मोडी लिपी शिकण्यासाठी केशव भिकाजी ढवळे यांची १ ते ५ भाग असलेली पुस्तकं उपलब्ध आहेत. ती साधारण मॅजेस्टिकच्या पुस्तक प्रदर्शनात असतातच. मी घेतली आहेत, पण अजून नीट पाहिली नाहीत. आता नक्की बघेन.

अभ्यास पुर्ण लेख, उगा खायची बाब नव्हे मोडी बद्दल लिहिण म्हणजे. अभिनंदन जिप्सी! माझ्या माहेरी आहेत मोडी तली काही पुस्तके. मी तर बसुन एकदा ती अंकलपी शिकले होते अन मग काही कागद पत्रे वाचायचा खटाटोप केला होता. छान दिसते मोडी देवनागरी पेक्षा अस माझ वैयक्तीक मत आहे. एक धडा वाचायचे मी त्या पुस्तकातला. बाकी जिप्सी खुप दिवसांनी दर्शन झाल . बर वाटल भेटुन .

अ‍ॅट लास्ट! :) छान लेख.

जिप्सि बाबा, ब-याच दिवसांनी आलात. खुप माहितीपुर्ण लेख घेउन आला आहात त्याबद्दल धन्यवाद. असेच येत रहा, लिहित रहा, आम्ही वाचत राहु. हर्षद.

माझा एक मित्र मिलिंद जोशी मोडी फार छान वाचतो. कोणाला शिकायचे असेल तर मी पत्ता देतो.

मोडीलिपी आमची एकदम आवडती. :) माझ्या आजोबांची सही मोडीत असायची. बँकेचे चेक, शेअर्सचे डिलिव्हरी चलन वगैरेंवरही मोडीतच सही असायची. त्यांच्याकडून माझी सही तयार करुन घेतली होती खरी. पण आता मात्र विसरलो ते विसरलोच. मोडीतला मला आवडणारा प्रकार म्हणजे आधी एक लांबलंचक रेघ ओढायची आणि नंतर एकेक लफ्फेदार, झोकदार अक्षर बोरु/शाईपेन न उचलता कागदावर उतरवताना बघायचं! कोणी जाणकार मोडी लिहिताना पाहणं हे सुध्दा एक झकास अनुभव देतं. वर पैसाताईनं ढवळे प्रकाशनच्या १ ते५ भाग असलेल्या अंकलिपी आणि पुस्तकांबद्दल सांगितलं आहेच. त्याशिवाय 'डायमंड पब्लिकेशन'चं 'तुम्हीच मोडी शिका' नावाचं पुस्तक गेल्या २ महिन्यांखाली अगदी अपघातानंच सापडलं.ह्या पुस्तकाचं वैशिष्ट्य म्हणजे निरनिराळे मोडी दस्ताऐवज छापलेले आहेत. एकदा मोडीतली अक्षरं लागायला लागली, की ह्या पुस्तकातलं एकेक पत्र वाचून पाहण्यात आणि अर्थ लावण्यात मस्त वेळ जातो. :) मिष्टर जिप्सी, मोडीच्या माहितीबद्दल मंडळ आपलं आभारी आहे. :)

मोडी लिपी इथे पहा - http://www.omniglot.com/writing/modi.htm

धन्यवाद, पण लेख विस्तारुन लिहायचा होता ना. :) खूप संक्षिप्त वाटला. मोडीबद्दल अजूनही लिहा, ही विनंती.

उन्हाळ्यात अनेक शिबिरे होत असतात, त्यामध्ये मोडी शिकण्याचा वर्ग घेता येऊ शकतो. उत्साही कार्यकर्त्यांनी याबाबत विचार करावा.

