दक्षिण भारतातील सायकल प्रवासाचे अनुभव १४: मंडपम- रामेश्वरम- धनुषकोडी- मंडपम ८६ किमी!

✪ पहाटेचा मंडपम बंदराचा परिसर 

✪ कोस्ट गार्डसोबत काम केलेले नागराजजी 

✪ अविस्मरणीय पंबन ब्रिज- God of headwinds! 

✪ बेटावरचे प्रचंड वारे 

✪ धनुषकोडी- Ghost town of India 

✪ आरीकल मुनाई- भारताचं टोक 

✪ कोदंड रामार मंदिराकडचा थरारक प्रवास! 

✪ रामेश्वरमचं अप्रतिम मंदिर 

✪ महान शिक्षक अब्दुल कलामांचं स्मारक नमस्कार. 

२५ जानेवारीची पहाट! पहाटे ५ ला उठलो. कथिरगमाजीसुद्धा उठले आहेत. त्यांनी थोडा वेळ पूजा केली आणि मग मला चल फिरून येऊ म्हणाले. सुरूवातीला ते मला चालत चालत मंडपमच्या बंदरावर घेऊन गेले! अहा हा! छोट्या छोट्या नांगरून ठेवलेल्या होड्या. ते म्हणाले की, वादळाचा अलर्ट आहे, त्यामुळे ह्या होड्या इथे दिसत आहेत. नाही तर रात्रीही समुद्रात गेलेल्या असतात! समुद्रावरचा धक्का! अंधारात हळुच चमकणारं लाटांचं पाणी! विलक्षण रोमांच आणि थोडी भितीही! तिथून त्यांनी दूरवर प्रकाशझोताची एक रेषा दाखवली- तो पाहा पंबनचा ब्रिज! व्वा! 

(माझा ब्लॉग इंग्रजीत इथे वाचता येईल. सायकल प्रवासातले फोटो बघता येतील‌ व सर्व लेख एकत्र वाचता येतील. त्याशिवाय विज्ञान प्रयोग, गणितातील गमती, ट्रेकिंग, ध्यान, आकाश दर्शन, फिटनेसबद्दलचे लेख तिथे वाचता येतील.) . . . .  

नंतर ते मला चहासाठी एका हॉटेलात घेऊन गेले. रेल्वे रूळ ओलांडून पलीकडे गेलो. वाटेत अनेक जण त्यांच्या ओळखीची भेटली! चहावाल्यालाही कौतुकाने ते माझ्याबद्दल सांगत आहेत की, असा असा सायकलवर आलाय. तिथून परत येताना एक वृद्ध आणि काहीसे वाकलेले त्यांचे मित्र भेटले. त्यांची तब्येत आणि परिस्थिती नाजुकच वाटत होती. थोडे खुरडत चालत ते दुकानात काही सामान आणायला आले होते. कथिरगमाजींनी माझी त्यांच्याशीही ओळख करून दिली! गंमत म्हणजे ते माझ्याशी हिंदीत बोलले! ते मुंबईमध्ये कोस्ट गार्डसोबत काही वर्षं काम केलेले नागराजजी होते. माझ्या प्रवासाचा हेतु व स्वरूप कळाल्यावर त्यांनी माझ्या हातावर १०० रू. ठेवले. कितीही म्हणालो नको तरी घ्यायलाच लावले! असे विलक्षण लोक! कृतज्ञता आणि कृतज्ञता! 

