विश्वासाचे तर्क आणि तर्काचा विचार

चित्रपटांत दाखवतात तसे, आई-वडील मुलांना कवेत घेऊन नीतिमूल्यांचे बाळकडू पाजतात तसा प्रसंग माझ्या वाट्याला कधीच आला नाही. “हे चूक आहे” किंवा “ते करू नकोस” असे बोट दाखवत शिकवण देण्याचा सोहळा आमच्या घरात कधी घडला नाही. वाईट गोष्टी करू नयेत, हे मला घरातून नव्हे तर शाळेत गेल्यावर गांधीजींच्या " तीन माकडांनी " शिकवले. मात्र उपदेशांचा अभाव असला तरी वाचनाचा संस्कार आमच्या घरात नि:शब्दपणे रुजवला गेला होता. घरात येणारी मराठी आणि इंग्लिश वर्तमानपत्रे दररोज वाचलीच पाहिजेत, असा बाबांचा न बोलता आलेला पण ठाम आदेश होता. सुरुवातीला मी मराठी ‘मटा’ वाचून दिवसाची सुरुवात करत असे. त्यानंतर ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’तील क्रीडा वार्ता—तीही निवडक—माझ्या वाचनाचा इंग्लिशकडे जाणारा पूल मला सापडला. प्रथम मी इंग्लिश वर्तमानपत्र मागील पानापासून उघडत असे. तेथील शब्द सोपे वाटत, वाक्ये ओळखीची भासत. पण जसजशी इंग्लिशची गोडी लागली, तसतसे धैर्य वाढत गेले आणि तोच पेपर मी पहिल्या पानापासून वाचू लागलो. संपादकीय पानावर पोहोचताना जणू अनोळखी प्रदेशात प्रवेश केल्यासारखे वाटे. तेथे मला आयुष्यात कधीच न मिळालेली एक बोधकथा सापडली—एका सदराच्या रूपात. सुरुवातीला ती पूर्णपणे डोक्यावरून गेली. शब्द होते, पण अर्थ हातातून निसटत होता. तरीही मी माघार घेतली नाही. बाजूलाच ठेवलेली डिक्शनरी माझी साथ देत होती. प्रत्येक शब्द उलगडताना केवळ भाषा नव्हे, तर विचारांची दारेही उघडत होती. त्या दिवशी मी आयुष्यात पहिल्यांदाच ‘टाईम्स ऑफ इंडिया’ पूर्ण वाचून काढला. आणि नकळतपणे, आई-वडिलांनी कधी न सांगितलेले नीतिमूल्यांचे बाळकडू मी स्वतःच स्वतःला पाजले होते—वाचनाच्या माध्यमातून. ते सदर होते SPIRITUAL QUOTIENT. आठवणीत राहिलेली ती तर्कसंगत बोधकथा. एके काळी एक लहान मुलगा होता ज्याला चमत्कारांवर विश्वास नव्हता. त्याचे वडील, जे हिंदू होते, घरी ठेवलेल्या महान व प्रसिद्ध ग्रंथांमधील सर्व चमत्कारिक घटनांबद्दल त्याला सांगायचे. पण त्याचा त्याच्यावर काहीच परिणाम होत नसे. डोळे विस्फारून पाहणे किंवा तोंड उघडे पडणे—असे काहीही नाही. त्याचा या सगळ्याबद्दल असा दृष्टिकोन होता की जर देवांकडे विशेष शक्ती असतील किंवा काही माणसांना वरदानांमुळे त्या शक्ती मिळाल्या असतील, तर अशा अद्भुत घटना वेळोवेळी घडणारच. त्यात एवढे आश्चर्य काय? वडिलांना वाटले की मुलाचा हा दृष्टिकोन त्याच्या जन्मापासून ऐकलेल्या दंतकथा आणि बोधकथांच्या अतिरेकामुळे असावा. म्हणून त्यांनी त्याला येशू ख्रिस्ताशी संबंधित चमत्कार सांगायचे ठरवले. त्यांनी सांगितले की ख्रिस्ताने लाझरला मृत्यूनंतर चार दिवसांनी जिवंत केले, आणि फक्त पाच भाकऱ्या व दोन मासे वापरून पाच हजार लोकांना अन्न दिले. पण मुलाची प्रतिक्रिया तशीच होती. तो वडिलांना म्हणाला की जर येशू देवाचा पुत्र असेल, जसे लाखो लोक मानतात, आणि देवाने संपूर्ण विश्व निर्माण केले असेल, तर पाच हजार लोकांना खाऊ घालण्यात एवढे काय विशेष? त्याला हवे असेल, तर तो पाच अब्ज लोकांनाही खाऊ घालू शकला असता. असेच एकामागून एक धर्म सांगत वडिलांनी जेवढे चमत्कार मिळतील ते सगळे सांगून झाले. (लहान मुलाची प्रतिक्रिया मात्र कधीच बदलली नाही.) शेवटी वडील खूपच हताश झाले आणि त्यांनी विचारले, “तू चमत्कारांवर विश्वास का ठेवत नाहीस?” लहान मुलगा म्हणाला, “कारण मी ठेवू शकत नाही. तुम्ही मला देव आणि त्याच्याकडे असलेल्या शक्तींबद्दल शिकवलेत, तेव्हापासून मला चमत्कारांवर विश्वास ठेवणेच थांबवावे लागले आहे.” कित्येक वर्षे गेली. तो लहान मुलगा मोठा झाला, लग्न झाले आणि त्यालाही एक लहान मुलगा झाला— त्याचाही चमत्कारांवर विश्वास नव्हता. हे पाहून आता वयस्क झालेल्या त्या माणसाला आश्चर्य वाटले, कारण त्याला वाटत होते की त्याने आपल्या मुलाला स्वतःपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने वाढवले आहे. चमत्कारांची यादी न देता, त्याने थेट आपल्या वडिलांचेच शब्द वापरून विचारले, “तू चमत्कारांवर विश्वास का ठेवत नाहीस?” लहान मुलगा म्हणाला, “कारण मी ठेवू शकत नाही. तुम्ही मला सांगितले की असा सर्व शक्ती असलेला देव अस्तित्वात नाही, तेव्हापासून मला चमत्कारांवर विश्वास ठेवणे थांबवावे लागले आहे.” X माकडबाबा X