तुर्कस्थानातील अलेवी समुदाय आणि तुर्कस्थानचे बदलते आंतरराष्ट्रीय राजकारण

अलेवी समुदाय आणि त्यांच्या परंपरा (परिचय)

अलेवी हा तुर्कस्थानातील सर्वात मोठा धार्मिक आणि सांस्कृतिक अल्पसंख्याक समुदाय आहे, जो एकूण लोकसंख्येच्या साधारणपणे १०% ते १५% आहे. अलेवी पंथ हा इस्लामच्या सुफी आणि शिया विचारसरणीचा एक अनोखा मिलाफ आहे. ते प्रेषित मोहम्मद, त्यांचे जावई हजरत अली आणि त्यांच्या वंशजांना (१२ इमाम) अत्यंत पवित्र मानतात. मात्र, त्यांची जीवनपद्धती आणि धार्मिक आचरण पारंपरिक सुन्नी इस्लामपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहे.

या समुदायाच्या परंपरा अत्यंत उदारमतवादी, संगीतप्रधान आणि मानवतावादी आहेत. अलेवी लोक पारंपरिक मशिदींमध्ये जात नाहीत आणि दिवसातून पाच वेळा नमाज पठण करत नाहीत. त्यांचे मुख्य प्रार्थना स्थळ 'जेमेवी' (Cemevi) म्हणून ओळखले जाते. जेमेवीमध्ये स्त्री आणि पुरुष एकत्र बसून प्रार्थना करतात. त्यांच्या धार्मिक विधींमध्ये 'सेमाह' (Semah) नावाचे पवित्र नृत्य केले जाते, ज्यामध्ये वाद्यांच्या (विशेषतः साझ किंवा बाग्लामा) सुरांवर आध्यात्मिक प्रदक्षिणा घातली जाते.

अलेवी परंपरेत लिंगसमभावाला अत्यंत महत्त्व आहे; स्त्रियांना पुरुषांच्या बरोबरीने स्थान दिले जाते आणि बुरखा किंवा हिजाबची सक्ती नसते. "मानव हाच देवाचा सर्वात मोठा चमत्कार आहे," या तत्त्वावर त्यांचा विश्वास आहे. त्यामुळे कट्टर धार्मिक नियमांपेक्षा ते नैतिक मूल्ये, प्रेम, सहिष्णुता आणि सामाजिक न्यायाला अधिक महत्त्व देतात.

 तुर्कस्थानातील (तुर्की) सुन्नी (Sunni) आणि अलेवी (Alevi) समुदायांच्या धार्मिक विचारसरणीत खूप मोठे आणि मूलभूत फरक आहेत. वरवर पाहता दोन्ही समुदाय इस्लामशी जोडलेले असले, तरी त्यांच्या प्रार्थना पद्धती, तत्वज्ञान आणि जीवनशैली एकमेकांपासून पूर्णपणे भिन्न आहेत. हा फरक खालील मुद्द्यांच्या आधारे सहज समजून घेता येईल:

 १. सर्वोच्च श्रद्धा आणि धार्मिक नेतृत्व

* सुन्नी विचारसरणी: सुन्नी मुस्लिम प्रेषित मोहम्मद (स.) आणि त्यांच्या पहिल्या चार खलिफांना (अबू बक्र, उमर, उस्मान आणि अली)  मानतात. ते कुराण आणि प्रेषितांच्या परंपरांवर (हदीथ) आधारित शरिया कायद्याला सर्वोच्च स्थान देतात.

* अलेवी विचारसरणी: अलेवी पंथात प्रेषित मोहम्मद, त्यांचे जावई हजरत अली आणि त्यांचे वंशज (१२ इमाम) यांना सर्वोच्च आणि पवित्र स्थान आहे. ते हजरत अली यांच्या विचारांना केंद्रस्थानी मानतात. ते शरिया कायद्याच्या बाह्य नियमांपेक्षा आंतरिक (गूढवादी/सुफी) अध्यात्माला जास्त महत्त्व देतात.

 २. प्रार्थना स्थळ आणि पद्धती

* सुन्नी विचारसरणी: सुन्नी लोकांचे मुख्य प्रार्थना स्थळ मशीद (Mosque) आहे. ते मशिदीमध्ये जाऊन मक्केच्या दिशेने तोंड करून दिवसातून पाच वेळा पारंपरिक पद्धतीने नमाज पठण करतात.
 

* अलेवी विचारसरणी: अलेवी लोक मशिदीत जात नाहीत. त्यांचे प्रार्थना स्थळ 'जेमेवी' (Cemevi) म्हणजेच 'एकत्र येण्याचे ठिकाण' असते. तिथे नमाजऐवजी 'जेम' (Cem) नावाचा विधी होतो. यामध्ये आध्यात्मिक गाणी, संगीत (साझ वाद्य) आणि 'सेमाह' (Semah) नावाचे पवित्र वर्तुळाकार नृत्य केले जाते.

