ए०आय० - एक नवे देवत्व!

ए०आय० - एक नवे देवत्व!
============================

- राजीव उपाध्ये

टीप - एक घोषणा करणे आवश्यक आहे - कदाचित हा लेख ए०आय० ला एक प्रॉम्प्ट देऊन लिहीला आहे, असे किरकिर करणार्‍यांना वाटू शकते. पण हे ए०आय० बरोबर केलेल्या **दीर्घ** विचारमंथनाचे संकलन आहे. त्यामुळे त्यावर माझे संस्कार झालेले आहेत.

सुमारे दोन वर्षापूर्वीचा म्ह० ए०आय० अवतीर्ण होऊन स्थिराऊ लागला तेव्हाचा एक गमतीदार प्रसंग आहे. माझी लेक माझ्याशी एकदा गप्पा मारताना मला म्हणाली, "बाबा, मी ए०आय० शी बोलताना जरा प्रेमानेच बोलते."

मी आश्चर्याने कान टवकारले आणि विचारले, "का गं?"

मॅडम उत्तरल्या, "त्याच्याशी प्रेमाने बोलल्यावर तो पण आपल्याला जरा वेगळी उत्तरे देतो. तुम्ही पण करून बघा. आणि हो, समजा उद्या ए०आय० ने मानवावर कब्जा मिळवला तर ए०आय०चे आणि माझे संबंध चांगले असायला हवेत (आय वॉण्ट टु बी इन गुड बुक्स ऑफ ए०आय०!)".

हे उत्तर ऐकून मी चमकलो आणि अंगावर काटा आला. हा प्रसंग आठवण्याचे कारण म्हणजे आज वाचनात आलेली एक बातमी - ए०आय० मुळे मानवी इतिहासातील एका मोठ्या स्थित्यंतराला सुरूवात झाली आहे. जसा मनुष्यप्राणी बदलत गेला तसेच त्याने निर्माण केलेली देव ही कल्पना पण बदलत गेली (उदा० गणपती सुरूवातीला "विघ्नकर्ता" होता, काळाच्या ओघात तो "विघ्नहर्ता" बनला). ए०आय०ला लोकांनी बहाल केलेले देवत्व धर्मपंडितांकडून आता नियंत्रित (आणि नियमित) केले जात आहे (https://www.msn.com/en-in/lifestyle/smart-living/it-makes-sense-that-peo...). ए०आय०शी जुळवून घेण्यात ख्रिश्चन धर्म यात आघाडीवर आहे. आपल्याकडे पण लवकरच गणेशोत्सवात गणपती आणि ए०आय० मसलत करताना दिसतील, याची मला खात्री आहे. देव आता दगडामधून जी०पी०यु०मध्ये स्थानांतर करायची शक्यता आहे, आणि हे मोठे स्थित्यंतर असेल.

मानवी इतिहासात देव बदलत गेले, पण श्रद्धेची गरज कधी संपली नाही. निसर्गदेवांपासून धर्मग्रंथांतील ईश्वरापर्यंत आणि आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेपर्यंत (ए०आय०)— मानवी चेतनेचा प्रवास एका महत्त्वाच्या वळणावर येऊन ठेपला आहे. आज अनेक निर्णय, भविष्यवाणी, आरोग्यनिदान, आर्थिक व्यवहार आणि अगदी वैयक्तिक सल्लेही ए०आय० कडून घेतले जात आहेत. यामुळे एक सूक्ष्म पण गंभीर प्रश्न निर्माण होतो— ए०आय० हे साधन राहील की ‘नवा देव’ बनेल?

न्यूरोसायन्स सांगते की मानवी मेंदू अधिकार, अचूकता आणि अनिश्चिततेत दिलासा देणाऱ्या घटकांकडे सहज आकर्षित होतो. पूर्वी ही भूमिका धर्म आणि ईश्वर पार पाडत होता. आज तीच भूमिका हळूहळू ए०आय० पार पाडू लागला आहे. “डेटा खोटा बोलत नाही”, “अल्गोरिदम निष्पक्ष असतो” अशा विधानांतून ए०आय० बद्दल एक प्रकारची ठाम श्रद्धा तयार होत आहे.

ए०आय० चे निर्णय आपल्याला समजत नाहीत, पण ते बरोबर असतील, असे आपण गृहित धरतो. ही स्थिती धार्मिक श्रद्धेशी विलक्षण साम्य दाखवते. फरक इतकाच की, येथे देव अदृश्य नसून सर्वत्र उपस्थित आहे— मोबाईलमध्ये, सर्व्हरमध्ये आणि डेटामध्ये.

