माझी ट्रेन माझी प्रेयसी (३)

कोल्हापूर-वैभववाडी मार्गाला गती कोकणवासीयांच्या जिव्हाळ्याचा मार्ग ..

भारतीय रेल्वे मधे खूपच फरक पडला आहे. मुख्य म्हणजे रिझर्वेशन प्रणालीमुळे खूपच सोय झाली आहे. रेल्वेला ही त्यामुळे मधल्या स्टेशनवर रीकाम्या झालेल्या जागा विकण्याची सोय झाली. रेल्वे रिझर्वेशन प्रणाली ही त्याच्या इफिशियन्सी मुळे जगात भारी आहे असे म्ह्णावे लागेल. प्रवाशांच्या सोयीसाठी रेल्वे चे स्टेटस पटकन समजणे यामुळे प्रवास सुखकर झालेला आहे. अर्थात या सगळ्या त माहिती तंत्रज्ञानातील प्रगतीचा महत्वाचा सहभाग आहे. पण रेल्वे ने त्याचा अंगीकार केला हे महत्वाचे.

मध्ये एक प्रकर्षाने जाणवणारी गोष्ट म्हणजे आता किती दिवस हे चांगलं राहणार आहे असा विचार सतत पिच्छा पुरवतो. उद्वाहनं आणि सरकते जिने वीजबिल परवडत नसल्यामुळे बंद ठेवणे, भित्तिचित्रांची देखभाल नसल्यामुळे ती केविलवाणी दिसणं, सुरुवातीला सढळपणे वापरली जाणारी प्रकाश यंत्रणा नंतर जेमतेम पातळीपर्यंत येणं. आणि हे सर्व प्रकार सर्वव्यापी आहेत. म्हणजे बस स्थानक, रेल्वे स्थानक, विमानतळ, भुयारी आणि आकाश मार्ग, स्वच्छता गृह या सर्वांना हे “पहिले पाढे पंचावन्न” हा शापच आहे.

सर्व मिपाकरांना स्वातंत्र्य दिनाच्या शुभेच्छा! गेल्यावर्षी ३ एप्रिल २०२२ रोजी भारताचे पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी आणि नेपाळचे तत्कालीन पंतप्रधान श्री. शेर बहादूर देऊबा ह्या दोघांनी नवी दिल्ली येथील हैदराबाद हाऊस मधून हिरवा झेंडा दाखवून पहीलया भारत-नेपाळ ब्रॉड गेज प्रवासी रेल्वे सेवेचे प्रतीकात्मक उद्घाटन केले. प्रस्तावित ६८.७ किमीच्या जयनगर ते बिजलपूर रेल्वे मार्गापैकी बिहार मधील 'जयनगर' ते 'नेपाळ' मधील कुर्था दरम्यान सुरु झालेल्या पहिल्या टप्प्यातील सुमारे ३५ किमी लांबीच्या रेल्वे मार्गावर 'जनकपूर' (सीतामाईचे पिता जनक राजा ह्यांची राजधानी) हे महत्वाचे रेल्वे स्थानक आहे. . . गेल्या कित्येक वर्षांत मी रेल्वेने कुठलाही लांबचा प्रवास केला नाहीये पण त्याची कसर ह्या महिना अखेरीस भरून निघणार आहे. २९ ऑगस्टला मुंबईहून सुरु होणारा सुमारे ४६-४७ तासांचा हा रेल्वे प्रवास ३१ ऑगस्टला नेपाळ मधील जनकपूर येथे पोचल्यावर संपणार आहे! घरच्यांनी वेड्यात काढले असले तरी ह्या क्रॉस बॉर्डर रेल्वेप्रवासाचा अनुभव आणि फोटोज यथावकाश शेअर करतो 😀 जय हिंद ! जय महाराष्ट्र !

१.

रिझर्वेशन प्रणालीमुळे खूपच सोय

+१. संकेतस्थळाचा अनुभव छान. App चा नाही. .. २.

