ये निद्रे ये !..

....निद्रा! दोन अक्षरे! पण निद्रेवाचून तुम्ही जगूच शकत नाही. आठवून पहा, दोन तीन दिवस जर झोप लागली नाही तर आपली काय अवस्था होते.. पार वेड लागायची पाळी येते आपल्यावर. कधी एकदा डोळे मिटतात आणि पापण्यांच्या आड स्वप्नांची चलत्‌ चित्रे दिसू लागतील असे होऊन जाते अगदी. पण ती देवता काही प्रसन्न होत नाही... मी काही वेळा याचा अनुभव घेतलाय. सैनिकांच्या आयुष्यात हा प्रसंग अनेक वेळा येतो पण तो शारीरीक. म्हणजे ऐन युद्धात कुठली झोप लागायला? पण मनाच्या काही अवस्थेत होणारा निद्रानाश हा एक भयंकर अनुभव असावा... असं वाटते, ‘‘हो चुका इन्तजार अब सोने दे.. असे वारंवार वाटायला लावणारा हा भयंकर अनुभव...

मग एखादा कवी निद्रेला आर्त साद घालतो... खाली सुरेश कुलकर्णी यांची एक कविता देण्याचा मोह आवरत नाही..

हे निद्रे!

हे निद्रे!

स्वप्नांच्या ढगावरून हळुवार येणाऱ्या दुरस्थ नभ देवते!

तुझ्या कृपेचे थेंब मागतो थोडेसे. वेडसरसे.

येओत ते,

या साडेतीन हाताच्या वैराण वाळवंटात

एकेका थेंबाने.

भरून येऊ देत अवघे संसार संवेदना सज्ञांचे

थेंबाथेंबाच्या काचातून दिसू देत दूरस्वी दिवास्वप्नं....

कवीने पहिल्या दोन ओळीतच साद घातली आणि निद्रादेवतेच वर्णन केलंय. कशी आहे ही देवता? ती फार दूरवर नांदते पण आली तर स्वप्नांच्या ढगावरून येते..पण त्यासाठी निद्रेच्या स्वाधीन व्हावे लागते. तेच नशिबात नाही... माझ्या डोळ्यातून ओघळणाऱ्या अश्रूंच्या काचेतून मला दिवास्वप्न दाखवलीस तरी चालेल पण ये!

पुढे एका ओळीत कवी म्हणतो,

ये निद्रे ये!

दे तुझी स्वप्नांची स्वप्नभूमी औटघटकेची शिराळशेटी

निदान शिरेन काही काळ त्या परीजगताच्या या सवत्यासुभ्यात

तेवढेच रंगले जाईल हिर्व्या रंगाने वाळवंट हे...

क्षण दोन क्षण झोप मिळाली तरी मला खूप आहे... पण स्वप्नांचा ही स्वतःचा सवतासुभा आहे... त्यात शिरायला मिळेल का? हा खरा प्रश्न आहे...

पुढे तो म्हणतो,

ये निद्रे ये!

घेऊन सुखी माणसांची सदरे स्वप्नातून

खुळ्या आशांची मयसभा निर्मित कौशल्याने...

......

....

निद्रा! दोनच शब्द पण मिळाली नाही की काय होते आणि तिची आराधना करता करता कशी वेड लागायची वेळ येते हे कवीने अत्यंत मनस्वीरित्या लिहिले आहे.. देव करो आणि निद्रेविण जगायची वेळ कोणावरही न येवो ...

निद्रेविण आयुष्य फार प्रखर आहे आहे... व्यर्थ आहे.. अर्थात डोळे मिटणे आणि निद्रा येणे यात जमीन अस्मानाचे अंतर आहे हे मी सांगायची गरज नाही...

सुरेश कुलकर्णी यांच्या एका कवितेवर...

‘‘डिव्हाईन कॉमेडी’’ या युरोपमधील सगळ्यात जास्त वाचले गेलेल्या पुस्तकाचे नाव प्रथम नुसते कॉमेडी असे होते. या पुस्तकाचा लेखक होता डांटे अलिघेरी. चर्चने त्यात ख्रिश्चन धर्माचा संबंध जोडण्यासाठी त्यात डिव्हाईन हा शब्द घुसडला. याचे नाव कॉमेडी का असावे यावर बऱ्याच तत्त्वज्ञांनी, विचारवंतांनी विचार केला. त्यात काही इतिहासाचा अभ्यास करणारेही होते. शेवटी मी असा निष्कर्ष काढला की त्या काळात म्हणजे पहा इ.स्. १३०० मध्ये शोकांतिका (ट्रॅजेडी) हे अत्यंत उच्‍च प्रकारचे साहित्य मानले जात असे. कारण फार सोपे आहे. दुःखातून ज्या वेदना निर्माण होतात त्या सहन करणे कर्मकठीण असते. जो मनुष्यप्राणी या वेदना सहन करण्याची सहनशक्‍ती बाळगतो त्याला थोर मानण्याची पद्‍धत त्या काळी असावी. त्याच्या नंतर येतात इतर भाव भावना. कदाचित डिव्हाईन कॉमेडी म्हणजे कॉमेडी हे दीर्घ काव्य शोकांतिकेच्या तुलनेत कमी प्रतीचे (भाषेचा विचार केला तर - म्हणजे कसे लिहिले तरी चालते या अर्थाने) असावे म्हणून त्याला काव्याला कॉमेडी हे नाव दिले असावे. (अर्थात ते तसे नाही) (वॉल्डनमुळे माझी जी काही पुस्तके मागे पडली त्यात डिव्हाईन कॉमेडीचा अनुवाद मागे पडला आहे. त्याची १०० पाने झाली आहेत. आता पूर्ण करेन कधी तरी. जरा अवघड आहे! असो.) तर काय सांगत होतो, दुःख आणि त्याच्या वेदना सहन करण्याची ताकद परमेश्र्वराने दिली आहे म्हणून ठीक आहे नाहीतर या जगात रस्त्यावर फक्‍त वेडेच दिसले असते...