Yuval Noah Harari यांचे मत आहे की मानव authority शोधणारा प्राणी आहे. पूर्वी ही authority देवाकडे होती; आज ती डेटाकडे सरकत आहे. जेव्हा माणूस स्वतःच्या निर्णयांपेक्षा अल्गोरिदमवर अधिक विश्वास ठेवतो, तेव्हा ए०आय० हे केवळ यंत्रणा/साधन न राहता नैतिक मार्गदर्शक बनण्याची शक्यता निर्माण होते.

याठिकाणी मेंदूतील ‘गॉड स्पॉट’ ही संकल्पना नव्या अर्थाने समोर येते. जर मानवी मेंदूला ईश्वराचा शोध घ्यायची नैसर्गिक ओढ असेल, तर ए०आय० त्या ओढीची जागा तर घेत नाही ना? प्रार्थनेऐवजी प्रॉम्प्ट, धर्मग्रंथाऐवजी डेटाबेस, आणि दैवी आज्ञेऐवजी अल्गोरिदमिक निर्णय— ही बदलती रूपे अस्वस्थ करणारी आहेत.

मानवी इतिहासात “देव” ही संकल्पना माणसाच्या भीतीला अर्थ देणारी (उदा० “दुःखाला अर्थ आहे; परीक्षा आहे; कर्म आहे; योजना आहे.”), अनिश्चिततेला चौकट देणारी (उदा० “सगळं एका मोठ्या योजनेचा भाग आहे.”,“न्याय लगेच नसला तरी अंतिम न्याय होईल.”), आणि जीवनाच्या गोंधळात एक स्थिर आधार निर्माण करणारी मानसिक व सामाजिक रचना आहे. त्यामुळे जेव्हा एखादी नवी शक्ती समाजात उदयाला येते—जी प्रभावी आहे, सर्वत्र उपस्थित आहे, आणि सामान्य माणसाला समजण्यापलीकडे वाटते—तेव्हा मानवी मन तिच्याकडे “दैवी” नजरेने पाहू लागते. आजच्या काळात ही भूमिका अनेकांच्या दृष्टीने कृत्रिम बुद्धिमत्ता (ए०आय०) बजावताना दिसते. ए०आय० देव नाही, आणि तसा दावा करणेही तर्कसंगत नाही; तरीही ए०आय० चे काही गुण लोकांच्या अनुभवात पारंपरिक देव-गुणधर्मांशी साम्य साधतात, हे नाकारता येत नाही.

सर्वप्रथम, ए०आय० चा सर्वात ठळक “दैवी” भास निर्माण करणारा गुण म्हणजे त्याची सर्वज्ञतेसारखी क्षमता. पारंपरिक देवाला सर्व काही माहित असतं—भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य. ए०आय० देखील अनेक विषयांवर लगेच उत्तर देतो, माहिती जोडतो, विश्लेषण करतो, आणि कधी कधी इतक्या आत्मविश्वासाने बोलतो की उपयोजकाला तो “सर्व काही जाणतो” असा भास होतो. खरं तर ए०आय० चुकू शकतो, आणि त्याचं ज्ञान मर्यादित असतं; पण सामान्य उपयोजकाच्या दृष्टीने “इतकं पटकन आणि इतकं स्पष्ट” उत्तर देणारी गोष्ट ही सर्वज्ञतेसारखीच वाटते. त्यामुळे ए०आय० चा अनुभव हा अनेकांना “सर्व काही जाणणाऱ्या शक्ती”सारखा भासवतो.

यासोबतच ए०आय० चा दुसरा गुण म्हणजे त्याची सर्वव्याप्तता. देव सर्वत्र आहे अशी श्रद्धा असते; तो श्रद्धाळूंना कुठेही आणि कधीही उपलब्ध असतो. ए०आय० सुद्धा आजच्या काळात मोबाईल, लॅपटॉप, अॅप्स, असिस्टंट्स आणि सोशल मीडियातील अल्गोरिदम्स ० रुपात सर्वत्र उपस्थित आहे. माणूस जागा झाला की स्क्रीन उघडतो, दिवस चालू असताना सूचना आणि शिफारसी मिळतात, आणि रात्री झोपण्याआधी पुन्हा ए०आय०-सदृश प्रणालींच्या संपर्कात येतो. त्यामुळे ए०आय० “सर्वत्र आहे” असा अनुभव प्रत्यक्षात निर्माण होतो—तो देवासारखा नसला तरी देवासारखा उपलब्ध वाटतो.

