3

आधुनिक मराठी रंगभूमीला साधारणपणे गेल्या दीडशे-पावणेदोनशे वर्षांचा अत्यंत समृद्ध असा इतिहास आहे. या कालखंडात महाराष्ट्रातील -आणि भारतातील - सामाजिक राजकीय वास्तवात जेवढे मूलभूत बदल झाले तेवढे त्याआधीच्या काही हजार वर्षांत झाले नव्हते. मराठी रंगभूमी या बदलांची साक्षी होती आणि आपल्या परीने त्यांचे अर्थ लावत- कधी जाणीवपूर्वक तर कधी अजाणता- तिने काही सक्रीय भूमिकाही निभावली. 'मराठी रंगभूमीच्या तीस रात्री' हा अशा रंगभूमीचा विलक्षण इतिहास तर आहेच, पण त्याहीपुढे जाऊन, एका प्रकारे तो या कालखंडातील सामाजिक वास्तवाचाच मांडलेला एक लेखाजोगा आहे. या ग्रंथात एक प्रयत्न जाणीवपूर्वक करण्यात आला आहे.

या नोंदी लिहायच्या की नाही, असा प्रश्न माझा मलाच पडला. या विषयावर याआधी दोन-तीनदा लेखन झालं आहेच. त्यातली मूळची तथ्यं नवी नाहीत. मग का लिहायचं? प्रश्नाचं स्वाभाविक उत्तर 'नको' असंच होतं. पण एक चाळा म्हणून या दोन दिवसांच्या अनुभवांकडे पाहिलं. थोडं तटस्थपणे. तेव्हा असं लक्षात आलं की, काही गोष्टी आपल्याच संचितात नव्यानं जमा झालेल्या आहेत. त्यांची कुठं तरी नोंद झाली पाहिजे. मग हेही लक्षात आलं की, काही वाचकांना तरी खचितच काही गोष्टी नव्यानं कळतील. लिहायचं, हे ठरलं. हे मनोगत नाही, किंवा स्पष्टीकरणही नाही.

एखादं धरण बांधून अडवितात नदीला... तेव्हा कसं वाटत असेल तिला ? अंतिम मिलनाची प्रचंड आस घेऊन लहरत जाता जाता अचानक आडवं आलेले धरण ... आणि त्याच्या उभ्या आडव्या विस्तारापुढे आपल्या सारया भावना, जाणिवा, आशा आकांक्षा अश्या थिजून राहिलेल्या एका जागी... उत्कट असोशीची सळसळती शलाका एका ठिकाणी येऊन अशी अबोल झालेली ... वाहणे हा जगण्याचा आदिम स्वभाव विसरून धरणाच्या दगडी छातीवर धडका देणारी ... मनात निराश.. हतबल झालेली ??? खरेच का ??? हतबल??? तसाच "ती" चा प्रवास... "मनस्वी ... " नुकत्याच उघडलेल्या डोळ्यांनी जग पाहताना...

उत्तम मिसळ मिळणारी ५1 ठिकाणे १) अण्णा बेडेकर, पुणे २) मनशक्ती के॑द्र, लोणावळ ३) मामलेदार, ठाणे ४) मूनमून मिसळ, डो॑बिवली ५) संजिवनी- माडिवालेकॉलनी, टिळक रोड ६) रामनाथ-साहित्य परिषदे जवळ ,टिळक रोड ७) श्री- शनिपारा जवळ ८) नेवाळे- चिंचवड ९) जयश्री- बजाज ऑटो समोर अकुर्डी. १०) दत्त स्नॅकस , पळस्पे फाटा. ११) कुंजविहारी, ठाणे स्टेशन १२) जुन्नर बस स्थानक. १३) फडतरे, कलानगरी. १४) अनंताश्रम, जेल रोड, इंदौर १५) गोखले उपहार गृह, ठाणे १६) भगवानदास, नाशिक १७) फडतरे मिसळ कोल्हापुर १८) गरवारे कॉलेज समोर काटाकिर्र, पुणे १९) प्रकाश, दादर २०) दत्तात्रय, दादर २१) वृंदावन, दादर २२) आस्वाद, दादर

अलविदा, मिसळपाव! या शेवटच्या लेखासह मी तात्पुरता 'मिपा'वरून एक "सहभागी लेखक" म्हणून नाहींसा होत आहे. या संस्थळावर मी आलो तो तात्यांच्या आग्रहावरून. आल्यापासूनच मला कधीच comfortable (याला मराठी प्रतिशब्द सुचत नाहींय्) वाटले नाहीं. कदाचित् हा माझ्या वयाचा परिणाम असेल. कदाचित् श्री सामंत याच कारणाने बाहेर पडले असतील. पण मला आता इथे बरे वाटत नाहीं म्हणून मी रजा घेत आहे. मला इथे अनेक नवीन "पुतणे-पुतण्या" मिळाल्या. कांहींची तर खूपच गट्टी झाली. एक सभासद तर (खराखुरा) भाचा निघाला. या सर्वांची आठवण येऊन कांहींसे औदासिन्य वाटेलच.