त्याचा आवाज त्या निबिडअरण्यातील अंधाराची काळी वस्त्रे फाडतएखाद्या आदिम, जड शिळेसारखा उमटला

"वेताळा, हा निव्वळ सत्तेचा पोरखेळ नव्हता; हे आदिम मानवी संमोहनाचे एक अत्यंत भयानक आणि पाशवी शास्त्र होते ! जेव्हा राज्यकर्ते प्रजेच्या झोळीतील अन्नाचा कण आणि त्यांच्या जगण्याचा हक्क हिरावून घेतात, तेव्हा ते त्या रिकाम्या हातात भयाच्या आणि आभासाच्या मशाली कोंबतात. दारिद्र्याच्या एकाकी अंधारात माणूस जेव्हा स्वतःच्या नशिबाला शाप देतो, तेव्हा तो विद्रोहाचा निखारा बनू शकतो; परंतु जेव्हा त्याला हे दाखवले जाते की 'पहा, तुझ्या शेजारचा उपाशी जीवही त्याच अंधारात स्वतःचे उरलेसुरले तेल जाळून राजासाठीउभा आहे', तेव्हा त्या पराभूत कळपाला स्वतःच्या अधोगतीचाच अहंकार वाटू लागतो ! 

हा दिवा विकासाचा नव्हता; तर स्वतःचे दिवे कसे कायमचे विझले आहेत, याचे भान हरपून दुसऱ्याच्या जळत्या सिंहासनाकडे पाहत छाती बडवून घेणाऱ्या सामूहिक मनोरुग्णतेचा तो विधी होता. महाप्रधानांना त्यांच्या अमर्याद दैवत्वाचा बळी मिळाला, मंद दूतांच्या काळ्या मंत्रांना यश आले, आणि अगतिक प्रजेला... स्वतःच्याच नाशाच्या धुराने डोळे चुरचुरवून घेण्याचे काही मिनिटांचे एक क्षुद्र, मादक समाधान मिळाले !"

राजा विक्रमाचे हे अंतिम, कातर आणि हाडेचिरडणारे सत्य ऐकताच त्यानिष्प्राण कलेवराच्या उदरातून एक अमानुष, अथांग किंकाळी फुटली.

"खिखिखिखि ! विक्रमा, संमोहाची काळी कातडी तू नखांनी सोलून काढलीस, पण या स्मशानाचा सनातन शाप तू पुन्हा एकदा ओढवून घेतलास ! तू बोललास... आणि सत्य बोलणाऱ्याचे ओझे ही स्मशानभूमी कधीच वाहून घेत नाही !"

एका क्षणात ते जड, दुर्गंधीयुक्त शरीर विक्रमाच्या खांद्यावरून वाऱ्याच्या झोतासारखे निसटले. हवेत काळ्या रक्ताचा सडा शिंपडल्यासारखा एक तीक्ष्ण, भेसूर सूंऽऽऽ असा आवाज घुमला आणि वेताळ पुन्हा जाऊन त्या पुरातन पिंपळाच्या फांदीवर उलटा लोंबकळला. फांद्या पुन्हा थरथरल्या, पानांतून रक्ताळलेला वारा वाहू लागला. राजा विक्रमाने कमरेचा शेला अधिक आवळला, तळहातातील नागवी तलवार उगारली आणि त्या सनातन, अंतहीन अंधाराशी दोन हात करण्यासाठी तो पुन्हा एकदा त्या झाडाच्या दिशेने चालू लागला.