३. लिंग समानता आणि सामाजिक आचरण

* सुन्नी विचारसरणी: पारंपरिक सुन्नी मशिदींमध्ये स्त्री आणि पुरुषांच्या प्रार्थनेच्या जागा वेगवेगळ्या किंवा पडद्याआड असतात. अनेक रूढीवादी सुन्नी कुटुंबांमध्ये स्त्रियांसाठी हिजाब किंवा बुरखा आवश्यक मानला जातो.

* अलेवी विचारसरणी: अलेवी परंपरेत स्त्री आणि पुरुष पूर्णपणे समान मानले जातात. 'जेमेवी' मधील प्रार्थनेत दोन्ही एकत्र (समोरासमोर) बसतात. अलेवी महिलांमध्ये हिजाब किंवा बुरख्याची सक्ती नसते. त्यांच्या मते, स्त्री आणि पुरुषात भेद करणे हा ईश्वराचा अपमान आहे.

 ४. उपवास आणि धार्मिक सण

* सुन्नी विचारसरणी: सुन्नी मुस्लिम रमजान महिन्यात पूर्ण ३० दिवस पहाटेपासून ते सूर्यास्तापर्यंत कडक उपवास (रोझा) ठेवतात आणि त्यानंतर ईद-उल-फित्र (रमजान ईद) साजरी करतात.
 

* अलेवी विचारसरणी: अलेवी लोक रमजानचे उपवास करत नाहीत. ते 'मुहर्रम' महिन्यात (कर्बलाच्या लढाईत हजरत अली यांच्या पुत्रांच्या हौतात्म्याच्या स्मरणार्थ) १२ दिवस उपवास करतात. तसेच ते 'खिद्र' (Hızır) नावाचे तीन दिवसांचे विशेष उपवास करतात.

 ५. कुराण आणि धार्मिक नियमांचा दृष्टिकोन

* सुन्नी विचारसरणी: सुन्नी लोक कुराणच्या शब्दाशः आणि बाह्य नियमांचे (जसे की वजू करणे, मक्केची वारी - हज, विशिष्ट पद्धतीने बसणे) पालन करण्यावर भर देतात.
 

* अलेवी विचारसरणी: अलेवी कुराणचा अर्थ प्रतिकात्मक आणि अंतर्गत घेतात. त्यांच्या मते, बाह्य कर्मकांडांपेक्षा माणसाचे मन शुद्ध असणे महत्त्वाचे आहे. "तुझे सर्वात मोठे पुस्तक हे माणूस स्वतःच आहे," असे त्यांचे तत्वज्ञान सांगते. ते मक्केला जाण्याऐवजी माणसाच्या हृदयाला ईश्वराचे खरे घर मानतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, सुन्नी इस्लाम हा नियमांवर आणि कर्मकांडांवर (Orthodox) आधारित आहे, तर अलेवी पंथ हा प्रेम, मानवता, संगीत आणि आंतरिक अध्यात्माचे (Mystic/Humanistic) महत्त्व अधोरेखीत करतो. 
 

------------------------------
अलेवी समुदायावरील ऐतिहासिक आणि वर्तमान अन्याय

ऐतिहासिकदृष्ट्या, अलेवी समुदायाला ऑटोमन साम्राज्याच्या काळापासून (१६ व्या शतकापासून) तीव्र छळाला सामोरे जावे लागले आहे. ऑटोमन साम्राज्याने सुन्नी इस्लामला राजधर्म मानल्यामुळे, अलेवी लोकांना 'धर्मद्रोही' किंवा 'अपवित्र' ठरवण्यात आले. सुलतान सेलीम (पहिले) यांच्या काळात हजारो अलेवी लोकांची कत्तल करण्यात आली. या छळामुळे अलेवी समुदायाला स्वतःचे अस्तित्व वाचवण्यासाठी तुर्कस्थानातील दुर्गम डोंगरी भागात आणि गावांमध्ये आश्रय घ्यावा लागला आणि त्यांनी आपल्या परंपरा गुप्तपणे जिवंत ठेवल्या.

विसाव्या शतकात तुर्की प्रजासत्ताकाची स्थापना झाल्यावर अलेवींनी धर्मनिरपेक्षतेचे स्वागत केले, परंतु तरीही त्यांच्यावरील अन्याय थांबला नाही. आधुनिक तुर्कीच्या इतिहासात अलेवींवर अनेक भीषण सामूहिक हल्ले (पोग्रोम्स) झाले. १९७८ मधील 'मराश हत्याकांड' (Maraş Massacre), १९८० मधील 'चोरुम हत्याकांड' आणि १९९३ मधील 'सिवास हॉटेल जळीतकांड' (जिथे कट्टरपंथीयांनी अलेवी विचारवंत आणि कलाकारांना हॉटेलमध्ये जिवंत जाळले) या घटनांनी अलेवी समुदायाला खोल मानसिक आणि सामाजिक जखमा दिल्या आहेत.