घरी‌ आलो. येईपर्यंत चांगलं उजाडलं आहे. आज सामान सोबत न्यायचं नाहीय! फक्त पाण्याची बाटली आणि सायकलचं किट सोबत ठेवलं आणि निघालो! सुरूवातीला समुद्र दिसत नाहीय. थोड्या वेळाने जमीन अगदी निमुळती होताना दिसली आणि मग समोर तो आलाच! आधी दोन्ही‌ बाजूंना आणि मग पुढेही! पंबनचा अविश्वसनीय सेतू! अहा हा! सायकलिस्टसनी ह्या ब्रिजवरच्या वार्‍यांना God of head winds असं नाव दिलंय! आणि खरंच! प्रचंड वारं आहे तिथे. कारण हा ब्रिज खाडीवरचा नाही तर खुल्या समुद्रावरचा आहे! निव्वळ अफाट! मानव निर्मित आश्चर्य! प्रचंड भव्य असा पसरलेला तो! आजूबाजूला होड्या आणि नौका! रस्त्याचा ब्रिज आणि बाजूला रेल्वेचा ब्रिज! तो तर अजून खाली आहे! आणि वारा सायकलला ढकलतोय! थोडं थोडं थांबत काही फोटो काढले! विलक्षण! ब्रिजवर रस्त्याची रुंदी तशी कमी आहे आणि वाराही खूप आहे! त्यामुळे जास्त थांबलो नाही. विलक्षण दृश्य बघत पंबनचा सेतू पार झाला आणि बेट सुरू झालं! 

रामेश्वरम! ज्योतिर्लिंग असल्यामुळे इथे देशभरातले लोक येतात. महाराष्ट्रातल्याही अनेक मोटरसायकली व बसेस दिसल्या. रामेश्वरममध्ये ट्रॅफिक जामही लागला. काही‌ वेळ त्यात अडकलो. पण सायकल असल्यामुळे लवकर सुटलो. नंतर मंदिराचा कॉर्नर ओलांडून पुढे गेलो. रामेश्वरम शहर संपत आल्यावर एका हॉटेलमध्ये नाश्त्यासाठी थांबलो. अनेक मराठी बोलणारे जण आहेत! एकाने माझी विचारपूससुद्धा केली. इथे गर्दी असल्यामुळे खूप थांबावं लागलं. मसाला डोसा खाऊन पुढे निघालो! आता ओढ आहे धनुषकोडीची आणि त्या आरिकल मुनाईची! जिथे रस्ता संपतो, जमिनीची पट्टी संपते आणि भारताचा प्रदेशही संपतो! 

वारे सुदैवाने माझ्या दिशेने आहेत. त्यामुळे चांगला वेग मिळतोय. रामेश्वरमनंतर गर्दी कमी झाली. पण वाहनं खूप येत आहेत. त्यामुळे नंतर तर ट्रॅफिक जाम होणार आहे. हळु हळु बेट आक्रसत जातंय! आधी लांबवर दिसणारा तो आता जवळ येतोय! आणि हळु हळु रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना बीच आले. दूरवर धनुषकोडीतलं टॉवर दिसतंय. धनुषकोडीला Ghost town of India म्हणतात! पूर्वी इथपर्यंत रेल्वे यायची. तेव्हा इथे नियमित वस्ती होती. पण २२ डिसेंबर १९६४ च्या भयानक वादळामध्ये रेल्वे ट्रॅक फेकला गेला. मोठी‌ उलथापालथ झाली. तेव्हापासून इथली वस्ती एकदम कमी झाली. इथे संध्याकाळी ६ नंतर कोणी थांबत नाही. आम्ही २००९ मध्ये आलो होतो तेव्हा धनुषकोडी स्टेशनचे अवशेष दिसत होते. पण आता तेही बहुतेक नाही आहेत. दुकानं खूप वाढली आहेत. 

धनुषकोडी! इथपर्यंत तर वारे भितीदायक नाही आहेत. आरामात जाता येतंय! आणि समुद्रही किंचित दूरवर आहे. इथे दोन्ही‌ बाजूंना बीच आहेत. पण थांबावसं‌ वाटलं नाही. धनुषकोडीच्या चार किलोमीटर पुढे भारताचं टोक- आरिकल मुनाई! इथे एक अशोकस्तंभ उभा केलेला आहे! तिथून रस्ता युटर्न घेतो! इथेही काही वारे नाहीत. आणि दोन्ही बाजूंना समुद्र आहे, पण मध्ये थोडी जागा आहे. ही भीषण गर्दी! इथेही ट्रॅफिक जाम! लोक त्या अशोकस्तंभावर चढून फोटो घेत आहेत! अरे रे! थोडा वेळ हा आसमंत बघितला! काही फोटो घेतले! आणि परत फिरलो! 

