१. असे बिल आणायला उशीर झाला आहे का? प्रश्न पडला कारण आधीच खूप लोकांनी पैसे गुंतवले आहेत. ते येन केन प्रकारे ते परत मिळवण्याचा प्रयत्न नक्की करतील. ह्यात अधिक धोका आहे बिलात काय आहे ह्यावर अवलंबून आहे. ज्यांनी गुंतवणूक केली आहे त्यांना एक्सिट साठी वेळ देण्यात येईल. २. बदल ही काळाची गरज आहे. आपण काही अंकुश ठेवले तर आपण स्पर्धेत राहू का? इतिहास साक्षी आहे कि ज्या ज्या क्षेत्रांत सरकारी बाबू मंडळींनी हस्तक्षेप केला तिथे तिथे प्रचंड घाण निर्माण झाली. इथे सुद्धा तेच होईल . ३. भारतात जरी बंदी किंवा काही अंकुश आले तरी लोक बाहेरच्या देशातून व्यवहार करू शकतील का? ( तांत्रिक दृष्ट्या करू शकतील पण मग ह्या बंदी चा काय उपयोग) क्रिप्टो वरील बंदी (बंदी केल्यास) निरर्थक असून ह्यामुळे फक्त भारतीय कंपन्यांना ह्या क्षेत्रांत येण्यास मज्जाव होईल. बहुतेक व्यक्ती बिनधास्त पणें क्रिप्टो खाजगी स्वरूपांत घेऊन ठेवू शकतील. ४. मुळात ह्या चलनावर काही मागोवा राहत नाही मग सरकार अंकुश कसा ठेवणार? तेवढी तांत्रिक तयारी आहे का? उलट आहे. ह्या चालतात १००% सर्व ट्रान्सक्शन्स सार्वजनिक असतात. ५. मटका लॉटरी किंवा तस्तम गोष्टी कधी कायदेशीर तर कधी बेकायदेशीर चालू शकतात तर आभासी चलन का नाही? सरकारी बाबूंची मस्ती आणखीन काही नाही. ह्या मंडळींना आपल्या सत्तेला धोका पोचेल असे काहीही आवडत नाही. ६. असे चलन विकायला काही दिवसाची मर्यादा दिली तरी आधीच्या गुंतवणूक दराना कमी किमतीत चलन विकायला लागून नुकसान होईल. काही लोक ते विकायच्या फंदात न पडता तसेच hold करून ठेवू शकतील का. कोणी सांगावे हे किंवा दुसरे सरकार काही वर्षांनी निर्बंध शिथिल करतील आणि तेव्हा चलनाची किंमत वाढली असेल. सत्य आहे. ७. RBI स्वतःच आभासी चलन निर्माण करणार हे म्हणजे सरकारी लॉटरी सारखं झालं का? नाही. रुपया असल्याने हे फियाट करंसीच आहे. ८. स्वतःच चलन काढणे तांत्रिक दृष्ट्या सोप आणि सुरक्षित आहे का? काही बँकेचे आणि सरकारी खात्याचे website हॅक होतात. एवढी सुरक्षा खरंच सरकार घेऊ शकते का? नाही आणि पूर्णतः निरर्थक सुद्धा आहे. ९. बाकी काही धाग्यात आल्या प्रमाणे सरकारने स्वतः कोणताही धंदा करू नये पण त्यांनी अंकुश जरूर ठेवावा. त्या नियमाने अश्या चलनावर अंकुश ठेवून ज्यांना ह्यात गुंतवणूक करायची आहे त्यांना करू द्यावी का? ( सिगारेट दारू वर जस दुष्परिणाम फक्त लिहिलेले असतात. विक्री किंवा वापरावर विशेष अंकुश नसतो तसे लोकांना फक्त जाणीव करून द्यावी) ह्या निर्बंधांचे मूळ कारण गुंतवणूकदारांचे रक्षण नसून रुपया च्या स्थानाला धोका पोचू नये हे आहे. रुपया हे कन्व्हर्टिबल चलन नसल्याने काही प्रमाणात ते ओव्हर व्हेल्यूड आहे. क्रिप्टो मुळे काळे धन आता केश मध्ये ठेवायची गरज नाही आणि उलट सहज पणे ते विदेशांत पाठवले जाऊ शकते. आधी हे कठीण होते. १०. शेअर मार्केट सुद्धा सुरक्षित नाही मग आभासी चलनावर च बंदी का?