आजच्या आधुनिक काळातही अलेवींवर पद्धतशीर आणि संस्थात्मक अन्याय सुरू आहे. तुर्की सरकारची धार्मिक संस्था 'दियानेत' (Diyanet) केवळ सुन्नी मशिदींना आणि मौलवींना सरकारी निधी पुरवते, तर अलेवींच्या 'जेमेवी' या प्रार्थनास्थळांना अधिकृत 'धार्मिक स्थळ' म्हणून मान्यता देण्यास नकार दिला जातो. त्यांना केवळ 'सांस्कृतिक केंद्र' मानले जाते. याशिवाय, तुर्कीच्या सरकारी शाळांमध्ये अलेवी मुलांना सक्तीने सुन्नी धार्मिक शिक्षण दिले जाते, जे त्यांच्या विचारसरणीच्या पूर्णपणे विरुद्ध आहे.

राजकीय आणि सामाजिक पातळीवर अलेवींना आजही दुजाभाव सहन करावा लागतो. सरकारी नोकऱ्या, न्यायव्यवस्था किंवा लष्करात अलेवी व्यक्तींना उच्च पदांवर पोहोचू दिले जात नाही. अनेक प्रांतांमध्ये अलेवींच्या घरांवर लाल रंगाने 'X' चे निशाण करून त्यांना धमकावण्याच्या घटना घडत असतात. राष्ट्राध्यक्ष एर्दोगान यांच्या राजवटीत सुन्नी राष्ट्रवादाला अधिक खतपाणी मिळाल्यामुळे, अलेवी समुदाय स्वतःला मुख्य प्रवाहातून अधिकच वेगळा आणि असुरक्षित अनुभवत आहे.

------------------------------
 

तुर्कस्तानने हुथी, हिजबुल्लाह आणि हमास विरोधात युद्ध पुकारल्यास अलेवी व शिया समुदायाची प्रतिक्रिया

जर तुर्कस्तानने सौदी अरेबियासोबत (मक्का संरक्षण करारांतर्गत) युती करून इराण-समर्थित हुथी, हिजबुल्लाह किंवा हमास विरुद्ध आपले सैन्य येमेन किंवा मध्यपूर्वेत पाठवले, तर तुर्कस्थानातील अलेवी आणि शिया समुदाय या लष्करी मोहिमेला तीव्र आणि आक्रमक विरोध करतील. अलेवी लोक या युद्धाला दहशतवादाविरुद्धची लढाई न मानता, सौदी अरेबियाच्या सुन्नी वर्चस्ववादी राजकारणाला मदत करणारी 'सुन्नी साम्राज्यवादी मोहीम' म्हणून पाहतील. ते लोकशाही आणि शांततापूर्ण मार्गाने, म्हणजेच मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने, मोर्चे आणि राजकीय दबावाच्या माध्यमातून रस्त्यावर उतरून या निर्णयाचा निषेध करतील.

हा विरोध मुख्यत्वे वैचारिक आणि राजकीय स्वरूपाचा असेल, परंतु तो हिंसक बंडखोरीचे रूप घेणार नाही. तुर्कस्थानातील अल्पसंख्याक 'ट्वेल्व्हर जाफरी' (orthodox Twelver Shia) समुदाय, ज्यांचे इराणशी थेट धार्मिक संबंध आहेत, ते या मोहिमेला आपल्या धार्मिक बांधवांवरील हल्ला मानतील. दुसरीकडे, अलेवी समुदाय मुस्तफा कमाल अतातुर्क यांच्या 'देशात शांतता, जगात शांतता' या धर्मनिरपेक्ष परराष्ट्र धोरणाचे कट्टर समर्थक असल्याने, तुर्की सैन्याने दुसऱ्यांच्या धार्मिक युद्धात पडू नये, अशी भूमिका घेतील. हा समुदाय हिंसक मार्ग टाळेल, कारण हिंसक प्रतिकार केल्यास एर्दोगान सरकार  त्यांना 'देशद्रोही' किंवा 'इराणचे एजंट' ठरवून त्यांच्यावर आणखी कठोर कारवाई करेल, अशी त्यांना भीती असेल.
 

* उपरोक्त लेख जेमिनी एआयच्या मदतीने लिहिला आहे. चुभूदेघे.

* लेख विषयाव्यतरीक्त अवांतर आणि शुद्धलेखन चर्चा टाळण्यासाठी अनेक  आभार.