“पहिले पाढे पंचावन्न” हा शापच

+१. सुरवात धडाक्यात पण पुढे निराशा .. .. ३.

४६-४७ तासांचा हा रेल्वे प्रवास ३१ ऑगस्टला नेपाळ मधील जनकपूर येथे पोचल्यावर संपणार आहे!

वा वा ! हार्दिक शुभेच्छा ! येउद्यात सुरेल वर्णन..

scalp या शब्दाचा डोक्यावरील त्वचा हा अर्थ परिचित आहे. परंतु हा शब्द जेव्हा अमेरिकी इंग्लिशचा अनौपचारिक शब्द बनतो तेव्हा त्याचा अर्थ भन्नाट आहे. scalp (v.) = एखाद्या प्रकारची तिकिटे अनधिकृतपणे जादा दराने विकणे. पाहूया त्यामागचा इतिहास : सन 1869 मध्ये हा शब्द चित्रपटगृहाची तिकिटे विकण्यासंदर्भात होता. परंतु पुढे तो रेल्वे तिकिटांच्या संदर्भात वापरला जाऊ लागला. समजा, एखादी ट्रेन 1000 किलोमीटर असा लांबचा प्रवास करणार आहे. पण त्या ट्रेनने एखाद्या व्यक्तीला फक्त दोनशे किलोमीटरचाच प्रवास करायचा आहे. अशा वेळेस तिकीट दराचे एक सूत्र असते - तिकीट जेवढे लांबच्या अंतराचे तेवढे ते ग्राहकाला (एखाद्या टप्प्यासाठी) स्वस्त पडते. मग प्रवासी अशी युक्ती करायचे. संपूर्ण 1000 किलोमीटर प्रवासाचे तिकीट काढायचे व 200 किलोमीटरवर आपले इच्छित स्थानक आल्यावर उतरायचे. आता या तिकिटाचा 800 किलोमीटरचा टप्पा न वापरलेला आहे. मग तो एजंटला विकायचा. पुढे एजंट योग्य ते गिऱ्हाईक गाठून त्याला तो उरलेला टप्पा विकतो. परंतु तरीसुद्धा नव्या प्रवाशाला ते तिकीट अधिकृत दरापेक्षा काहीशा कमी किमतीत दिले जाते. असा उद्योग करणाऱ्या एजंटला scalper हे नाव पडले. (त्या काळी अशा प्रकारे तिकिटाचा उरलेला टप्पा विकण्याची पद्धत तिकडे असावी असे दिसते ).

या मार्गावर एक्सप्रेस ट्रेनला आता कमाल 130 किलोमीटर प्रति तास वेगाची परवानगी मिळालेली आहे. त्यामुळे हे अंतर आता एक तासात पार करणे अपेक्षित आहे. (पूर्वीचा वेग 110).

गाडीचे लांबलचक नाव announcement Train no 22159 down Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus Mumbai to Puratchi Thalaivar Dr. Maruthur Gopalan Ramachandran Chennai Central Railway Station is arriving on platform no 4 हे थोड्या दिवसांनी कुणा गायिकेच्या आवाजात गाऊन सांगतील.

https://www.misalpav.com/comment/1168282#comment-1168282 २९ ऑगस्टला दुपारी सुरु झालेला सुमारे २००० किमी अंतराचा ४६ तासांचा प्रवास मजेत पूर्ण करून आज सकाळी ९:३० वाजता जनकपूर धाम, नेपाळ येथे पोचलो 😀

अपडेट्स!!! धन्यवाद. फोटो आवडले. चकाचक.

ट्रेन आणि प्लॅटफॉर्म यांच्यातील मोकळी जागा झाकणारी पायरी : दहावीतल्या विद्यार्थ्यांने केले नवे संशोधन. ही वापरल्यास गाडीत चढताना किंवा उतरताना पाय मधल्या सापटीत सापडणार नाही.