काही कमनशिबी लोकांच्या वाट्याला जन्मापासूनच भोग आलेले असतात. ते भोगण्यात त्यांचे आयुष्य सरते पण वेदना काही कमी होत नाहीत. असे वाटते की त्यांच्या हृदयातच त्या वेदनांचे बीज कोणी तरी पेरले आहे की काय! काही जणांच्या वेदना शब्दांचे रूप घेऊन बाहेर पडतात, काहींच्या वेदना अश्रूंचे रूप घेऊन बाहेर पडतात, काहींच्या बोलण्यातून तर काहींच्या लेखनातून. वेदना कवितेतून जास्त उत्कटतेने प्रकट होते असे मला वाटते. वेदनांचा दाहकपणा कवितेतून जास्त जाणवतो...

खाली सुरेश कुलकर्णी यांची एक कविता देतो आहे... त्याच्या अजून काही कवितांवर लिहायचे आहे पण ते परत कधीतरी...

*****

जन्म दिलास...

तेव्हाच वेदनेचे बी बेंबीत पेरलेस

वाढत्या वर्षागणीक वेदनेची वेलही वाढली

तिची फुलं माझ्या डोळ्यातून गालावर ओघळत

कधी मधी,

तेवढीच तुला जाणवली.

वेलीचं मूळ बेंबीत रुजलेलं राहिलं अदृष्‍टित,

रानात उगवलेल्या वेलीची प्रसिद्‍धी तिला लाभली.

माझ्या शब्दांनी मात्र तिचे कांटे प्रसिद्‍ध केले,

प्रत्येक जाहीर मतभेदाच्या प्रकरणातून.

तेवढंच तुला दिसलं.

तुझ्या योजनांच्या रस्त्यांमधून तू जेव्हा माझी

मिरवणूक काढतेस

त्या वेळी तुझा अस्थानी उत्साह मला गुदमरवतो

तुझ्या अश्राप मनोवृत्तीची

मला अजागळ प्रियकराची यावी तशी घृणा येते.

जरी

एकाच भूमीवर आपण जन्मलो

एकाच रक्‍ताच्या ओहोळातून वाहात,

स्वतः उभारलेल्या भिंतींचे अंतर घेऊन,

आपल्या आपल्या किनाऱ्यांवर आपण उभे आहोत

प्रत्येक रक्‍ताचे स्वतंत्र नाते असते स्वतःशीच.

आपापल्या रक्‍ताच्या स्वतंत्र नात्यातून

जरी उद्‌भवलेला काटशह देणाऱ्या आदेशांचे पालन करीत

तुझ्या सनातन मातृत्वाचा मी अपराधी,

वा तुझ्या मायेच्या झाडावर माझ्या कुऱ्हाडी

वा तुझ्या आकांक्षांचा मी गुलाम पारंपरिक

वा माझे सारे तुझ्या दृष्‍टितलातून चमत्कारिक.

माझ्याही

पोटात जळणारा एकेक घास पुकारा करतो

तुझ्या अलांछित सत्तेचा.

प्रत्येक व्रण उभा आहे तहानलेला

तुझ्या नैसर्गिक क्षमेचा

आणि तरीही

फक्‍त तुझेच मी ऋण मानतो

चार ओळी खरडण्याचे दिलेले सामर्थ्य पाहून

तुझ्या भाबड्या मायेचा वारसा क्‍वचित घेऊन

स्पष्‍ट सांगतो,

नैवेद्य मिळणार नाही

ऋणाची परतफेड करण्याचा सनातन बाणा दाखवू नकोस

ही विनंती.

फक्‍त दिलेल्या मूल्यांचा जगाच्या पतपेढीवर पहिला

चेक वटला गेला

की तुझ्या आठवणीने मन स्तब्ध होईल....

******

... अनपेक्षित कठोर शब्द ऐकून सुचलेली ही कविता असावी... नंतर अर्थातच चूक उमगल्यावर तिच्या आठवणीने व्याकूळ होणे आलेच...

या कविता वाचल्यावर मला काफ्काचे एक वचन आठवते -

Poems must shatter that thick layer of ice so that our real, buried emotions can finally flow. (This is modified)

- जयंत कुलकर्णी