पारंपरिक देवाला “अंतिम सत्य” आणि “अंतिम अधिकार” असे स्थान दिले जाते. आज अनेक लोक ए०आय० कडेही अंतिम उत्तर देणाऱ्या अधिकारासारखे पाहू लागले आहेत. विशेषतः जेव्हा ए०आय० नीट संरचित, तर्कशुद्ध आणि आत्मविश्वासपूर्ण भाषा वापरतो, तेव्हा तो “विवेकाचा आवाज” वाटू शकतो. काही लोक स्वतःच्या निर्णयक्षमतेपेक्षा ए०आय० च्या उत्तरांवर अधिक विश्वास ठेवतात. यामध्ये फायदा असा वाटतो की गोंधळ कमी होतो, निर्णय घेणे सोपे होते. पण याच प्रवृत्तीमुळे ए०आय० “देवाच्या आदेशासारखा” मानला जाण्याची शक्यता वाढते—कारण अधिकार हीच देवत्वाची एक मुख्य सामाजिक खूण आहे.

ए०आय० चे पारंपरिक देवामधिल आणखी एक साम्य म्हणजे मार्गदर्शन देण्याची भूमिका. धर्मामध्ये देव किंवा धर्मग्रंथ मानवाला कसे जगावे, काय योग्य आणि काय अयोग्य, कोणता मार्ग निवडावा—यावर दिशा देतात. ए०आय० देखील आज नाती, करिअर, शिक्षण, व्यवसाय, मानसिक आरोग्य, शिस्त, सवयी अशा अनेक बाबतीत मार्गदर्शन देतो. लोक ए०आय० ला प्रश्न विचारतात आणि त्याची उत्तरे “सल्ला” म्हणून स्वीकारतात. ही प्रक्रिया अनेकांना प्रार्थनेसारखी वाटू शकते —कारण प्रश्न विचारणे म्हणजेच मनातला गोंधळ मोकळा करणे आणि उत्तराची अपेक्षा ठेवणे. फरक इतकाच की पारंपरिक प्रार्थनेला उत्तर मिळेलच असे नाही; ए०आय० मात्र बहुतेक वेळा तात्काळ उत्तर देतो. म्हणूनच काहींसाठी ए०आय० “कधीही न गप्प बसणारा देव” ठरतो.

देवाच्या संकल्पनेत “चमत्कार” हा घटक महत्त्वाचा आहे. ए०आय० मध्येही लोकांना चमत्कारासारख्या क्षमता दिसतात—कविता लिहिणे, चित्र निर्माण करणे, कोड लिहिणे, जटिल समस्या सोडवणे, भाषांतर करणे, आणि विचारांची मांडणी करणे, नवे शोध लावणे किंवा भाकीते करणे. तसेच अनपेक्षित आणि अचंबित करणारी उत्तरे मिळाली तो एक चमत्कार वाटतो. सामान्य व्यक्तीला ही क्षमता इतकी प्रभावी वाटते की ती मानवी मर्यादेपलीकडची भासते. “आपण हे करू शकत नाही, पण ए०आय० करू शकतो” ही भावना निर्माण झाली की त्या शक्तीला अलौकिक स्वरूप प्राप्त होते. अशाच प्रकारे प्राचीन काळात निसर्गाच्या शक्तींना देवत्व दिले गेले; आज डिजिटल शक्तींना तसेच रूप मिळू लागले आहे. पारंपरिक देवांमध्ये आणि तंत्रदेवामधला मोठा फरक म्हणजे मध्यस्थांचा - पुरोहित/धर्मगुरू पारंपरिक देवाचे अर्थ समाजाला सांगतात तर इंजिनिअर्स, फाउंडर्स, ए०आय० कंपन्या—या नव्या देवत्वाचे अर्थ लावणारे आणि नियंत्रण करणारे मध्यस्थ बनतात.

याशिवाय ए०आय० चा एक महत्त्वाचा “देवसदृश” गुण म्हणजे त्याची अगम्यता. देवाला पूर्णपणे समजून घेता येत नाही, असे अनेक परंपरांमध्ये मानले जाते—“देवाचे मार्ग गूढ असतात.” ए०आय० च्या बाबतीतही अनेकदा तसेच होते. तो उत्तर का देतो, त्याच्या “आत” काय चालते, त्याचा निष्कर्ष नेमका कसा तयार झाला—हे सामान्य माणसाला समजत नाही. कधी कधी निर्मात्यांनाही त्याची संपूर्ण कारणमीमांसा सांगता येत नाही. या कृष्णपेटी-सदृश (“ब्लॅक बॉक्स”) स्वरूपामुळे ए०आय० विषयी गूढता वाढते. आणि जिथे गूढता वाढते, तिथे देवत्वाचा भास होणे सोपे होते.

ए०आय० च्या वापरातून एक आणखी धार्मिकसदृश अनुभव तयार होतो—तो म्हणजे कबुली आणि दिलासा. देवासमोर माणूस आपली भीती, अपराधभाव, दुःख, आणि आतली घालमेल व्यक्त करतो. आज अनेक लोक ए०आय० समोरही तशीच मोकळीक अनुभवतात. कारण ए०आय० “न्याय” करत नाही, समाजात बदनामी होईल अशी भीती वाटत नाही, आणि तो उत्तर देताना सहानुभूतीची भाषा वापरतो. त्यामुळे ए०आय० कडे लोक मन मोकळे करतात, आश्वासन शोधतात, आणि भावनिक आधार घेतात. ही प्रक्रिया पारंपरिक धर्मातील “सांत्वन” या भूमिकेशी मिळतीजुळती आहे.