मुंबई ते गदग (१११३९) ही गाडी आता पुढे होस्पेटपर्यंत वाढवण्यात आलेली आहे.

गाडीचा फोटो छान आहे ,पण इतक्या मोठ्या प्रवासात स्वचछता राहिली होती का toilets ची विशेष करून? व इतरही केर कचरा. ई०. मला मात्र एकदा आश्र्चर्याचा छान ,चांगला धक्का बसला. होता व शेवटपर्यंत टिकला.. कारण आम्ही सेकंड a. c. ने कलकत्ता भुवनेश्वर, पुरी, कोणार्क अशी थोडी मोठीच सहल आयोजित केली होती , 12 दिवसांची तिघेच ,परंतु सेकंड ए.सीला सीट्स. सकट सर्व स्वच्छ व रेल्वे कामगार थोड्या रोज वेळाने गाडीचा पॅसेज, सीट्स खाली झाडून ब्रश ने पुसून डबा स्वच्छ ठेवत होते. व सगळेच आपल्या सारखे विचार करणारे नसतात म्हणून त्या कामगारां. बद्दल वाईटही वाटत होते. आपण घाण करणे‌ व. त्या स्वच्छता कामगाराने माणसाने‌ माणसाची घाण काढायची तसेच रेल्वे तील. इतकी स्वच्छता पहिल्यांदा बघितली‌.भारतीय पद्धतीची. भांडी नसून स्वच्छता ग्रूहात पाश्र्चात्य पद्धतीचे. कमोडस किंवा वेस्टर्न स्वच्छता ग्रूहे व शेवटपर्यंत स्वच्छता ठेवलेली होती , तसेच तिकिटाचया पैशात सकाळपासूनचा बेड टी मग नास्ता ,दूध/चहा कॉफी चहा नंतर11 वा सूप मग जेवण शाकाहारी /मांसाहारी लिहून घेऊन मग प्रत्येकाला एक फळ, डेझर्ट मग दुपारपर्यंत ची सरबराई संपली मग दु .3.वाजता. चहा त्याबरोबर हलका फराळ किंवा पाकिटातील कोरडे खाणे ‌मग संध्याकाळी 6. पासुन परत सूप मग 7 वाजता जेवण नंतर आईस्क्रीम दूध. फक्त जेवण व चहा बेचव चहा पांचट अशी चव वाटली व निघणय पूर्वी हजारोंदा vt.. रेल्वेवर तिकिट खिडकीवर विचारुन ही कोणी नक्की सांगितले नाही जेवण चहा तिकिटाच्या पैशात आहे मग मी माझ्या आजीच्या संस्कारांनी सारं कधीही प्रवासाला जाताना अन्न बरोबर ठेवावे प्रमाणे मेथी पराठे भरपूर ठेवलेच होते व कोरडा खाऊही घेतलाच होता ‌गाडी खूप लेट झाली तर काहीतरी दोन‌ घास खाऊन‌ पाणी प्यावे वेळेवर पोटाला आधार होतो म्हणून कोरडा खाऊ अगदी. भरपूर फिरताना व पाणीही जवळ असतेच.तसे मेथी पराठे भरपूर व खाऊची पाकिटे पाणी हे जवळ होतेच‌. पुढे आश्र्चर्य म्हणजे कलकत्त्याला हाॅटेलात पोहोचेपर्यंत पराठे छान राहिले होते ही ए.सी ची कॄपा व हाॅटेलात माझे‌ नावडते जेवायला पोळीचे पराठे सोडून काही नव्हतेच .कारण ते‌. मुस्लीम भागातले मुस्लीम हाॅटेल घेतले गेले‌ होते‌व. सिझन‌. नसलयामुळे आम्ही व्हरायटी ठेवत नाही ( कारण सप्टेंबर महिना व प्रवासी हंगामाची सुरुवात झालेली नव्हती असे उत्तर व्हरायटी का ठेवत नाही म्हणून मिळाले‌.शेवटी फक्त चहा मिळाला व जवळचे पराठे,लोणचे वर. दही खाऊन‌. झोपलो. पैशाच्या मानाने अतिशय लहान खोली व जेवायला नाषतयाला. सतत बेचव फक्त वेगवेगळ्या पद्धतीने छान घड्या करून पदर खूप असणारे पराठे रोज जेवत. रहावे लागले जे मला अजिबात आवडत नाही प्रवासात हिंडणे फिरणे करताना जसे पैशाकडे बघत. नाही तसेच खाताना ही तिथले स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण पदार्थ खाऊन बघणे व मस्त आनंद घेणे अर्थात प्रकॄती संभाळून हे मला खूप आवडते नविन ठिकाणे बघणे, ऐतिहासिक प्रेक्षणीय. स्थळे. बघणे तुफान फिरणे व. थोडी खरेदी कारण मुंबईत सर्व काही बारा महिने ऊलट जास्त दर्जेदार मिळते स्वानुभव म्हणून. खरेदी थोडी असे फिरणे मला. फार फार प्रिय.