परतीच्या वाटेवर मात्र लगेच वारं अंगावर आलं. हेड विंड किंवा उलटा वारा! त्यामुळे वेग कमी झाला. ट्रॅफिक जाममधून आधी बाहेर पडलो! हळु हळु गर्दी मागे पडली! शांत रस्ता आणि समुद्राची सोबत सुरू झाली! मनामध्ये हे दृश्य साठवून ठेवतोय! निसर्गाने कसा हा भाग निर्माण केला असेल! समुद्राच्या मधोमध अगदी छोटी म्हणजे फार तर ३० मीटर बाय ३० मीटर इतकी जमिनीची पट्टी. त्यातच हा छोटा रस्ता! बाजूला खडक, वाळू आणि लगेच लाटा! धनुषकोडीवरून रात्री श्रीलंकेचे दिवे दिसतात म्हणतात. आणि मोबाईल नेटवर्कही श्रीलंकेचं येतं! हा परिसर गूगल सॅटेलाईट आणि स्ट्रीट व्ह्यू मध्ये बघितला तर कळेल की, मुख्य भूमीपासून किती वेगळा व समुद्राच्या आत आहे! पंबनच्या सेतूने जोडलेलं रामेश्वरम बेट! 

हळु हळु जमिनीची पट्टी पसरत जातेय. समुद्राचे वेगवेगळे दृश्य दिसत आहेत! रामेश्वरमच्या आधी उजव्या बाजूला कोदंड रामार मंदिर आहे! तेसुद्धा जवळ जवळ समुद्रात आहे! एक बारीक रस्ता फक्त त्याला जोडतो! तिकडे सायकल वळवली! आणि आरिकल मुनाईपेक्षा जास्त थरार इथे वाटला! इथे समुद्र तितका खुला नाहीय. पण रस्त्याच्या थेट खाली समुद्र आहे! आणि रस्त्यावर कठडे आहेत. पण कुठे कुठे गॅप आहे. आणि ती गॅप वार्‍यामुळेच आहे. जर सलग कठडे असते तर वार्‍याने ते टिकले नसते. म्हणून वार्‍यासाठीही रस्ता सोडला आहे. सायकल जेव्हा अशा गॅपमध्ये येते, तेव्हा लगेच ढकलली जातेय! छोटा रस्ता आणि मागून येणारी वाहनं! खूपच रोमांचक वाटला हा रस्ता. अगदी एक किलोमीटरच असेल. मंदिराजवळ पोहचलो. दूरवर रामेश्वरमची स्कायलाईन दिसतेय! मंदिर बाहेरून तर सुंदर वाटतंय. आतमध्ये जाऊन बघू म्हणून गेलो तर प्रचंड मोठी‌ रांग! त्यामुळे जास्त न थांबता परत फिरलो. परत मुख्य रस्त्याकडे येताना ढकलणार्‍या वार्‍याचा आणि बाजूला पहुडलेल्या समुद्राचा रोमांच! आत्ताच इथे इतका वारा आहे तर पावसाळ्यात काय होत असेल! मी मूळ योजनेप्रमाणे पावसाळ्यात आलो असतो तर!!??

  . . . . . . . . . .  

रामेश्वरममध्ये आर्ट ऑफ लिव्हिंगच्या आणि विवेकानंद केंद्राच्या एका जणाचा संपर्क मिळाला होता. पण त्यांची भेट होऊ शकली नाही. रामेश्वरमचं मंदिर बघायला गेलो. प्रचंड गर्दी! रोखलेली वाहनं आणि वन वे रस्ते! थोड्या अंतरावर सायकल लावली आणि चालत गेलो. थक्क करणारी वास्तु! अतिशय देखणं मंदिर. निर्माण करणारे लोक कोण असतील, कसे असतील! आत जायला खूप रांग आहे. त्यामुळे बाहेरच थोडा वेळ थांबलो. ते मंदिर काही क्षण अनुभवलं आणि डोळ्यांमध्ये साठवलं. आणि परत फिरलो! 