"मैं धारकको क्ष्क्ष्क्ष रुपये अदा करने का वचन देता हुं|" या भारतीय रिजर्व बँकेच्या गवर्नरच्या शब्दांवर माझा जास्त विश्वास आहे.

नियंत्रण सिटेल।आरबीआयचे, असे वाचण्यात आलेय. हल्ली रुपयाचा ओघ कंट्रोलमध्ये ठेवून आरबीआय महागाई दर नियंत्रित (?) करण्याचा प्रयत्न करत असते म्हणे.

क्रिप्टोवर अंकुश आणणे म्हणजे त्याचा मूळ उदेश्यच नाहिसा करणे होइल त्यामुळे कुणालाच क्रिप्टोवर अंकुश ठेवणं शक्य नाही आणि झालाच तर मग दुसर्‍या चलनांमध्ये आणि क्रिप्टोमध्ये जास्त फरक नसणार आहे. त्या-त्या देशांतल्या चलना मध्ये रुपांतर करण्याचा गेटवर काही अंकूश ठेवणं शक्य आहे. जिथे ही रेग्युलेशन्स आहेत तिथं असच आहे. बाकी क्रिप्टोमध्ये तुम्ही कितीवेळा ट्रॅन्जॅक्शन्स केलीत ही माहिती त्यांना नसते आणि काही देणंघेणं नसतं. फक्त एन्कॅश करताना (बँक ट्रान्सफर करताना) ठराविक कर भरावा लागतो. (चुभुदेघे). चिटफंडमध्ये लोकांची फसवणुक होत असते इथे तर फ्रॉडस्टर्सना कुरणंच मोकळं आहे. फसवणुक झालेली लोकं शेवटी सरकारकडेच न्याय मागायला येतात. या लोकांची संख्या बरीच असेल तर त्या दृष्टीने काही रेग्युलेशन्स आवश्यक ठरतात. मी स्वतः क्रिप्टोमध्ये गुंतवणुक्/ट्रेड करत नाही कारण हा फक्त काल्पनिक बुडबुडा आहे असं माझं मत आहे. त्यामागची फिलॉसॉफी (ट्रॅन्सपरन्सी, डेमॉक्रटायझेशन ऑफ इकॉनमी वैग्रे) आणि तंत्रज्ञान (ब्लॉकचेन वैग्रे) हे मला समजलं असलं तरिही हे सध्यातरी सेल्फसस्टेनिंग नाही. म्हणजे रोज बाजारात नविन क्रिप्टो येत आहेत आणि त्याचं मुल्य फक्त आणि फक्त मागणी-पुरवठा यांच्यावर अवलंबून आहे. इतर ट्रेडेबल सॉफ्ट इंस्ट्रुमेंट म्हणजे शेअर्सचे भाव असेच असतात असं एक काउंटर आर्ग्युमेंट असतं पण १००% तेच नसतं. काही इनटँजिबल गोष्टी जसं की ब्रँड वॅल्यु, मार्केटचा कल वगैरे भाव ठरवतात. पण शेवटी कंपनीचे शेअर्स लिमिटिड संख्येत असतात आणि त्यांच्याकडे सॉलिड अ‍ॅसेट असतात. ती विकून तुमची देणी देवू शकतात.