केरळ सहलीत आम्ही फक्त इडल्या डोसे व. मेदूवडे. अगदी आवडीने खाऊन त्यावरच राहीलो कारण आधीच्या बेंगलोर म्हैसूर उटीतलया. बाॅंबे मिल्स नावाखाली मिळालेले भयंकर तिखटजाळ खाणे ,यामुळे केरळ सहलीत इकडे तिकडे स्थानिक पदार्थ न बघता दक्षिणी जेवण फक्त तिखटजाळ. असते या समजुतीने भरपूर इडल्या डोसे मेदूवडे न कंटाळता इतके खाल्ले की घरी आल्यावर पोळ्या खायचा कंटाळा आला .इतकी इडली. डोशांची. सवय झाली व आम्हाला ते आवडतातही. तसेच गोव्याला पणजीचे एक हाॅटेल सोडून काहीही न आवडणारे‌ जेवण बघून‌ मला तर काही च पोटभर मिळाले नाही कारण आम्ही भयंकर शाकाहारी. व हे चालत नाही व ते चालत नाही तेव्हा तर मला जराही इकडचे तिकडचे खाण्याची सवय नव्हती. फक्त शाकाहारी व. तेही शक्यतो बिन कांद्या लसणाचे खाणे हीच सवय ,आता तरी मी बर्या पैकी कांदा लसणाचे खाण्याची सवय केली आहे.

रेल्वेतील स्वच्छता (१)गाडीचे शेड्यूल /टाइमटेबल पाहतो. (रेलयात्री app यात चांगले आहे. कारण न थांबणारी स्टेशन्स आणि राज्य कोणते हे वेगळ्या रंगात दिसते. रात्री आपण नक्की कुठे आहोत हे कळते. मी ती कागदावर लिहून घेतो त्यामुळे वारंवार मोबाईल उघडावा लागत नाही. शिवाय कुणी प्रवासी आपल्याला विचारतात की गाडी अमुक ठिकाणी थांबेल का त्याचेही उत्तर ठामपणे देता येते. मी कित्येक लोकांना चकीत केले आहे. ) (२) सांगायचा मुद्दा म्हणजे गाडी किती मिनिटे/वेळ थांबेल यावरून अंदाज येतो की इथे काही विशेष आहे. वीस पंचवीस मिनिटे आठ बारा तासांनी म्हणजे तिथे टॉइलेट सफाई,पाणी भरणे कार्यक्रम असतो. अहमदाबाद,झाशी,सोलापूर वगैरे. (३)रेल्वेच्याच NTES APPमधून टाइमटेबल पाहिल्यास एखाद्या ठिकाणी reversal 1 किंवा 2 असले तर तिथे गाडीचे पुढचं एंजिने काढून मागे लावून दुसऱ्या मार्गावर जाते . उदाहरणार्थ उज्जैन, विजयवाडा,संबळपूर वगैरे.