माहितीपूर्ण लेख. मोडी ही शॉर्टहँड लिपी आहे, एका ओळीत लिहिताना कमीत कमी वेळा हात उचलावा लागतो. एकच वेलांटी आणि उकार, मोडीतली अक्षरं चक्रकार ( circular ) असतात, काना खालून वर देतात (म्हणजे पुढचं अक्षर पटकन लिहायला सोपं ), प्रत्येक अक्षराची सुरूवात आणि शेवट डोक्यावरच्या रेषेवर होते ..सध्या इतकंच आठवतय.

त्यामुळे शब्द / वाक्य कुठे तोडायचे हे सरावाने आणि तत्कालीन भाषेच्या अभ्यासाने कळू लागते. नविनच मोडी वाचणार्‍यांच्या संदर्भात एक विनोद नेहमी सांगितला जातो. "रस्त्यातनाचतमासेचाललेहोते" हे वाक्य नवशिका हमखास "रस्त्यात नाचत मासे चालले होते" असे वाचतो. मुळात ह्या वाक्याचा अर्थ "रस्त्यात नाच, तमासे चालले होते" असा असतो.

इतिहाससंशोधनासाठी मोडी वाचता येणे हे अगदी महत्वाचे आहे.

मोडी एकदा वाचायला येऊ लागली की आप्ल्यापुढें ५००-६०० वर्षांचा इतिहासच उघड होतो.

यावरून आठवले. मोडीत 'लो' आणि 'के' ही अक्षरे म्हणे एकसारखी लिहिली जातात. (ऐकीव माहिती. पडताळून पाहिलेली नाही.) तर कोणत्याशा बखरीत कोणत्याशा लढाईच्या संदर्भात कोणत्याशा सरदाराने '५०० लोकांचा फडशा पाडला' हे वाक्य एका हौशी इतिहासतज्ज्ञाने '५०० केकांचा फडशा पाडला' असे वाचून, त्यावरून 'त्या काळातसुद्धा केक खाण्याची पद्धत होती' असे अनुमान काढल्याबद्दलची किंवदंता ऐकण्यात आलेली आहे. (प्रस्तुत सरदाराने मारी आंत्वानेतच्या विधानातून स्फूर्ती घेतली असावी अथवा ते विधान फारच गंभीरपणे घेतले असावे अथवा यांपैकी कोणतेही एक अथवा दोन्ही, अशी आमची अटकळ आहे. चूभूद्याघ्या.)

छान. भाषेची ओळख अत्यंत आवडली. तुम्ही पण प्रीत मोहर सारखे मोडीचे क्लासेस सुरु करावे असे म्हणतो :)

महाराष्ट्र राज्य पुरातत्व विभागाद्वारे मोडीलिपी प्रशिक्षणाच्या ८ ते १५ दिवसीय कार्यशाळा दरवर्षी उन्हाळ्यात राबवण्यात येतात. या कार्यशाळांमध्ये मोडीलिपी लेखन-वाचन तसेच शिवकालीन आणि पेशवेकालीन व्यवहार पदधतीची माहिती (कागद पत्रांचे वाचन करण्यासाठी आवश्यक संदर्भ) देण्यात येते. तसेच शेवटी परीक्षा असुन प्रमाणपत्र देखील देण्यात येते. एच्छुकांनी जरुर या योजनेचा लाभ घ्यावा. मोडीलिपीचा एक नमुना खाली देत आहे.

छान लेख अन प्रतिसादातुन सुद्धा छान माहीती मिळाली...ही लिपी अवघड वाटते खरी

माहिती आणि प्रतिसादही उत्तम आहेत. धन्यवाद. ही लिपी काही अक्षरांबाबतीत अगदी सध्याच्या अक्षरांशी जुळते. मोडी लिपी का मागे पडली असावी असा प्रश्न पडला. हे ब्रिटिशांनी केले का हळूहळू मराठीसाठी देवनागरी लिपीच प्रमाण झाली? किंबहुना एखादी लिपी का मागे पडत असावी?