रामेश्वरममधलं अजून एक आकर्षण म्हणजे डॉ. अब्दुल कलाम स्मारक! मुख्य रस्त्याला थोडं पंबनच्या बाजूला ते आहे. तिथेही भेट दिली. मोबाईल बाहेर लॉकरमध्ये ठेवावा लागतो. त्यामुळे फोटो नाही घेता आले. डॉ. अब्दुल कलामांचं लहानपण, वाटचाल, त्यांचं‌ संशोधन, अग्नीबाण- रॉकेट- मिसाईल असं वेगवेगळं योगदान आणि काम ह्याची माहिती देणारे सुंदर फोटोज आहेत. शिवाय रॉकेटस- मिसाईलच्या छोट्या प्रतिकृतीसुद्धा आहेत. मोठा वैज्ञानिक आणि शिक्षक- पण त्याचं माणूसपण छान उलगडलं आहे. असंख्य लोकांसोबतचे त्यांचे छायाचित्र आहेत. आणि अगदी सामान्य व्यक्तीपासूनची त्यांची वाटचाल दाखवली आहे. आपणसुद्धा असे कोणी होऊ शकतो, हा विश्वास बघणार्‍याला मिळू शकतो. त्यामुळे मुलांनी आवर्जून भेट द्यावी असं हे स्मारक आहे. 

मोबाईल लॉकरमधून घेतला. तिथेच चिक्की आणि ज्युस घेतला आणि निघालो! हळु हळु रामेश्वरम बेट पार होतंय! अर्थात् परिसर इतका मोठा आहे की, आपण बेटावर आहोत, ही जाणीव अशी होत नाही! ती‌ जाणीव पंबनचा सेतू दिसायला लागल्यावर होते! स्थापत्यशास्त्राने निर्माण केलेलं आश्चर्य! रामेश्वरमकडून जाताना दुसर्‍या बाजूचा व्ह्यू बघता आला! अथांग- अफाट सागर आणि त्यातल्या असंख्य नौका! लाटाच लाटा! आणि आडवा- तिडवा वारा! त्यातच ट्रॅफिक जाम! थांबावं लागतंय. पण त्यामुळे फोटोही घेता आले. तो रोमांच अनुभवता आला. हळु हळु ब्रिज पार झाला! मंडपम गाव आलं. 

१४ व्या दिवसाची राईड पूर्ण झाली. आजचे ८६ किमी झाले. निसर्गाने खूप साथ दिली. समुद्रालगतचा किंवा समुद्रावरचाच रस्ता असल्यामुळे आज चढ/ क्लाइंब अगदी कमी होतं. पण परतीच्या वाटेवर वारा मोठा होता. दुपारी थोडा आराम केला. छोट्या आरवसोबत खेळलो. सलग दुसरा मुक्काम एका ठिकाणी होईल असं वाटत असताना संध्याकाळी दुसरीकडे जावं लागलं. कथिरगमाजींकडे पाहुणे येणार असल्यामुळे त्यांनी त्यांच्या एका मित्राच्या घरी सोय केली. स्वत: सायकल चालवत सोबत आले. तिथे जाण्याच्या वेळी परत एकदा सगळं सामान पॅक करावं लागलं! निघण्याच्या आधी मी त्यांना निरामयने प्रकाशित केलेलं योगावरचं इंग्रजी पुस्तक दिलं. मंडपम स्टेशनच्या पलीकडे त्यांच्या मित्रांचं घर आहे. कथिरगमाजींनी मला हॉटेलमध्ये जेवायला नेलं. इथे काही ठिकाणी पोळी भाजी मिळते. त्याला कुर्मा म्हणतात. ते छान जेवलो. दुसर्‍या मुक्कामाची रूम गच्चीत आहे! जवळून जाणार्‍या ट्रेनचे आवाज आणि ढगांमधून दिसणारे तारे! काय दिवस गेला! नागराजजींसारखे काय लोक भेटत आहेत! वा! 

पुढील भाग: दक्षिण भारतातील सायकल प्रवासाचे अनुभव १५: मंडपम- तोंडी ८४ किमी 

वाचल्याबद्दल धन्यवाद. माझ्या ब्लॉगवर ट्रेकिंग, आकाश दर्शन, विज्ञान प्रयोग, ध्यान, फिटनेस, सायकलिंग इ. बद्दलचे लेख उपलब्ध. -निरंजन वेलणकर 09422108376. लिहीण्याचा दिनांक- 29 मे 2026.