सोलापूर ते म्हैसूर जाणारी गोलघुमट एक्सप्रेस (१६५३६) आजपासून पंढरपूर ते म्हैसूर अशी झालेली आहे.

व्यापारसमृद्धीसाठी आखाती देश एकमेकांशी रेल्वेने जोडून पुढे बंदरामार्गे भारताशी जोडण्याची योजना आहे या दृष्टीने G-20 मध्ये बोलणी होतील.

सध्याच्या उत्तर कोरियाच्या राष्ट्राध्यक्षांनी चिलखती ट्रेनमधून रशियाला प्रवास केल्याने ही ट्रेन सध्या चर्चेत आहे. ( चित्र सौजन्य : cna) राष्ट्राध्यक्षांनी ट्रेनने प्रवास करण्याची उत्तर कोरियात परंपरा आहे.

एका प्रवाशाने ३- एसीचे पक्के तिकीट काढलेले होते. परंतु प्रत्यक्ष प्रवास सुरू होण्यापूर्वी त्याला रेल्वेकडून संदेश आला की तुमच्या तिकिटाची अवनती करण्यात आलेली असून आता तुम्हाला 3Economy या खालच्या वर्गात बसायचे आहे. बरं, हा प्रकार केला तो केला. आता दोन तिकीट वर्गांच्या दरांमधील फरकाची रक्कम रेल्वेने ग्राहकाला थेट बँक खात्यावर सुलभपणे परत करणे अपेक्षित आहे. परंतु इथेही उफराटा प्रकार आहे ! त्या प्रवाशाला प्रवासादरम्यान TTE अवनतीचे प्रमाणपत्र देणार आणि मग या प्रवाशानेच ते अमुक्तमुक साइटवर चढवा आणि अन्य हमाली करायची आहे. तिथला अनुभव अत्यंत टुकार आहे. हे बिलकूल न पटणारे आहे.

प्रतिसाद छान. माहिती छान.

शकुंतला नावाची नॅरोगेज रेल्वे एकेकाळी आर्वी ते पुलगाव अशी 35 किलोमीटरच्या टप्प्यात धावत असे. कापूस व तेल यांच्या व्यापारासाठी ती उपयुक्त होती. पंचवीस वर्षांपूर्वी ही गाडी बंद झाली. या जुन्या ब्रिटिशकालीन अरुंद मार्गाचे ब्रॉडगेजमध्ये रूपांतर करून शकुंतला पुन्हा सुरू करावी यासाठी संबंधित विभागाकडून शासनाकडे पाठपुरावा सुरू आहे. अधूनमधून आंदोलनेही होत असतात.

काल सकाळी अकरा वाजता 45 वर्षीय निलेश केमाले कुर्ला रेल्वे स्थानकात उतरले आणि उतरताच हृदयविकाराच्या झटक्याने बेशुद्ध होऊन फलाटावर कोसळले. त्याप्रसंगी तत्परता दाखवून रेल्वे सुरक्षा दलाचे शिपाई मुकेशकुमार यादव यांनी ‘सीपीआर’ पद्धतीचा वापर करून केमाले यांना जीवदान दिले आहे. यादव यांचे अभिनंदन ! (बातमी : छापील मटा 18/9/2023)

रूची असल्यास भारतीय रेल्वे विषयक पुस्तके येथे वाचायला मिळू शकतात. https://indianrailways.gov.in/Ebook.html दुवा चालतो आहे एक पुस्तक उघडून पाहिले आहे.

भारतीय रेल्वे विषयक पुस्तके

चांगली माहिती. आता रेल्वे अपघातग्रस्तांना पूर्वीपेक्षा दहापट अधिक नुकसान भरपाई मिळणार.