मी आंजावर वाचलेलं/आई आजीकडून ऐकलेलं दोन्हीची सरमिसळ करून काही लिहितेय इथे. पूर्वी देवनागरीला "बालबोध" असं नाव महाराष्ट्रात होतं. म्हणजेच मोडी शिकणं हे बहुतेक काही कौशल्याचं काम समजलं जात होतं. नागरी लिपी हा मोडी आणि गुजराती दोन्ही लिप्यांचा उगम असल्यामुळे त्यांच्यात् साम्य दिसतं का? देवनागरी हे नागरी लिपीचं उत्क्रांत स्वरूप आहे असं विकीवर वाचलं होतं. देवनागरी वापरात येण्यापूर्वीच बहुतेक मोडी वापरात असावी. त्यामुळे मोडी ही देवनागरी लिपीची रनिंग लिपी एवढ्याच अर्थाने असावी की कागदावर लिहायला हात टेकला की वाक्य संपेपर्यंत उचलावा लागत नाही. वर उल्लेख केलेले पावकी, निमकी, पाउणकी, अडीचकी वगैरे पाढे आमच्या अंकलिपीत सुद्धा होते. अगदी १९७२ साली. पण मोडी त्याच्या आधीच वापरातून हद्दपार झाली. याचं कारण बहुधा छापील लिखाणात वाढ हे असावं. म्हणजे असं की शिळाप्रेसच्या काळात मोडीचा ब्लॉक करणं शक्य होतं. पण नंतर खिळे जुळवणीच्या छापखान्यांमधे मोडी खिळे वापरणं शक्य नव्हतं, ते त्याच्या स्वर-व्यंजन आणि जोडाक्षर जोडणीमुळे. मोडीत वेगेवेगळ्या अक्षरांसाठी या जोडण्या वेगेवेगळ्या प्रकारे येतात असं दिसतंय. आंजावर उपलब्ध मोडी फॉण्ट च्या कर्त्याने सुद्धा या फॉण्टच्या वापराला मर्यादा आहेत असं लिहिलेलं आठवतंय. पण ऊर्दू, गुजराती यांचे फॉण्ट्स जसे उपलब्ध आहेत तसे कोणीतरी मोडीचे निर्दोष फॉण्ट्स तयार करू शकेल का? त्यामुळे निदान काही लोक तरी मोडी परत शिकतील!

छान! केशव भिकाजी ढवळे यांच्या पुस्तकमालेतील पहिली तीन नुकतीच वाचायला मिळाली. आवडली. काही अक्षरांचे गुजरातीशी साम्य आहे खरे. यापैकी काही समांतर उत्क्रांतीसुद्धा असावी. उदाहरणार्थ अक्षरांची दांडी वरून-खाली ऐवजी खालून वर नेण्याचा निर्णय केला, की "ज" आणि "न" यांची रूपे तयार होतातच. मात्र यांच्यापैकी "ज"चा हा आकार गुजरातीमध्ये दिसतो, "न"चा नाही. मोडीत एकदा का "खालून-वर-दांडी" वगैरे नियम केला, तर जितक्या अक्षरांना लागू होईल, तितक्यांना लागू होतो. ("भ"ला लागू नाही, कारण त्याची दांडी खालून वर नेली तर "ना"सारखा दिसतो. असे अपवाद सोडून.) हेमाडपंतांनी मोडी लिपी बनवली, असे म्हणतात. त्या काळात बाळबोध लिपी कशी दिसत असे? आजच्या देवनागरीसारखी नसणार. आजच्या देवनागरी आणि गुजरातीची ती जी काय पूर्वज लिपी होती, ती यादवांच्या शिलालेखांत सापडू शकेल.