क्रिप्टो बद्दल जणू असे झालाय एकतर तुम्ही भक्त किंवा विरोधी ... पण साधक बाधक विचार फार कमी लोक करतात यातील काही मुद्दे ( मी हे आधीच कबुल करतो या कडे केवळ फक्त स्पेक्युलेटीव्ह म्हणून बघतो ...स्टोर ऑफ व्हॅल्यू मानत नाही ) १) या मागील जे तंत्र आहे त्याबद्दल वाद नाही त्याचा उपयोग काही क्षेत्रात होईल हि , वाद आहे त्यातील तो हि एक करन्सी म्हणून लोक विश्वास ठेव्वयला तयार आहेत का आणि त्याचे नियंत्रण कसे असावे कि नसावे ? आणि त्याचे भयंकर चढ उतार असे जे स्वरूप आहे त्यात "उलाढाल " करणाऱ्यांना शेर मार्केट सारखे नियंत्रित एकचेन्ज असावे कि कसे या बद्दल यातील भक्त लोक या गोंष्टींकडे काना डोळा करून फक्त " हे नवीन आहे , म्हणजे मस्तच आहे " असे जर म्हणत असतील किंवा हे मिलेनियम जनरेशन ला कळते बाकी सगळे मूर्ख असे म्हणे असेल तर पुढे बोलणे नाही. २) हे खरंच गुपचूप आहे का? तर नाही कारण गुंतवायला आधी पारंपरिक चलन ( कोंत्येही असो ) दयावे लागते म्हणजे त्याची नोंद होते आणि सध्या तरी त्यातून परत घेताना जगभर फियाट करन्सी ( हे नाव काही कळले नाही पण म्हणजे सरकारमान्य चलने ) मध्ये रूपांतर करावे लागते म्हणजे परत नोंद होते .. ३) यात स्टोर ऑफ व्हॅल्यू आहे का? तर मला तरी नाही असे म्हणावेसे वाटते उद्धरण देतो - युरो हे चलन अस्तत्वात नवहते एक रात्री ते अस्तित्वात आले आणि मुख्य कारण हेच कि त्यामागे त्या देशांची मिळून असलेली " पत " आणि त्या "पती" वर लोकांचा असलेला विश्वास . हा विश्वास का तर जर्मनी आणि देशांची अंगभूत संपत्ती - क्रिप्टो मागे काय आहे ? भोपळा ? ४) आज हे उद्या ते " धरुयात कि आज बिटकॉइन हे आवडते क्रिप्टो आहे उदया दुसरे येईल मग त्यात आणि आज जे पौंड , कानडा डॉलर आहेत त्यात आणि यात फरक काय? उदय जर भारत क्रिप्टो , सिनो क्रिप्टो, युरो क्रिप्टो असे निघाले तर आता जो मल्टि करन्सी प्रश्न आहे तोच राहतो ! ५)आजमितीला संपूर्ण सप्लाय चेन जो पर्यंत हे चलन घेत नाहि तो पर्यंत काय अर्थ आहे ? ६) वापरण्याची सोय ०. ००००६७ क्रिप्टो द्या एक काप भर चहाला ..! ७) फक्त स्पेक्युलेटीव्ह : एक्सचेंज मश्रुम उगवावेत तसे हे क्रिप्टो एक्सचेंज उगवले आणि लोकांचे पैसे त्यात गेले .. गेला बाजार न्यूयॉर्क , लंडन किंवा सिंगापुर एक्सचेंकंज बुडाले असे कधी ?ऐकलंय .. भकताना यावर कोणतेही बंधन बंधन नकोय ! का? बिटमेक्स चे उदाहरण घ्या ऑस्ट्रेलियात एक म्ह्नन आहे कि "हे ऑस्ट्रेलियन कशावर हि जुगार खेळतील .. उदय कोणी जर २ झुरळनापिकी कोण आधी पुढे पळेल असे " बेट मार्केट" असेल तर त्यावर हि लोक बेट लावतील" या जुगार खेळायला हे उत्तम आहे , ती करन्सी आह तेम्हणून भक्तांनी कंठशोष करू नये अजून तरी रिसर्व बँक ऑफ इंडिया, ऑस्ट्रेलिया यांची पत यावरच आपलाही विश्वास आहे उगाच फ्री मार्केट , मिलेनियम ची जरुरत . सरकार पासून मुक्तता... हा चावटपणा आहे शेवटी संपत्ती आणि पैसे यावर थोडे तरी नोयंत्रण हे हवेच आणि फ्री मार्केट इकॉनॉमी यावर विश्वास असले तरी हे क्रिप्टो एकूण सध्या तरी मला तरी दूर राहावेसे वाटते आणि हो जाता जाता ज्या कोणाला यात "खेळायचे " असेल मोठया चिकागो सारखया मोठया नियंत्रित बाजारातील लिस्टेड क्रिप्टो फुचुर वर खेळावे .. दाहकता सहन करता येत असेल तर !

४. मुळात ह्या चलनावर काही मागोवा राहत नाही मग सरकार अंकुश कसा ठेवणार? तेवढी तांत्रिक तयारी आहे का?