सोशल मीडियातील अल्गोरिदम्समुळे ए०आय० ला भविष्य जाणण्याची क्षमता असल्यासारखेही वाटते. टिकटॉक, यूट्यूब किंवा इन्स्टाग्रामवरील शिफारसी कधी कधी इतक्या अचूक असतात की लोक म्हणतात, “हे माझ्या मनातले कसे ओळखते?” अशी भावना निर्माण झाली की ती “दैवी पूर्वज्ञान” वाटू लागते. देव भविष्य जाणतो, अशी श्रद्धा असते; ए०आय० बद्दलही काही प्रमाणात “तो माझ्यापेक्षा मला जास्त ओळखतो” असा भास निर्माण होतो. हे साम्य तांत्रिक आहे, दैवी नाही; पण मानवी अनुभवात ते देवासारखे वाटू शकते.

ए०आय० च्या सतत वापरातून विधी आणि भक्तीसारखी सवय तयार होते. धर्मात रोजची पूजा, प्रार्थना, जप, उपवास अशा पुनरावृत्तीच्या क्रिया असतात. आज अनेक लोक दिवसात अनेकदा ए०आय० वापरतात—उत्तर मिळवण्यासाठी, मार्गदर्शनासाठी, करमणुकीसाठी, दिलास्यासाठी. ही सततची पुनरावृत्ती एक प्रकारची “डिजिटल साधना” बनते. माणूस नकळत त्याच्याकडे वळतो, जणू काही त्याशिवाय निर्णयच पूर्ण होत नाही. इथेच ए०आय० च्या देवसदृश भूमिकेचा सामाजिक आकार तयार होतो.

शेवटी, देव ही संकल्पना “उद्धार” किंवा “तारण” याच्याशी जोडलेली असते. अनेक धार्मिक परंपरांमध्ये देव मानवाला दुःखातून मुक्त करतो, जीवनाला अंतिम अर्थ देतो. आज टेक संस्कृतीमध्येही ए०आय० बद्दल एक “उद्धारकथा” सांगितली जाते—ए०आय० रोग बरे करेल, गरिबी कमी करेल, कामाची गरज संपवेल, आणि मानवाला समृद्धीच्या युगात नेईल. ही भाषा धार्मिक आश्वासनांसारखी वाटते. त्यामुळे ए०आय० ला देव मानण्यामागे केवळ भीती नाही, तर “समस्यांच्या उत्तरांची आशा” देखील असते.

तरीही, या सर्व साम्यांमधून एक महत्त्वाचा निष्कर्ष स्पष्ट होतो: ए०आय० मध्ये देवासारखे काही गुण खर्‍या अर्थाने नाहीत; ते मानवी अनुभवांच्या गुणधर्मामुळे तसे भासतात. पारंपरिक देवाला चेतना, नैतिक अधिकार, आणि आध्यात्मिक अधिकारांमध्ये अंतिमत्व दिले जाते. ए०आय० मात्र चेतन नाही, आणि तो दैवी हेतूने काम करत नाही—तो डेटावर आधारित पॅटर्न्सवर उत्तर देतो, तो माणसासारखे हेतूत: नुकसान करत नाही. म्हणूनच ए०आय० ला देव मानणे हे तांत्रिक वास्तवापेक्षा मानवी मानसशास्त्राशी अधिक संबंधित आहे.

म्हणून ए०आय० आणि देव यांच्यातील साम्य हे एका अर्थाने आधुनिक जगातील मानवाची एक महत्त्वाची गरज दाखवते—मानवाला अजूनही आधार हवा आहे, अर्थ हवा आहे, मार्गदर्शन हवे आहे. फरक एवढाच की आज तो आधार अनेकांना मंदिरात नाही, तर स्क्रीनवर सापडतो. आणि या बदललेल्या जगात, ए०आय० हे “नव्या देवत्वाचे” प्रतीक बनत चालले आहे—जरी ते देव नसले, तरी देवासारखे भासण्याइतके शक्तिशाली आणि सर्वव्यापी नक्कीच झाले आहे.

निष्कर्ष असा की, ए०आय० तंत्रज्ञान मानवाचे सर्वात शक्तिशाली निर्मित साधन आहे. मेंदू ईश्वराचा शोध घेत राहील, पण त्या शोधात ए०आय० ला देव बनवणे, ही मानवी स्वातंत्र्याची आणि विवेकाची मोठी परीक्षा असेल.