मोडी लिपीची ओळख करून दिल्याबद्दल जिप्सी यांचे आभार. मोडी लिपी जुन्या कागदपत्रांच्या अभ्यासासाठी शिकणे गरजेचे आहे. तसा अभ्यास ज्यांना करायचा आहे ते शिकतीलच. उगाच आपले सगळ्यांनी मोडी शिकावी आणि वापरावी याला काही अर्थ नाही. संस्कृत टिकवण्याच्या प्रयत्नांसारखाच जुनं आहे ते टिकलं पाहिजे असा प्रकार आहे. मग ब्राह्मी आणि खरोष्टी लिपी का नाही शिकायची? बरेच शिलालेख ब्राह्मी लिपीत असावेत. @पैसा >>कोणीतरी मोडीचे निर्दोष फॉण्ट्स तयार करू शकेल का? त्यामुळे निदान काही लोक तरी मोडी परत शिकतील! हे वाक्य मोडीच्या मूळ उद्देशाशी विसंगत नाही का? म्हणजे हाताने भराभर लिहिणे. संगणकावर मोडीमधून कशाला लिहायचे? [स्वगत : गारगोटीवर गारगोटी आपटून विस्तव कसा पेटवावा याचे क्लास काढावे का? नाहीतरी तोही आपला मानवजातीचा जुना ठेवा आहे.]

लेख आवडला. मोडीबद्दल प्रतिसादातुनही छान माहिती आली आहे.

एक रोचक लेख आणि त्यावरील चर्चा - तुलनेसाठी. (दुवा)

मोडी लिपी विषयी ताज्या घडामोडींकरीता या समूहास नियमीत भेट द्या - https://www.facebook.com/groups/123786634305930/?ap=1