हे अर्धसत्य आहे. दोनतीन मार्गांनी हे चलन मिळणे शक्य आहे. एक. कोणती तरी वस्तू/ सेवा पुरवून मोबदला क्रिप्टोरुपात घेणे. आपणही अन्य सेवा वस्तू याच चलनाचा वापर करुन थेट घेणे. यात मागोवा शक्य नाही, पण ही देवघेव अत्यंत मर्यादित वर्तुळात शक्य आहे. मुख्यत: बेकायदेशीर हद्दीत. दोन. मायनिंग. याला मर्यादा आहेत. एक तर संख्या मर्यादित, दुसरे म्हणजे फार जास्त तांत्रिक रिसोर्स आणि ज्ञान. हे सामान्य नागरिकांच्या लोकसंख्येला शक्य नाही. तीन. आपल्या देशाचे चलन देऊन क्रिप्टो विकत घेणे. तूर्त हा तिसरा मार्ग सर्वसामान्य लोक वापरत आहेत. त्यासाठी पूर्ण केवायसी वगैरे करुन, बँक खाते संलग्न करुनच व्यवहार होताहेत. वर चौकस यांनी हा मुद्दा मांडलाच आहे. या मार्गात मागोवा नाही असे म्हणता येणार नाही.

तीन. आपल्या देशाचे चलन देऊन क्रिप्टो विकत घेणे. तूर्त हा तिसरा मार्ग सर्वसामान्य लोक वापरत आहेत. बरोबर आणि त्यात असंख् प्रश्न आहेत - हि एकचेन्ज फारशी नोयंत्रित नाहीत - अनेक बुडतात / चोरी होते - सेंट्रल एकचेन्ज नाही किंवा शेर साठी अमेरिकेत जशी वेगवेगळी एकचेन्ज " बेस्ट बीड बेस्ट ऑफर ची सक्ती " असते ब्रोकर वर.. तसे काही नाही - थथाकथित एकचेन्जच विरुद्ध खेळले कि काय याची शाश्वती नाही आधी म्हणल्याप्रमाणे लंडन ते सिडनी पर्यंत फुचर किंवा ऑप्शन उलाढाल करणारी एक्सचेंज आहेत त्यात सुधा झोल घालणारे झोल घालतात तर या टिनपाट देशातील एक्सचेंज ची काय कथा

राहिले कमवण्याबद्दल.. तर ते भारतात राहणारे कमवण्याच्या मागे असतातच कि ..कोण्ही चिंचोके घेऊन काम करीत नाही !

वर लिहिलेले सर्व मुद्दे वाचले. या विषयाला आर्थिक,सामाजिक,कायदेशीर्,तांत्रिक अशा अनेक बाजु आहेत. एखादे नवीन तंत्रज्ञान जेव्हा बाजारात येते, तेव्हा त्याला या सर्व प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागतातच. मग ते जेनेटिकल क्षेत्रातील असो, संरक्षण्,कृषी किवा अन्य काहिही. तसेच कूटचलनाचेही आहे. पण चिंतेची गोष्ट अशी आहे की आजकालच्या तंत्रज्ञानाच्या झपाटयात या सगळ्याचा वापर प्रथम होउ लागलाय आणि कायदे,नियमावली नंतर बनत आहेत. त्यामुळे गैरव्यवहार किवा चोरीछुपे गोष्टी करण्याकडे लोकांचा कल वाढत आहे आणि त्यातुन फसवणुक होत आहे किवा बेकायदेशीर कृत्ये होत आहेत. त्यातही श्रीमंत कंपन्या किवा उत्पादने साम्,दाम,दंड्,भेद वापरुन आपल्या सोयीचे कायदे पास करुन उजळ माथ्याने वावरत आहेत. आणि जे तसे करुन शकत नाहियेत ते वेगवेगळे छुपे मार्ग चोखाळत आहेत. यावर सरसकट उपाय असा नाही, पण जोवर लोकांची झटपट पैसे कमावण्याची, कर वाचवण्याची, आणि कायद्यातुन पळवाटा शोधायची वृती आहे तोवर हे चालुच राहणार. मग कधी तो सट्टा/बेटींग असेल, कधी मटका/लॉटरी तर कधी अजुन काही. मी कूटचलनात थोडीफार गुंतवणुक केली आहे, पण त्याविषयी फारसा आशावादी नाही. एकतर ते मार्केट खुपच अनिश्चित आहे, विश्वासार्ह नाही,परतावा मिळेलच अशी खात्री नाही, आणि सरकारी नियमांविषयी तर सगळाच गोंधळ आहे. शेवटी कूटचलनाविषयी लिहिलेला माझा लेख (जाहिरात) अर्थात हा लेख लिहिला तेव्हा मला कूटचलनाविषयी बेसिक माहिती होती आणि त्या भरात तो लिहिला आहे. http://misalpav.com/node/48610