मोडी लिपीचा वापर हा प्रामुख्याने प्रशासकीय व्यवहारात होत असलेला आढळतो. हिशोब लिहिणे, करारपत्रं, आज्ञापत्रं, अशा औपचारिक व्यवहारासाठी ही लिपी महाराष्ट्रात वापरण्यात येत होती. मोडीचा शोध हेमाडपंत ह्या यादवराजांच्या प्रधानाने लावला असं सांगण्यात येत असलं तरी यादवकाळात मोडी लिपीचा वापर किती होता ह्याविषयी शंका आहे. यादवकाळातच महानुभाव संप्रदायाचं विपुल साहित्य लिहिलं गेलं. ते पंथीयांपुरतं मर्यादित ठेवण्यासाठी त्यांनी काही कूट लिप्या तयार केल्या. त्या लिप्या देवनागरी चिन्हांनाच वेगळे उच्चारसंकेत देऊन रचल्या होत्या. उदा. द = क ह्याप्रमाणे. मोडी लिपीचा वापर यादवकाळानंतरच खऱ्या अर्थी वाढलेला आढळतो. मोडीतला शिवकालापूर्वीचा शिलालेख उपलब्ध आहे का हे माहीत नाही. रायगडावर 'सेवेचे ठाई तत्पर हिरोजी इटलकर' असा लेख जगदीश्वराच्या मंदिराच्या पायरीत कोरलेला आढळतो. पण इतर काही शिलालेख आहेत का हे मला माहीत नाही. शिवकालातही काव्यरचनेसाठी मोडी लिपीचा वापर होत नसावा. "मराठा प्रांतात व्यावसायाशी संबंधित लेखनात मोडी लिपीचा सर्वत्र वापर होतो पण विद्वानांत (umong men of learning) देवनागरी सर्वात प्रसिद्ध आहे" असं विल्यम केरीने आपल्या इंग्रजीतून लिहिलेल्या मराठी व्याकरणाच्या प्रस्तावनेत म्हटलं आहे. (केरी, विल्यम; ग्रामर ऑफ द मराठा लॅंग्वेज; श्रीरामपूर; १८०५). सध्या मोडी लिपी शिकणाऱ्यांपैकी बरेचजण उत्पन्नाचं एक साधन म्हणूनही मोडी लिपी शिकतात असं आढळतं. इंग्रजांच्या काळातही बरीचशी कागदपत्रं (विशेषतः मालमत्तेसंबंधीची कागदपत्रं) ही मोडी लिपीतून लिहिलेली आहेत. त्यामुळे मालमत्तेसंबंधी काही वाद उद्भवल्यास पुरावा म्हणून ह्या कागदांचा वापर होतो. त्यासाठी मोडीतला मजकूर मराठीत लिप्यंतरणारे लोक लागतात. ते त्यासाठी घसघशीत पैसे आकारतात. पण हे कौशल्य कमावण्यासाठी अर्थातच कष्टही तितकेच आहेत. शिवकालीन मोडी वाचण्यासाठी त्या काळातील भाषेचा, त्यातही परिभाषेचा (विशिष्ट संकेतांचा), संज्ञांचा चांगला परिचय असावा लागतो. कारण मोडी लिपीत पदं सलग लिहिलेली असल्याने पद कुठे तोडायचं हे कळत नाही. तसंच लिहिण्यातली वेगवेगळी वळणं (उदा. लपेटी) परिचयाची असावी लागतात. वर संक्षेपांचा उल्लेख आला आहेच. ते संक्षेप संदर्भाने उलगड़ावे लागतात. हीच गोष्ट वेगवेगळ्या काळातील मजकुरासंबंधी आहे. मोडी लिपीचा टंक निर्माण व्हावा ही इच्छा मोडीच्या मूळ उद्देशाशी विसंगत का वाटावी? तसं पाहता सर्वच लिप्या ह्या हाताने लिहिण्यासाठी तयार करण्यात आलेल्या आहेत. मग त्यांचे टंकही मूळ उद्देशाशी विसंगत मानायचे का? इंग्रजीसाठीही कर्सिव्ह वळणाच्या अक्षरांचे टंक आहेत. मोडीसाठी टंक उपलब्ध असेल तर मोडी शिकण्या-शिकवण्याचा उद्देश असणाऱ्यांची सोयच होणार आहे. देवनागरीतील ऱ्हस्वदीर्घाला कंटाळलेल्या लोकांना मोडी बरी वाटते. अलीकडे श्री. शुभानन गांगल हे मोडी लिपीची बरीच भलावण करताना आढळतात ह्याचं मुख्य कारण मोडी लिपीत (इकार-उकारांच्या) ऱ्हस्व आणि दीर्घ ह्या भेदासाठी वेगवेगळी चिन्हं नाहीत हेच आहे. मराठी लिहिताना देवनागरीत अशी वेगवेगळी चिन्हं असू नयेत असं मत जुनंच आहे. वि. भि. कोलते, सदाशिव आठवले ह्या मंडळींनी अशा सूचना केलेल्या आहेत. शुद्धलेखनाचे शून्य नियम सांगणाऱ्या गांगलांनीही सगळे इकार दीर्घ आणि सगळे उकार ऱ्हस्व लिहावेत असा प्रस्ताव मांड़ला आहे. पण मग वृत्तबद्ध कवितांत येणाऱ्या ऱ्हस्व-दीर्घ इकार-उकारांसाठी वेगळी लिपिचिन्हं वापरायची का? लिपीतील काही संकेतांचा भाग हा काही लोकांना सोयीचा तर काहींना गैर सोयीचा वाटतच राहतो.

चांगली माहिती. अवांतर - रायगडावर 'सेवेचे ठाई तत्पर हिरोजी इटलकर' असा लेख जगदीश्वराच्या मंदिराच्या पायरीत कोरलेला आढळतो अलिबाग येथील रायगड जिल्हा परिषदेच्या मुख्यालयाच्या दाराशी 'सेवेचे ठाई तत्पर पाटील प्रभाकर', असा देवनागरी लिपीतील बोर्ड काही वर्षांपूर्वीपर्यंत होता. आता आहे किंवा नाही हे ठाऊक नाही. (अति अवांतर - प्रभाकर पाटील हे रायगड जिल्हा परिषदेचे तत्कालीन अध्यक्ष होते!).